|
Heinrich Bullinger Werke Briefwechsel HEINRICH BULLINGER BRIEFWECHSEL Band 2Briefe des Jahres 1532Bearbeitet von: EinleitungDer vorliegende zweite Band von Heinrich Bullingers Briefwechsel enthält die Briefe des Jahres 1532. Wie sich in zunehmendem Maße herausstellt, war diese Zeit für das Weiterbestehen und Wiedererstarken der zürcherischen wie auch der ganzen schweizerischen Reformation von großer Bedeutung. Hauptereignisse des Jahres waren die Berner Synode, das Täufergespräch in Zofingen, der Streit um die konfessionellen Regelungen in den Gemeinen Herrschaften und die Auseinandersetzung wegen des Zürcher Religionsmandates. Zugleich gab das Jahr 1532 den Anhängern der Reformation Anlaß zur Neubesinnung vor allem über die Frage nach Ursachen und Folgen der Kappeler Niederlage, über die Möglichkeit oder Unmöglichkeit des Fortbestehens einer konfessionell gespaltenen Eidgenossenschaft, über die Kirchenzucht und das Verhältnis zwischen kirchlicher und politischer Obrigkeit, über die heiklen Beziehungen zum Luthertum in Deutschland und zu den oberdeutschen Städten, besonders Straßburg. Für den jungen Großmünsterpfarrer brachte das Jahr 1532 eine Zeit der Bewährung. Die Korrespondenz Bullingers erfährt in diesem Jahr eine rasche Ausbreitung; sie umfaßt nun die ganze reformierte Eidgenossenschaft und auch einige oberdeutsche Städte. Zum Quellenbefund läßt sich, im Vergleich zum ersten Band, feststellen, daß die Fundorte von Briefen aus dem Jahr 1532 weiter zerstreut sind. Der Schwerpunkt liegt allerdings nach wie vor auf den bekannten Beständen der Zentralbibliothek und des Staatsarchivs in Zürich. Daran wird sich auch bei den späteren Briefbänden kaum etwas ändern. Zur Entstehung dieses Bandes sei noch folgendes angemerkt: Die Herstellung sowohl der Brieftexte als auch des textkritischen und sachlichen Anmerkungsapparates wurde unter den Bearbeitern aufgeteilt. Eine Endredaktion strebte dann eine möglichst große Einheitlichkeit zwischen den einzelnen Teilen an. Nachdem das Manuskript des Bandes im wesentlichen fertiggestellt war, wurden auf Wunsch der 1977 eingesetzten Bullinger-Kommission des Zwinglivereins noch einige Änderungen vorgenommen, welche vor allem der sparsameren Gestaltung der weiteren Edition dienen sollten. Die inhaltlichen Änderungen sind: Im Briefkopf wird auf Angaben über Umfang und Zustand des Originals weitgehend verzichtet. Im textkritischen Apparat werden nur auffallende Änderungen oder solche Varianten berücksichtigt, welche die Absicht des Verfassers erkennen lassen, bzw. eine inhaltliche Änderung zum Ausdruck bringen. Der Umfang des sachlichen (sprachlichen, biographischen und historisch-theologischen) Anmerkungsapparates wird, soweit es die wissenschaftliche Qualität erlaubt, im Vergleich zum ersten Band stark gekürzt. Auf biographische Rückweise bei den im Brieftext erwähnten Personennamen wird im Anmerkungsapparat verzichtet; über den Ort der jeweiligen biographischen Anmerkung gibt das Register Auskunft. Die Editionsgrundsätze sind nur unwesentlich geändert (s. unten S. 11). An Änderungen der äußeren Gestaltung sind zu nennen: Die einzelnen Briefe werden unmittelbar aufeinander folgend abgedruckt, sie beginnen jeweils nicht mehr auf einer neuen Seite. Der Anmerkungsapparat wird in zwei Spalten gesetzt. Randbemerkungen werden im textkritischen Apparat untergebracht. In den vorliegenden zweiten Band von Bullingers Briefwechsel wurden folgende Schriftstücke nicht aufgenommen: 1. Eine an Bullinger adressierte «Nüwe Zytung» über die Belagerung der ungarischen Festung Köszeg (Güns) durch die Türken (siehe unten S. 244, Anm. 5). 2. Ein Brief von Valentin Furtmüller an «Michel», [1532], Zürich StA, E II 441, 527-542 und 351, 207r.-209v. Obwohl der Brief von Traugott Schieß in seine Abschriftensammlung von Bullingers Korrespondenz aufgenommen wurde, läßt sich nachweisen, daß Bullinger dieses Schreiben erst 1548 und nicht als direkter Adressat durch Joachim Vadian zugeschickt bekam (s. unten S. 40, Anm. 1) Die Bearbeiter möchten allen, die die Herausgabe des Bandes gefördert haben, an dieser Stelle ihren herzlichen Dank aussprechen: Dem Schweizerischen Nationalfonds zur Förderung der wissenschaftlichen Forschung für die verständnisvolle und großzügige Unterstützung der Edition; dem Theologischen Seminar und dem Institut für Schweizerische Reformationsgeschichte der Universität Zürich (Leiter Prof. Dr. Fritz Büsser), in dessen Rahmen das Manuskript des Bandes im wesentlichen fertiggestellt wurde; dem Personal von Staatsarchiv und Zentralbibliothek Zürich; Herrn Jean Rott, Straßburg, der den Text des umfangreichen Bucer-Briefes von Ende August 1532 (Nr. 128) mit dem Autograph kollationierte, den gesamten Teil der Korrespondenz zwischen Bullinger und den Straßburgern durchsah und Sacherklärungen beisteuerte; Herrn Dr. Hans Wanner, Hedingen-Zürich, der die deutschen Texte überprüfte und Worterklärungen lieferte; Herrn lic. phil. Bernhard Bonsack, dessen philologische Mitarbeit an den lateinischen Texten weit über das übliche Maß hinausging; und schließlich unseren Arbeitskollegen, Herrn Dr. Hans Ulrich Bächtold für seine mannigfaltige Hilfe bei den Vorbereitungsarbeiten und Herrn lic. phil. Kurt Jakob Rüetschi für seine Mitarbeit bei der mühsamen Aufgabe von Revision und Korrektur. Ein besonderer Dank gebührt Herrn Prof. Dr. Rudolf Schnyder, der im Auftrag des Zwinglivereins in Zürich die Reorganisation der Briefwechsel-Edition und ihre Vertretung gegenüber dem Schweizerischen Nationalfonds tatkräftig an die Hand nahm. Ulrich Gäbler Kurt Maeder Matthias Senn Endre Zsindely EditionsgrundsätzeDie wissenschaftliche Bearbeitung der Bullinger-Briefe richtet sich nach den im ersten Band des Briefwechsels S. 29f abgedruckten, weiterhin geltenden Editionsgrundsätzen. Änderungen erfahren lediglich die Artikel 2 und 4. Artikel 2 lautet neu: Als «Briefe» aufgenommen werden Schriftstücke, bei denen Heinrich Bullinger allein oder mit mehreren zusammen Absender bzw. Empfänger ist, und die - um als Briefe angesprochen werden zu können - an einen bestimmten Empfänger oder Empfängerkreis gerichtet sind. Stücke theologischen Inhalts mit Briefcharakter, auch die Widmungsvorreden zu theologischen Werken, werden ebenfalls in die vorliegende Edition aufgenommen. «Fürträge» (von Bullinger schriftlich festgehaltene Eingaben, Gutachten oder Bedenken der Zürcher Pfarrer an den Zürcher Rat) und «Fürschläge» (Pfarrwahlvorschläge zu Händen des Rates) werden als Aktenstücke betrachtet und demzufolge in der Briefedition nicht berücksichtigt. Artikel 4 lautet neu: Marginalien des Verfassers oder von fremder Hand sowie Streichungen oder Zusätze werden in den textkritischen Anmerkungen wiedergegeben. Spätere Randbemerkungen werden nur global vermerkt. AbkürzungsverzeichnisBriefe des Jahres 1532[54]Erasmus Ritter an Bullinger [Schaffhausen], 1. Januar 1532 Autograph: Zürich StA, E II 362,25. Ohne Siegelspur. —Ungedruckt Bedauert die schwierige Lage der schweizerischen Reformation nach dem Zweiten Kappelerkrieg wie auch den Tod Zwinglis und Oekolampads und ermuntert die Zürcher Pfarrer zur standhaften Vertretung der evangelischen Sache. Gracia et pax a deo per Iesum Christum. Non debent dici, charissime frater, alieni, quos una eadem fides, charitas quoque christiana tam arcte coniungit, ut unum amborum idem sit periculum, una crux, spes, et quicquid narrari potest vel adversi vel prosperi. Hec ratio, optime Henrice, me compulit ad scribendum, licet neuter alterum unquam viderit. Nam quem non merito summo a dolore afficeret praesens tam ingens ecclesie sancte dei calamitas, quando videmus eam destitui tam clarissimis heroibus uno ense impiissimorum hominum nequiter interfecto 2 , altero autem, ut res humane fragiles sunt et caduce, communi omnium nostrum sorte interiisse [!]3 , qui tamen assiduo labore tamque indeffessis vigiliis vineam domini 4 coluere! Verum quando hec tam ingens ruina ita levis esse ducitur, merito omnibus pertimescenda est cecitas hec, que procul dubio dignam experietur animadversionem. At illud longe est horribilius, quod filios lucis 5 sic videmus fornicari cum perfidis illis, ut omnem eorum impietatem iterum erigere conantur, supra id, quod tam indignam christiano nomini (in condicionibus pacis)6 professionem dederit [!], scilicet, ut paucis dicam, mendacium esse veritatem, tenebras esse lucem, Belial Christum 7 . In quo non video, quomodo nos ministri praeterire possimus, quin infracto animo tantam abnegationem increpamus, indicemus quoque, quam non constare possit apud veros christiani nominis cultores. Sed quid ago? Quando tu et tui symmystae b nulla prorsus indigent admonicione. Sed quoniam apud Tigurinos magna constat auctoritas, optarem, ut negotium citius maturesceret. Non quod velim te tuosque fortitudine tantum, sed magis prudentia pugnare. Ceterum, que hisce diebus acta sunt apud nos, praesens nuntius 8 tibi narrabit. Dominus te ecclesie sue diu incolumem servat indies precor.
Vale, charissime frater. 1. ianuarii 1532. Erasmus Ritter, tuus ex animo. [Adresse auf der Rückseite:] Et pio et docto Magistro Henrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, charissimo fratri. [55]Petrus Dasypodius an Bullinger Frauenfeld, 10. Januar 1532 Autograph: Zürich StA, E II 358,92. Siegelspur. —Gedruckt: Büeler 32 Bewirbt sich um eine Anstellung in Zürich, schildert seine aussichtslose Lage in Frauenfeld und bittet Bullinger, seine Kandidatur zu unterstützen. Salutem et conscientiae pacem. Non te clam est, charissime Bullingere, quid nuper quamvis non per otium ac iuxta animi votum utpote spaciis exclusus iniquis tecum sim locutus. Eius adeo rei curam te velim habere maximam. Dei munere eo loco nunc es, ubi non parum commodare potes amico periclitanti. Si ambitio vel alius animi morbus et non duris urgens in rebus egestas me candidatum redderet, dignus vel mea sententia fuero, qui repulsam patiar; caeterum, quum in arctum adeo res meae redactae sint, iure hoc a vobis, non ambire dico sed petere videri debeo 2 . Nemini competitorum invideo, minime Rhellicano 3 , quocum magna dudum intercessit mihi amicitia, cuius iure, credo, qua ipse est fide ac modestia, ultro mihi cederet, si quanto sim in discrimine, satis haberet cognitum. Illud tantum aequo censeatur, quaeso, iuditio, cuius deterior fortuna sit cuique magis nunc consultum esse conveniat. Caeterorum, quos competitores habeo, nulliusdum, quod ego sciam, status diminuitur, meus vero adeo non manet integer, ut praeter exilium nihil mihi sit reliquum. Nam qua fronte missantibus adcinere, vel ut ipsi loquuntur, pro choro canere possim Christum professus? Id quod prope diem faciendum erit aut offitio
cedendum, ut aliorum interim malorum, quae sese mihi adglomerant undique, nullam hic mentionem faciam. Huc adde, quod vel maxime consyderandum fuerit. Si bonarum literarum rationem habere debemus omnes, quotquot illarum studiosi sumus, cavendum scilicet, ne quam uspiam faciant iacturam, porro num citra literarum dispendium Rhellicanus Berna revocetur, tuum esto iuditium. Mihi profecto non minus videtur referre, ut illic, dum potest, maneat ad promovenda bona studia 4 , quam Megander 5 adserendae causa pietatis. Hoc si quis in me retorquendum esse censeat, respondeo neutiquam parem utriusque conditionem esse. Ille cum magno studiorum fructu nec minore suarum rerum compendio tutus agit in libera civitate. Ego contra misera servitute pressus non modo nihil iuvo literas, sed praeter fortunarum mearum dispendium caput tam meum quam aliorum in discrimen adduco. Quod quidam civibus tantum ad huiusmodi functiones gradum faciunt, in praesentia nec laudo nec vitupero. Hoc solum dico, me non omnino externum esse. Civis Tigurina est uxor mea 6 , nec ego minus illorum autoritatem strenue semper defendi, id quod multi testari possunt, quam si illic natus sim, cuius nomine hanc etiam, qua nunc flagro, invidiam contraxi. Proinde fac per Christum pro viribus labores, ne quis mihi praeferatur. Etiam Rhellicanum, si forte advenerit, admone, si pace sua fieri potest, veteri nostrae condonet amicitiae. Tum caeteris etiam haec, quam potes diligenter, expone. Non possum esse prolixior in mea causa forsan in aliena magis facundus futurus. Te mihi patronum eligo. Tu quod potes presta 7 . Pellicano 8 caeterisque lubens scripsissem, si per tabellionem mihi tantum otii datum fuisset. Saluta igitur eos meo nomine, ac si videtur, etiam haec legenda trade, ac vale feliciter. Frouvenfeldiae, decima ianuarii anno 1532. Petrus Dasypodius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Henrico Bullingero, piarum ac bonarum literarum adsertori, amico suo. Meyster Heinrichen Bullinger, predicant zum münster etc.
[56]Berchtold Haller an Bullinger Bern, 16. Januar [1532] Autograph: Zürich StA, E II 343,100. Siegelspur. —Ungedruckt Über den glücklichen Ausgang der Berner Synode und die Schlichtung des Meganderstreites wird Capito, dem dabei große Verdienste zukommen, persönlich berichten. Wünscht seine an Zwingli gerichteten Briefe zurück und bittet erneut um eine Anleitung zum Studium sowie zur Auslegung von Ex 7,1-11,10. Die Kollekte der Synode soll den nach Zürich geflüchteten Predigern zugute kommen. Die Synodalakten werden zu Hallers Bedauern nicht bei Froschauer gedruckt. Bullinger soll Hallers Briefe über Meganders Streit verbrennen. Erkundigt sich nach Zwinglis «Annotationes» Fragt an, ob Rhellikan nach Zürich zurückberufen werde. Diethelm Röist wäre der geeignetste Vermittler zwischen Zürich und Bern. S. Quam sancte et faeliciter apud nos per dominum Capitonem 1 sint acta, charissime frater, tam sinodi 2 quam Megandri negocia 3 , ipse referet coram 4 et paucis diebus excusa videbis 5 . Interim velim te obnixius precari, quatenus literae meae, quas innumeras ad Zuinglium scripsi, Capitonis opera tibi redderentur 6 , quemadmodum et Constantiensibus
suas esse redditas Zuickii frater 7 indicavit 8 . Multa enim scripsi, que ab iniquo lectore in pessimam verti possent partem. Proinde miseram ad eum sanctiones, quibus magistratus noster pensiones abrogavit 9 , quas identidem, si superessent, restitui vellem. Sed interim verba deficerent, si tibi depingere deberem, quam optime omnia cesserint. Capitonem nunquam novimus nisi nunc. 220 fuimus fratres congregati ad quadriduum 10 . Tandem quae restant de proxima epistola dissolvenda, nempe rationem studii mei 11 , et quemadmodum locus ille in Exo[do] de obduratione pharaonis 12 coram plebe tractandus sit, mittas 13 . Mittunt et fratres totius sinodi collectam 14 , quam tibi et Leoni fratribus verbi ministris dividendam comittimus, iis scilicet, qui in Waggental 15 aliisque locis proscripti sunt 16 . Modo vos certiores nos reddatis, qui, quot et quantae familiae sint, ut dum amplius egent, si quid possemus, erogaremus. Quod autem acta 17 non mittuntur ad Cristophorum 18 excudenda 19 , hinc est: quidam,
ut sunt apud omnes, habend imm das wort thon 20 , es syind bären truckt, die habind keini kräwel an den tapen, et nescio quae alia, da ich wol weisß, Cristoffeln so frumm und redlich ouch unschuldig in diser sach velut ovinus 21 , rumor ille tantum obfuit 22 . Mone igitur hominem mihi charissimum. Capito tamen commode literis erga senatum nostrum ipsum excusare poterit 23 . Caeterum experientia didici, quam integer, fidelis et sincaerus erga me sit animus tuus, cum tam exacte ad omnia responderis. Unum hoc perpetuo a te velim, quae de Megandri causa scripsi, comburas 24 . Postremo indicabis, num quaedam supersint Zuinglii annotationum, ut excuderentur 25 . Vale et hoc nuncio nostro 26 rescribe 27 . 16. ianuarii, Bernae. Tuus B. Hallerus. Audio Rellicanum apud vos ambire provinciam. Quod si acceptus fuerit, scribe. Nam ego timeo ipsum non posse hac provincia diucius servari apud nos 28 . Ad restituendam utriusque civitatis amiciciam 29 nemo nobis gratior, immo et aptior erit Röstio 30 , qui si semel ad nos mitteretur, multa posset 31 . [Adresse auf der Rückseite:] Charissimo fratri Heinrico Bullingero, apud Tigurinos ecclesiaste doctissimo.
[57]Andreas Karlstadt an Bullinger Altstätten , 16. Januar 1532 Autograph: Zürich StA, E II 358,93. Siegelspur. —Gedruckt: Barge II 593f Entschuldigt sich wegen der durch die Zurückbehaltung seines Lohnes in Altstätten verzögerten Rückkehr nach Zürich. Bullinger soll helfen, die Gunst der zürcherischen Förderer weiter zu erhalten. Grüße von Heinrich [Strübi?] an Bullinger. Pax tibi a deo patre et domino nostro Iesu Christo. Amen. Quandoquidem meae spes omnes in te, viro et eruditissimo et candidissimo, sitae sint, mihi animum sumpsi penes te liberius dolorem effundere nihil addubitans te condonaturum, si peccavero invitus. Nam et deus lubenter dissimulat eorum delicta, qui per fiduciam sese adeunt 3 . Ecce, mi charissime praeceptor, quam astutis remoris detineor. Priusquam istuc 4 profectionem subornassem, magistratus Alstetensis diligenciam suam sic spopondit, ut reverso me nihil opus mihi foret quam mercedem capere et rebus meis convolutis discedere. At diversum evenit. Novas mihi moras struunt. Interim comminiscuntur, quae non sunt. Quamvis autem invidia Voglerum 5 appetat, at me contingit
damnum. Proinde tardior erit reditus, quam aut velim aut expediat 6 . Sed te, vir piissime, per Christum obtestor, ut patronorum 7 animos retineas in officio et, si opus est, demulceas, praesertim ut et tu per tuam prudenciam boni consules. Quod neutiquam scribo, quasi arbitrer meam praesenciam ulli conducturam, sed ne ego vestra excutiar benevolencia. Si vos istorum calliditates sentiretis, quibus ipse degravor, indubie miseresceret vos mei meorumque, et istorum versuciae irasceremini. Neque ego iacturam ex ea parte maximam censeo, qua mercedulam debitam paulatim insumo, sed quod a concionibus et lectionibus vestris 8 abesse me necesse est. Me tibi, viro summo, credo, commendo, dedo. Vale faeliciter. Parentem tuum 9 salutato atque uxorem 10 . Datum Alstedii, die ianuarii 16. anno 1532. Tuus Carolstadius. Heinrichus, vicinus meus Tiguri natus educatusque 11 , te ex animo cupit esse salvum. Eius probitas scientiaque mihi plurimum placet. Obsecravit, ut se tibi commendaret, licet ipse idem potuisset a politius meliusque et mihi opus sit commendatore. [Adresse auf der Rückseite:] Eruditissimo viro Heinricho Bullingero, ecclesiasti Tigurino primo summoque praeceptori charissimo b .
[58]Gervasius Schuler an Bullinger [Basel], 23. Januar 1532 Autograph: Zürich StA, E II 361,329. Leicht beschädigt, Siegelspur. —Ungedruckt Berichtet über den in Basel waltenden Streit um die Frage der Exkommunikation vor allem jener, die nicht am Abendmahl teilnehmen wollen, und bittet Bullinger um Rat. Pax tecum, charissime. Oritur discentio [!] inter nos fratres Basilienses super negotio excomunicationis 1 , que si diutius serpat, nichil suboriturum boni in ecclesia nostra pertimesco. Tu ipse nosti, quantorum malorum occasionem ferat fratrum, eorum inquam, qui presunt verbo, discensio. Unanimitas nostra olim Bremgarti 2 celebrata quid boni pepererit queque mala caverit, optime nosti. De excomunicatione apud nos non dissentitur, ut ea iuxta institutum Christi in ecclesia tractetur. Nondum enim ipse video, qua dexteritate refellere valeas Basiliensium ritus de disciplina hac ecclesiastica. Vidimus Oecolampadii responsionem 3 super epistolam per te olim Berchtholdo 4 scriptam, qua inprobas nostrum morem, qua certe docte admodum atque pie tua diluit nondum tuo nomine palam facto, fortassis, quod speraret te olim hanc praecipitem sententiam precoci fortassis ingenio erutam mutaturum. Quid enim omnes de te non ex equo speramus, ubi dum ingenio atque eruditione pia adoleveris, si in hac tua iuvenili aetate bonorum studiorum tantum tanque celebre specimen nobis pollicearis? Excurri a fortassis plus aequo. Non discentitur, inquam, num excomunicari debeant qui semel, cum Christo nomen dederint, christianismi rationem et vita et moribus conspurcarint. Hoc est in quo non convenimus: sunt, qui excomunicatos velint eos, qui cum se christianos iactitent, una tamen nobiscum mense domini nolint comunicare 5 . Cuius sententie Marcus 6 est cum suis b . Sunt preterea, qui minime excomunicandos autumant putantes neminem arceri debe[re]c , ad que vel ipse quis sibi inedoneus videatur. Nisi enim liberum sit quemque pro sui spiritus tractu 7 adire coenam dominicam, iam ecclesiastica iurisditio redigetur in tyrannidem, erimusque similes phariseis, qui exoticos a sua gente miris nescio quibus blandiciis quibusve persuasionibus alliciebant, ut facerent unum proselitum (sic evangelista habet)8 , qui cum esset in eorum sortem ascitus, duplo peior evaserat. Eius sententie est d. Grineus
Responde tu michi per epistolam, si per occupationes licuerit, que sententia sacrae magis conveniat scripturae. Gustum certe habes. Uberiora modo super hac re per occupationem et penuria temporis non licuit. Ceterum alia scribam mox, ubi sese obtulerit occasio. Non usque adeo placet nonnullorum fratrum inpudens arrogantia atque latens odium adversus invicem. Dominus conservet institutum Tigurinae ecclesie, cuius mos plurimum apud me valet. Augeat dominus, quod incepit. Studete, charissimi fratres, ut idem sentiatis inter omnes. Vale in domino. Salvos nomine meo iubere non graveris uxorculam tuam 13 , parentem tuum 14 optime de me meritum, Leonem 15 , Erasmum 16 atque Pellicanum. Memor sis Gervasii tui, si sese uberior occasio obtulerit.
Datum vicesima tertia die ianuarii anno 1532. Tuus Gervasius ex animo f . [Adresse auf der Rückseite:] Pie erudito viro Heyricho Bullingero, fratri ac domino inprimis observando. Dem predicanten zum großen Münster Zürich. [59]Hans Vogler an Bullinger [Hundwil] , 24. Januar 1532 2 Autograph: Zürich StA, E II 351,149. Siegelspur. —Ungedruckt Hofft, Bullinger bald persönlich kennenzulernen. Warnt eindringlich vor der Hinterhältigkeit Karlstadts. Äußert sich zuversichtlich über seine eigene, jetzt noch schwierige Lage. Grüße. Hans Briner wird noch persönlich bei Bullinger vorbeikommen. Der herr aller stercky stercke uns zu diser zitt der nott und mere den globen in unns 3 . Amen. O Bulliger, mir dis zitt ansechens 4 onbekantt, so eß gott zulast, als sinem ellenden werchzüg, sol ich üch sechen 5 . Zu diser zitt wil ich üch, wie ich vor gott schuldig bin und das on falsch, so war ich der säligkait beger, also nementz 6 an, vor falschen brudern und gaisternn 7 , die alle crütz flüchend 8 und nach zitlichem rum, glüsten und gytz 9 stellend 10 und, so inen der stab 11 in die hend wirtt oder inen nit gat nach irn glüsten, das crütz komptt, us irn toben 12 köpffen -wie ogenschinlich ist - wütend gift uswerfend 13 , lügend über die, so sy gliept habend, und vorhin 14 vollen glisender 15 , falscher lieby sind, die aber, gott syg lob, usbricht an allen ortten; und warlich kain bruderlich lieb in inen steckt, sonder sich inkoffend 16 , bys sy gefrissend 17 . O Karolstat oder Bodenstain 18 , gott wirtt in treffen und offnen 19 etc.
Daß ferstond 20 ir, lieber bruder, wie üch Lienhardy Wirtt 21 , der getrüw, war, guter zügny 22 üch fertruwenß wis ettlich artickel berichten, und ich in harum zu üch abgefertigt hab zu warnen. Von dem wellend ir ja ja halten 23 , dann min beger, och sin und andrer, alle bruder zu warnen, sonderß och ain frome statt Zürych etc. Der herr waist eß, ich red on hass. Warlich, warlich, gomend üch 24 . O Martine Luther, du hast in fil weg on zwifel fil müg ghept! 25 Gliepter Bulliger, ich bin jetzemal ain pandit 26 angesechen, aber hoff, nit lang. Stat och - gott sy lob -wol, doch mitt fätterlicher fersuchung 27 . Grüssend mir den onbekanten schulthais von Bremgarten 28 und ander, so ir fertruwend. Gott erhalte uns! Waß nüws oder wie es stand etc. beger ich truwenß 29 . Min herr und bruder, Doctor Fadian 30 , hat mir zu gschriben 31 , daß fergangen 32 Strasburg, Ulm, Costentz, Basel - als im gsagt - zu Bern 33 gsin etc.
Bittend gott für mich und unß alle. Ich wolt von des gaistz 34 wegen minem hernn und bruder, dem statschriber 35 , gschriben han und gewarnt; so wais ich nit weders 36 wäger 37 , aber was üch und Lienharten och maister Hans Briner 38 , dem ich och by 39 geschriben 40 , das thund, als obs hierin begriffen 41 , och andre. Behüt üch gott, lieber Bulliger, und ferlich üch, sin wort recht zu fürnn, zu buwen. Amen. In welchem hus ir sind, wondert 42 mich. Actum im land Appenzell, uff mittwoch nach Sebastiani anno 31 43 jar. Uwer armer diener Hans Vogler. Um kürtze willen hab ich maister Hans Briner uf dis gschrift gewisen, by üch zu hörn, ze warnen etc. [Adresse auf der Rückseite:] An min geliepttenn im hernn, Hainrichen Bullinger, prediger der gemain der statt Zürych, minem günstigen herrenn etc.
[60]Johann Valentin Furtmüller an Bullinger [Ohne Ort] , 26. Januar [1532?]3 Autograph: Zürich StA, E II 441,739. Siegelspur. —Ungedruckt Dankt für ein Buch, das ihm Bullinger als Geschenk zugesandt hat. Gratiam et pacem. Non possum mihi non gratulari, colendissime Heinryce, quod me pauperrimum homuntionem et abiectissimum tanto favore prosequeris, ut me non verbis 4 solum, sed factis etiam consolaris, et id potissimum his diebus pro mea necessitate. Mihi enim persuadeo te ad hoc mihi misisse librum tuum 5 donum gratissimum, quo declarares tuam erga me benevolentiam, ut non diffidem, quin habeam amicos, quos mei non pudeat, etiamsi per pristinam in me excitatam tragediam oprobrium 6 et abiectio sim plebis etc., et ut hunc tuum librum, quid facto sit opus, consulem, quoties congrediuntur meae afflictiones, quibus subinde exercet me dominus deus etc. Habeo igitur tuae humanitati gratias quas possum maximas. Utinam liceat, refferre etiam pro tua dignitate, quas debeo, et videas me huius doni tui minime fastidiendi habere rationem et te operam non lusisse etc. Cetera, que scribere volui, libet viva voce 7 , ubi dabitur, tibi dicere.
Vale, colendissime domine, comendatum me habendo. 26. ianuarii. Tuus Ioannes Valentinus Furtmüller. [Adresse auf der Rückseite:] Pio et docto viro Heinrycho Bullingero, Tigurinae urbis episcopo vigilantissimo. [61]Bullinger an die Geistlichen von Zürich Zürich, 28. Januar 1532 Gedruckt: De prophetae officio, et quomodo digne administrari poßit, oratio Heinrycho Bullingero authore 1 , Zürich 1532, f. Aiv. (Widmung) Die Mitpfarrer mögen seine Ermahnung, die viele in schriftlicher Form zu erhalten wünschten, entgegennehmen. Omnibus verbi ministris per Tigurinum agrum evangelium anunciantibus gratiam et vitae innocentiam a domino. Accipite, charissimi fratres et symmistae, exhortationem sive institutionem hanc nostram, quam scripto ad vos transmittere suaserunt ex fratribus plurimi, quando temporis iniuria obstiterit, quo minus ea pro solenni ritu viva ad vos voce 2 potuerit pronunciari. Valete. Ex Tiguro, Caroli die anno 1532. Heinrychus Bullingerus.
[62][Bullinger] an [Martin Bucer] [Zürich, Ende Januar/Anfang Februar 1532]3 Abschrift Johann Jakob Simlers a : Zürich ZB, Ms S 31, Nr. 3 Teildruck: Heß I 128-130; Meyer, Locarno I 201f Teilübersetzung: Pestalozzi 92 In den Friedensverhandlungen nach dem Kappelerkrieg haben Zürichs Führer das Volk getäuscht. Der von allen begehrte Friede stellt sich jetzt als trügerisch heraus. Zürich hat keinen Entschuldigungsbrief
verfaßt und verbreitet. Der Vorwurf, die Prädikanten Zürichs hätten in unchristlicher Weise die Obrigkeit zu gewaltsamem Vorgehen aufgerufen, trifft nicht zu, wie die Predigt der Propheten lehrt. Nicht bloß Zwingli, auch Jesaja, Sacharja, Stephanus und Jakobus starben eines gewaltsamen Todes. Eine genauere Darlegung der Haltung der Theologen wird sich in dem [Jakob]Ziegler übersandten Lebensbild Zwinglis finden. Doles 4 vicem meam, doctissime Bullere b , quod sedibus exactus exilium agam apud Tygurinos. Qua ex re animum in me tuum aestimo, ut et vicissim eum amem ardentius, quem hactenus ignotum alias dilexi. Nec minore charitatis adfectu legimus omnes, qui Tyguri praesumus verbo, lamentationem istam vestram perfidiae nostrae, qua fidem prodidimus et foedera, deum et socios 5 . Et sane prodidimus, sed aliena culpa, quamquam et ea sit nostra quoque, qui tanto sceleri capita non opposuimus. Ceterum sic initio conventionis capita ab imperatoribus et magnatibus tum nostris tum exteris adumbrata sunt, ut mox iureiurando silentium intercesserit et sigillorum obsignatio totusque exercitus nunquam solide edoctus sit, quae essent pacis capita. Redeuntes enim pacem factam dicebant, sed qualisnam facta esset, nemo aut certe paucissimi edisserebant. In caussa erat, quod duces nostri et magnates, qui in pace agebant, omnes duobus aut tribus demptis evangelici negocii aut certe osores erant aut simulatores. Clanculo igitur et impie instituebant omnia. Ceteris autem, quibus istorum subolebat versutia et quibus cordi erat pietas, omnis adempta erat autoritas, idque propter nuperam cladem ad Cappellas acceptam 6 . Perpetuo enim, si quid cordatioris ingerebatur, audiebant, an nondum satis civium et christiani sanguinis sit effusum, invitis Marte et Minerva pugnam appeti, victores non sine maximo detrimento vinci, interim perire agrum, vastari aedificia et exhauriri cum privatas tum publicas opes futurumque, ut post maximam famem nunc triennio perpessam 7 maior subsequtura sit lues, neque vero posse montanos debellari et extingui homines, at nos posse diutino bello absumi non hostium, sed nostro ipso infortunio. Astabat attonitus populus, secundo iam caesus ||1v. et fugatus, in universum stupidus, ducibus peritis, piis et iustis destitutus, rerum bellicarum pertaesus, denique et pacis qualiscunque percupidus. His autem occasionibus freti veteratores id, quod parabant, citra omnem difficultatem patrabant. Hinc vero emersit nobis egregia illa pax, qua et deum et homines prodidimus. Quod nunc primum maxima populi pars persentiscere et frustradolere incipit. Est tamen aliquid patratum scelus fateri et detestari. Vos orabitis dominum, ut nostri misereatur. Nunc equidem humiliavit nos, ut qui hactenus ecclesiarum in robore et constantia fuimus speculum, ita nunc omnium gentium simus greek greek greek . Attamen clamamus cum divino vate: «Bonum est, domine, quod humiliaveris nos» etc. [Ps 118,71].
Deinde, quod scribis Tigurinam excusationem literis et instrumento per omnem volitare Germaniam satis quidem impudenter, ut quae necessitatem et populi praetexat voluntatem, miramur. Ab aliis enim quam Tigurinis fictam et evulgatam credite. Certo enim scimus Tigurinos earum rerum nihil edidisse, nisi vestratibus apologiam 9 miserint, quam illi toti communicent Germaniae. Quod tarnen nescimus nec credimus. «Sed eam nos cladem hasce proditiones et civiles simultates», inquis, «praescivimus. Hinc pacem per nostros componere voluimus. Quare non audistis sancta commonentes?» Audivissemus equidem, si unquam sperare potuissemus efferos homines potuisse ulla mitigari longanimitate, ut qui ne nunc quidem et sanguine nostro et longanimitate post tot accepta damna molliuntur, imo iam tum, cum nostri pacem ambirent, prorsus decreverant vi et armis rem aggredi. Quid vero multis? Videbitis aliquando iustas caussas, videbitis longanimem patien-|| 2r. tiam nostrorum, cum Zuinglii nostri vitam 10 Zieglero 11 mittemus. Hac enim in re nihil a parte nostra peccatum est. A domino malum egressum est, ut tentaremur, non ut prorsus perderemur. At domini voluntas sancta est et iusta. Hinc, cum scribitis nescire, quid civile et humanum resipere visa sit ratio doctrinae ecclesiasticae apud nos, quae et male nobis cesserit, non modo miramur, fratres charissimi, sed et obstupescimus. Si enim ex eventu ac infortunio quaevis res aestimanda erit, quem tandem non poeniteat prophetiae christianae, ut quae post multos exantlatos labores non rude donat, sed vita privat privavitque optimos in domino viros, Isaiam, Zachariam, Stephanum 12 , lacobum aliosque heroas innumeros; quibus omnibus religio vera pessime cessit? Quod si doctrina nostra humanum et civile propterea resipit, quod cohortati sumus christianum magistratum oppressos liberare, aequitatem servare, et iustitiam colere, scelera et sceleratos plectere, quid, oro, divini praedicaverunt prophetae? N[ec] enim damnat etc. 13 An vero respondebimus aliam fuisse illorum functionem, aliam vero nostram, cum ne communis sensus id permittat? Nemo enim ignorat ea, quae iustitiae sunt et iudicii, nunquam abrogata esse
neque magistratum in ecclesia Christi abrogatum esse. At magistratus est sontes plectere, id quod et Paulus monuit in Romanis 14 , imo et Petrus 15 , qui — — — [63]Berchtold Haller an Bullinger Bern, 9. Februar 1532 Autograph: Zürich StA, E II 360,59r. —v. Siegelspur. —Gedruckt: Füssli I 96-98 Berichtet von der Lage nach der Berner Synode, deren Akten bald im Druck erscheinen werden und worüber er Bullingers Meinung erfahren möchte. Bittet um Antwort auf verschiedene Fragen, um die Zusendung von Bullingers und Pellikans Werken, macht Vorschläge für eine Annäherung zwischen Bern und Zürich und betont, daß Zwinglis Sohn Wilhelm in Bern unter den besten Voraussetzungen erzogen wird. Grüße. Spiritum fortitudinis et intelligentiae 1 adaugeat tibi dominus et pater domini nostri Iesu Christi. Charissime frater, binas a te paucis diebus accaepi literas 2 . Quibus cum nihil responderim et conterraneus tuus 3 certo pollicitus sit se meas redditurum, nunc respondeo. Primum commendasti duos 4 , et si plures commendaveris, erunt tuo nomine mihi commendatissimi. Synodo finita 5 provinciae omnes ministris delegatae sunt, ut iam locus nullus a supersit; tamen non oberit fratres syncaeros nobis esse cognitos, ut posthac, cum in ministerio desiderentur, tutius subordinari possint. Deinde, quae et qualia Capito nobiscum egerit, videbis propediem, cum e prelo Frobeniano 6 exierint 7 . Totus eram in hoc, ut Megandri causa, quae mirum in modum et inter ministros et inter senatum, diacosios 8 ac plebem factiosa fuisset, feliciter citra propheticae libertatis iudicium transigi posset et ministri agnoscerent non acerbis scommatis, sed suavi et salsa modestia rem maxime promoveri 9 . Divisit acta per capita et pro hominis imbecillitate plus insumpsit laboris, quam exigere quisquam fuisset ausus. Donabit latinitate eadem Simon Sulcerus 10 , adulescens maxime
spei, urbis nostrae in studiis alumnus, Grinaei discipulus, ut senatus noster suorum studiorum primitias habeat 11 . Quicquid proinde tibi placuerit vel displicuerit, libere commentaberis nobiscum 12 . Aperte et ex corde velim omnia agi tanquam in conspectu unius dei et domini Iesu Christi, quem etiam unum in omnibus spectare debemus. Hoc scias, hominem magistratui, plebi et ministris ita gratum fuisse, ac si numen e caelo delapsum fuisset, et ita omnia egit, ut videantur pacatissima. Sed rationem studii 13 et pharaonis obdurationem 14 nondum cum habeam explicatam, velim tamen, cum tantum tibi ocii possis suffurari b , habeam. Quod promittis prophetici officii 15 simul et Hebreorum explicationem 16 , velim quam faeliciter praestes; nam vix credis, quam mihi et tuus et Pellicani spiritus arrideat. Non vult forte dominus, ut hi, qui optime inter se convenirent, simul sint, quo discamus affectus infringi et alter alteri subiici et deferre. Miror, quid Pellicanum nostrum remoretur, quod sua tandem tam diu expectata non prodeunt 17 ; hortare hominem, ne talentum creditum sepeliat 18 , et cogitet, ut dum etiam praestiterit orbi, quae habet, adhuc maiora alios quoque manere. Serviat et dispenset sua fratribus, nec cogitet exanclari scripturae thesaurum. Et tu quoque non diutius nos suspendas. Froschowero locutus sum Bernae, ut quicquid vel tua vel Pellicani officina suis prodierit typis, ab initio mittat. Caeterum Megander bene se habet pro contione atque etiam nobiscum. Omnia reddita sunt pacatiora. Quod vero sollicitus es pro utriusque civitatis concordia, sollicitus sum et ego, quod noverim utramque sine altera facile perituram. Scripsit ex vestratibus quidam domino In Hag per Basilienses optime fieri posse. Sed aliis initiis opus erit. Utinam Röstius vester, homo nostris gratissimus 19 , apud nos vel minima haberet negocia et quasi suopte instituto paucis nostrum et cordatioribus loqueretur; facilia forent pacis ineundae initia 20 . Tu cogita et iube, quae velis. Postremo velim, ubi nam literae nostrae tuto Capitoni reddi possent, ocius indicares. Nam seria illi scripturus eram 21 . Andreas ex Vilmäringen in diaconum vocatus est 22 . Apud quem scribere poteris. Leonem, Pellicanum, parentem || 59v tuum 23 et Zuinglii
uxorem viduam 24 salutabis. Nihil sit anxia pro filiolo 25 ; noster est totus et bonae indolis puer; officia paterna praestabit Trempius 26 , praestabimus et nos, ubi opera nostra indiguerit. Fratri tuo audio provinciam demandatam 27 . Vale, ut sepius scribamus. Tempora et temporum atque hominum turbae et pericula id exigunt. Bernae, 9. februarii anno 32. Tuus ut suus Berch. H. [Adresse darunter:]Huldricho[!]Bullinger, verbi dei praeconi apud Tigurum, viro ins[igniter] docto atque pio, fratri longe omnium et perpetim charissimo.
[64]Balthasar Hirt an Bullinger Lichtensteig , 13. Februar 1532 Autograph: Zürich StA, E II 355,37r. —v. Siegelspur. —Ungedruckt Ermuntert Bullinger, Zwinglis Werk in dessen Geiste fortzuführen auch gegen die Widerstände aller Gegner. Beklagt seine Amtsenthebung und die Schwierigkeiten, die er als Fremder hat. Versichert, sich weiter für die Sache der Reformation einzusetzen und bittet um Hilfe. Grüße. Empfiehlt den Boten, der Weiteres berichten kann. Salutem et in Christi cognicione perseverare. Quod pro virili tuo sumopere huc anniteris, ut labefactatam nonnihil immaturo beatissimi viri Ulrichi Zuinglii [obitu] christianam eamque veram pietatem repares, adornes et vindices, bene teque dignissime facis, Heinrice suavissime. Foelices istos tuos conatus foveat, augeat, secundet, qui incrementa dat omnium dominus. Addit enim spes ingentes animis nostris, quum (quod foelix faustumque sit) in locum 3 et in functionem succedis viri celeberrimi pariter et candidissimi pridem, non minus ipse futurus et ipse celebris[!]. Stupidos ac bardos homines videas trophea ferentes 4 , paeana 5 canentes, triumphos (sed iuxta proverbium[?] ante victoriam encomium 6 ) iactantes, quibus iniectam in os pilam facile brevique constabit, si intrepide pergas, coeptis inhereas animoque, qui, ut inquit ille, solus omnia vincit 7 , neutiquam te indigno id prestiteris, quod pollicentur sibi de te plurimi. Pollicentur autem et pia quadam dexteritate te superaturum et crudeliter et acerbe nimis ingruentes pietati molestias et (ne quid, quod spero, impudencius celem) non minus
pia integritate levaturum et suffragio et ope, quicquid undequaque aerumnarum pios impetit, urget, cruciat. Tu omnium votis pociora prestare conare, et ita conabere, ut ego quoque ipse exilii mei statu 8 (quem per atheos 9 quosdam ob unam missae abhominandissimam impietatem presentes mihi peperere aerumnae) experiar et senciam tuum in adipiscenda functione officium. Egit hac in re pientissime pariter et foelicissime antecessor tuus beatissimus Zuinglius vel ob hoc ipsum apud posteros immortali nomine donandus. Cuius in iuvandis fratribus operam et industriam ut noves 10 data eciam opera, oportet omnino. Sum ego quidem ex eorum numero, quos alienigenas 11 vocant. (Quam autem sit christianus christiano et evangelii ministro alienus cominister, ipse pro animi tui candore facile nosti.) Et hoc certe nomine video et experior (expertus enim loquor) non nullos non satis pios adeoque fraternarum calamitatum inexpertos eoque compacientes minus nos negligere, fastidire, contemnere. Quod quo animo faciant, ipsis a curae fuerit. Certe, quibus animus parum sincerior incorrupciorque, huc intendunt, ut pro christiano candore usui sint, quotquot opus habent. Habent autem opus potissimum (quod me melius nosti), qui pro Christi gloria relicta, imo pulsi patria aliquando 12 nunc demum malis obnoxii plurimis fortassis et gnaviter et fortiter pro eadem fulcienda depugnant. Id quod aliis de me referentibus velim compertum foret. Nosti enim illud de foetu rectius iudicare obstetricem quam matrem ipsam 13 . Plane (imprudencius forte refero) eo agebam loco, ubi pro ratione temporis impietati non obstetisse, consensisse b etiam, non reclamasse, abhominacioni inclamasse et vitae eciam periculo non repugnasse ansas etiam praebuisse multorum perdicioni. Adeo nobis facessebat negocium male negociosa libido. Et huc certe profeci, ut quamquam ipse loco cedere cogar, ipsa tamen abhominatio successura sit minime, nisi inversis denuo rerum vicibus peiora quam nunc eveniant. Et ipse meus discessus efficiet, ut multis cum pietate sit causa manendi, fratribus dico, quorum cervicibus, in quantum valui, obstetissem. Imminebat exilii discrimen. Missicantibus enim illis nebulonibus et luporum more Christi caulas devastantibus 14 pene iam denuo apud nos nullus est locus tutus, nisi, quod vereor, maius nobis facessere negocium quinque illa, ut vocant, loca sacra (iuxta illud auri sacra fames 15 ). Quibus ob id cum suis apud nos greek mire incandescit animus atheus, et coquit illos bilis amara. Irrideat illos desuper conspector 16 , dominus noster illi[!]17 . Tu vale (deficiet enim charta scribentem) meque intime commendatum habe. Et si quo poteris modo et ratione, fove, tuere, serva. Salvos iubeto apud te et leonum fortissimum Leonem et pios quosque conversacione ignotos, Christi nomine notissimos.
Ex Liechtenstaig, idibus februarii anno etc. 32. Balthassar Hirtt Phorcensis 18 , ecclesiastes pridem ecclesiae Liechtenstaig. ||37v. Ab eo 19 , qui has tibi defert literas, queso, si per ocium tibi vacat, diligencius exquirito, utut nobiscum agatur. Ex cuius responso in illius inscende animum et tanquam concepto themate pia quadam commonicione et ardenti cohortacione tepentem illius forte non nihil mentem in Christi fidem sensim firma, erige roboraque. Referet enim, ut aestimo, non parum, si illum sic extimularis, idque pro tua sinceritate sincere. Officium illius, quum sit omnibus fere expositum, poterit facile prodesse plurimis. [Adresse darunter:]Pio et integro M. Heinricho Bulingero, ecclesiae Thuricensium preconi laudatissimo, preceptori suo candidissimo. [65]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 20. Februar [1532] Autograph: Zürich StA, E II 343,104. Siegel. —Ungedruckt Betont die Wichtigkeit einer baldigen Wiederherstellung der Eintracht zwischen Bern und Zürich und bittet um Bullingers weitere Mithilfe. Wünscht wiederum die Zusendung einiger Bullingerschriften und sendet Nachrichten über Megander und Wilhelm Zwingli. Grüße. S. Zelum tuum in componendis civitatibus 1 laudo, charissime Huldrice[!], sed qua via id fieri possit, cum quotidie cordatiores cogitent, eo deveniunt, quod ignorent. Basileae laborarunt apud quosdam 2 , sed nescio, quid illi tentarint. Tentarunt nostrates, ut civitatum legati propter expensas belli solvendas conveniant consultentque, quomodo se in posterum habere velint. Ecce occasionem, sed num tuis quoque oblata sit, nescio ego, sugillabis tu 3 . Ad Wilam 4 in Gallensium favorem 5 duo ex nostris missi sunt, alter illorum, ubi ad vos venerit, nomine Crispinus Vischer 6 , cordatissimus
simul et fidelissimus. Meditabimur in diem in salutem reipublicae christianae et quae ad pacem faciunt. Sed hoc unum video: «Nisi dominus custodierit civitatem, frustra vigilabimus» omnes [Ps 127,1]. Tunc autem custodiet, cum sedulis apud eum suspiramus precibus, id quod vereor hactenus a multis neglectum plusque de carnis cogitatum brachio 7 . Dominus secundet suo spiritu ministerium nostrum, ne in vacuum curramus 8 . Scribe, dum tutos habes tabelliones. Reddet praefectus 9 in Lenzburg 10 , Otherus 11 Aroae, dum non habes, qui ad nos recta pergat. Caeterum non desino expostulare studii rationem 12 et indurationem 13 . Du machest mich schleckerhafftig 14 mitt den Hebreern 15 und officio prophetae 16 , sed nihil praestas. Petieram a te, quae in Romanos 17 congesseras, nec unquam respondisti. Obsecro condones infirmitati et ignorantiae singula. Nam ita mihi arridet spiritus tuus, ut non facile explicavero. Male ergo facis, dum non praestas, quibus me quottidie refocillem. Bene se habet Megander, et utinam semper sic se habeat. Acta synodi 18 absoluta sunt, sed prae nive nondum ad nos vecta sunt. Legatorum undique integritatem desidero 19 . Vale. Salvus sit Leo, Pellicanus, cuius et literas 20 et munusculum a Funckio 21 accepi propediem responsurus. Et tu quoque cum familia salvus sis. Zuinglius noster Guilhelmus 22 optime se habet. Curabimus puerum tanquam nostrum. Cuius matrem 23 meo quoque nomine salutabis.
20. februarii. Tuum minimum nummisma 24 . Da mancket 25 es als: Neutra urbium alteram prior compellare dignatur. [Adresse auf der Rückseite:] An Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zurich. [66]Gervasius Schuler an Bullinger [Basel], 21. Februar 1532 Autograph: Zürich StA, E II 361,33/1. Leicht beschädigt, Siegelspur. —Ungedruckt Entschuldigt sich, daß er eine von Bullinger gewünschte Epistel noch nicht abschreiben und übersenden konnte, und verspricht, es bei nächster Gelegenheit zu tun. Gratiam et pacem a domino. Epistolam 1 , quam litteris 2 exposcebas, nuncii inportunitas, tum laborum meorum assiduitas in causa fuit ne mitterem. Proximo tamen nunctio voti te compotem reddere volo epistola satis prolixa, que exscribendo opera opus habet. Sed ut polliceor, praestabo. Vale in domino et Gervasium pristino studio prosequere. Datum vicesima prima februarii anno 1532. Grüß mir von hertzen din hußfrow 3 , myner triebßal ein trüwe mittlyde[rin]a . Gervasius Scolasticus. [Adresse auf der Rückseite:] Plane docto ac pio viro Heynricho Bullingero, domino primum observando.
[67]Bartholomäus Westheimer an Bullinger Basel, 21. Februar [1532]2 Autograph: Zürich StA, E II 377,2689. Siegelspur. —Ungedruckt Bestätigt den Empfang eines kurzen Briefes. Bedauert die Vertreibung Bullingers und dessen Vaters aus Bremgarten, wo er einmal zu Gast war. Klagt über die Lage in Basel. Verspricht baldige Rückerstattung seiner Schulden. Will gegen Balthasar Hiltprand prozessieren. Grüße. Bartholomaeus Westhemerus suo Henrico Bullingero S. P. impartit. Gratia et pax a domino. Literas tuas laconicas ad me scriptas 3 accepi. Exilium tuum parentisque 4 , optimi senis, animum meum maxime cruciavit. Verum animus meus, cum hospitarer apud te 5 , nihil aliud de Bremgarto praesagiebat nisi tales proditiones futuras. Cui aut quibus autem ascribendae, non est huius loci aut temporis. Noster senatus indies frigescit. Lectiones quasdam abrogarunt 6 . Videres deploratum statum omnium rerum. Quid dicam? Cupio ex animo dissolvi et esse cum caelestibus 7 . De pecuniis, quas debeo, brevi, ut spero, redditurum teque liberaturum bona fide polliceor. Videres Westhemerum ex animo tibi, tuis faventem quovis Homerico Iro 8 pauperiorem. Consanguinei namque uxoris meae 9 fidem mihi non servant. Balthazum[!] Hiltprandum
Vale. Basileae raptissime exaratum, 21. die februarii. Nomine meo ascribas salutem plurimam parentibus tuis 12 fratrique 13 , denique plus millies nomine meo salutes uxorculam tuam 14 animo meo charissimam, corculum plane tuum. Optimus maximus te tuosque et ecclesiae Christi incolumem diu servet. Celeri phrasi ignoscas. Tuus ex animo. [Adresse auf der Rückseite:] Eximio viro Henrico Bullingero, concionatori ecclesiae Tigurinae, domino ac fratri meo charissimo. [68]Heinrich Muntprat an Bullinger Aarau, 25. Februar 1532 Autograph: Zürich StA, E II 335,2004. Siegelspur. —Ungedruckt Beklagt die Verfolgung der christlichen Kirche, die nach dem Tod Zwinglis eingesetzt hat, sowie den Undank vieler Zwinglianhänger. Bittet Bullinger um Hilfe bei der Suche einer neuen Stelle. Gratiam et pacem a deo patre per Iesum Christum, eruditissime Henriche. Quantis hodie Christi ecclesia agitetur persequutionibus 2 , vel te testem advoco, et sicuti Christus docuit: «Si me persecuti sunt, et vos persequentur; nec enim futurum est, ut servus sit melior domino suo» [Joh 15,20], sic ego dicere possum. Occiso enim pientiss[imo] fratre et domino nostro Huldericho Zwinglio a cruentis et
sanguinariis a nobis minime continuissent manus, modo nos fuissent adsequuti. Et quod plus me male habet: Quem vivum amabant plerique [et] infinitis praeconiis ornabant, iam mortuo maledicunt ob unius predioli aut nummorum amissionem. Si tanto viro et de patria tam bene merito obloquuntur, quid tandem nobis infime sortis homuncionibus futurum est? «Spectaculum facti sumus et mundo et angelis» [1 Kor 4,9]. Igitur, Henriche eruditissime, ego iam absolutus a domino meo, quo me vertam, penitus ignoro. Cum multa sint, quae me remorata sunt, caeli intemperies, adversa valetudo corporis atque, quod grandior sum, quam velim, si ita deo visum esset, et quum omnibus meis sim spoliatus atque pauci supersint nummi, per Christum perque communicationem sancti spiritus obnixe rogo mihi misello et consilio et auxilio subvenire velis, ut in functionem aliquam evangelicam substituar, quo habeam, unde vivam, et qui pluribus es auxiliatus, ne me desolatum ex integro deseras, per communem deum te obtestor. Caetera Wolffgangus 3 dicet. Vale. Arow, 25. februarii anno restitutae salutis 32. Tuus Henrichus Mumprott, Hitzkilchianus 4 olim ecclesiastes. [Adresse auf der Rückseite:] Insigni pietate et eruditione viro Henricho Bullingero, Tigurinae ecclesiae evangelistae, fratri et domino charissimo. [69]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 28. Februar 1532 Autograph: Zürich StA, E II 343,5. Siegelspur. —Ungedruckt Teilt Bullinger seine Besorgnis wegen der nur langsamen Wiederannäherung zwischen Bern und Zürich mit; Bullinger soll sich mit prominenten Bernern in Verbindung setzen. Haller wünscht Klarheit über angebliche Pläne, Megander nach Zürich zurückzurufen. Erwähnt einen Brief von Jud, möchte häufiger mit Bullinger und Pelikan korrespondieren und bittet um die Zusendung ihrer neuesten Werke. S. Nondum a Walthero 1 tuo te meas accepisse literas 2 a nuncio urbis nostrae didici, selectissime frater. Quod totus es in componenda civitate utraque 3 , sum et ego multique cordati viri. At qua ratione quibusve mediis id fieri possit, non video, nisi quod audio tandem a Röstio per Basilienses fieri posse consultum. Scripserunt illuc
ex nostris. De responso nihil audio. Megander, ut videtur, hunc assumpsit laborem, quamvis non omnia mecum communicet consilia. Misit ad vos proprium nuncium 4 me nesciente sed propter quid, nescio. Quod cogito, facilius conticuero. Simplex sum et apertus. Vellem alios etiam, quibuscum me agere oportet, tales esse. Causam itaque habes, quare ad binas tuas literas 5 nihil responderim nisi per Waltherum. Utinam quisquis ageret, felicissime ageret, ut simultas illa civitatum, qua utraque alteram quasi dedignatur alloqui, tolleretur. Caeterum velim me certiorem reddas, quam primum poteris, quid sibi hoc velit, quod Capito binis indicavit literis 6 , nempe Megandrum ad vos in suam revocari provinciam, num hoc prae manibus sit et vel tui desiderent vel ipse 7 . Utcunque, bonus alioqui vir est, doctus et pius, sed hoc desiderarem, ut ubi nobiscum manere nollet, indicaret. Non enim parum refert, quis illi succedat. O utinam is, quem tu optime nosti 8 ! Scripsit Leo 9 de pecuniis ad vos fratrum collecta missis 10 . Tui mentionem nullam fecit, et nescio, quid tandem parturiat, quum nos, qui unus esse debemus, ita vicissim negligimus 11 . Scribitur saepius ad nos, ad me nemo nisi pius Pellicanus et tu. Quare non male consulas, quod non mox responderim. Videbar mihi alios 12 hanc provinciam suscepisse, quos etiam me felicius agere facile confitear, modo me etiam suorum consiliorum aliquando conscium facerent. In summa: A te pendeo, charissime frater; quicquid iusseris, praesto sum, quod et a te expecto. De civitatum concordia questori Tilmanno 13 amicissime scribas, nam omnia potes apud hominem, similiter Petro Imm Hag, lacobo Wagner 14 , qui te optime norunt. Misit Froschoverus duas paginas de officio prophetae 15 , reliquas propediem missurus, item initia laborum Pellicani 16 , quae mirum in modum fratribus arrident. Utinam citius prodeant. Interim, quae de studiorum ratione 17 et praedestinatione 18
docenda visa fuerint, non me negligas. In Ioannis epistolas tuas promisit typographus anotationes 19 . Utinam et in Hebreos 20 statim habeam. Vale, mihi charissime frater, et quem cepisti amare, ferventius tuo indies amore prosequere. 28. febr. anno 32. Tuum minimum numisma. [Adresse auf der Rückseite:] An Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich. Gen Zürich. [70]Leo Jud an Bullinger [Zürich, Anfang März 1532]1 Autograph: Zürich StA, E II 437 a, 437 r.-439 v. Ohne Siegelspur Gedruckt: Fast 180-188; zusammenfassende Übersetzung: Pestalozzi 95f Erhielt einen Brief von Simon Grynäus über das Problem der Kirchenzucht, las auch Bullingers Schreiben an Berchtold Haller [vom 6. Juli 1531]sowie das Bekenntnis der Böhmischen Brüder und legt nun seine Bullinger entgegengesetzte Meinung dar: Die Banngewalt sollte nicht beim Magistrat, sondern bei der Kirche bzw. einem von ihr beauftragten Ältestenkollegium liegen. Er meldet auch Bedenken gegen eine Gleichsetzung der christlichen Kirche mit dem Volk des Alten Testamentes an. Die Exkommunikation sollte nicht in einer obrigkeitlichen Strafe, sondern in der Aufhebung der Gemeinschaft, auch der des Abendmahls, bestehen. Falls er, Jud, wegen dieser Überzeugung nicht länger im zürcherischen Kirchendienst stehen darf, ist er bereit, einen anderen Beruf zu ergreifen. Gratiam et pacem a deo patre per Christum. Ecclesiam Christi suffragiis multorum non a constitui 2 , carissime Henrice, quum Symon Grynaeus, homo doctus et pius, me litteris docuisset 3 , litteras eius, ut soleo, tibi legendas dedi, ut dispiceres mecum, quid esset ei respondendum in re seria et admodum ardua. Intellexi sane hac opinione te non nihil offensum, quae mihi maxime arridet, non ob id, quod Grynaeus, quod fratres in Moravia 4 sic senserint 5 , sed
quod ea sacrae scripturae, Christi apostolorumque exemplo et facto proxime accedit. Offensum te dole[o], quem ex corde iam aliquot annos, nunc maxime amo 6 , nec tamen reiicere possum contra conscientiam, quae vera iudico. Interim legi, quae tu de excommunicatione et ecclesia ad Berchtoldum nostrum scripsisti 7 , clara quidem, docta et brevia, ut tua omnia, sed opinioni nostrae sic non obstant, ut etiam praesidium ferant. Et primo de excommunicationis definitione nihil moror. Res quid sit, ex Christi et Pauli verbis 8 satis liquet. Nec multum aberrasse videntur, qui eam censuram et disciplinam ecclesiasticam dixere, qua nos hodie (aeque ut ecclesia) non sine ignominia fidei et Christi caremus. Et tamen habere ecclesiam Christi pseudochristianos et falsos fratres, qui merito excludantur, non interficiantur, Christus et Paulus manifeste docent. Sed hic, ut puto, consentimus. Dicamus ergo iuxta tuam divisionem 9 de eo b , cuius est excommunicatio. Quod vero potestas huius data vel danda sit magistratui, qualis tandem sit, nondum video probatum abs te, saltem non firmiter. Et quoniam ecclesiae et excommunicationis res quasi eadem est, de utraque permixtim dicamus. Ego ecclesiae puto excommunicationem esse datam a Christo. Magistratum autem et ecclesiam res esse longe diversissimas, non quidem sic, ut nunquam coire possint, sed natura sua res separatas et distinctas, si non scriptura, certe res ipsa clamat. Nam magistratus fuit, quum nondum esset ecclesia Christi. Et ipsum ethnicum ac plane tyrannicum tum, cum congregarent apostoli ecclesiam lerosolymis et in nomine Iesu praedicarent poenitentiam, imo ecclesiam impugnasse cap. 4 [1ff] et 21 [18ff] Actorum satis ostendit. Ecclesiae datam esse excommunicationem Christus docet Math. 18 [15-18], Paulus 1. Cor. 5 [1-5]. Iam non nego, ut regna sunt separata et distincta 10 et utriusque diversa officia ac munera (alterum enim super res est et corpora: Rom. 13 [1-7], 1. Timoth. 2 [1-3], 1. Cor. 6 [1-6], alterum super animas), utraque c tamen a deo et ministra d dei, ita fieri posse et fieri nonnunquam, ut ex alterius castris in alterius transire castra quis possit et simul in utroque esse. Exemplum est in Ioseph 11 , Nicodemo 12 , centurione 13 , Dema 14 . Nam illi tametsi magistratum terrenum gerebant, in ecclesiam tamen Christi sunt cooptati. Possunt et, si fieri potest, debent etiam ex ecclesia fideles in magistratum adsumi. Iam nihil vetat, quominus quis in utroque ordine sit, ut ex praecedentibus liquet. Post istam distinctionem ad excommunicationem redeamus. Excommunicatio ergo ecclesiae est aut seniorum, quibus ecclesia eam demandat, qui et ecclesia dicuntur, quoniam eam repraesentant. Tales ecclesiae Christi praefectos fuisse ex epistolis
apost[olorum]15 satis constat viros grandevos, maturos et graves, vitae innocentia et moribus spectatos et probatos, ut tu docte ex Tertuliano 16 adducis 17 , cuius sententiam valde probo. Hi ecclesiae praesunt in hisce rebus, quae ad disciplinam morum, ad correctionem denique pertinent, ad componendas controversias et civiles causas, quae capitales non sunt e aut alias ad magistratum pertinent. Nam hae magistratibus servantur et intra ecclesiam raro contingunt -quia «lex vite et spiritus» etc. f [Röm 8,2], si vero contingunt, legi subiacent huiusmodi, || 437v qui gratiae iugum detrectant. Et quaedam plectit ecclesia, quae magistratus fortassis peccata vix duceret esse, ut adulterium et foenus atque huiusmodi. lllis, inquam, committit ecclesia excommunicationem, non magistratui, nisi magistratus omnis fiet christianus et intra ecclesiam Christi. Nam excommunicationem committi simpliciter magistratui, qualiscunque tandem sit, nihil aliud est, quam prodere Christi regnum et doctrinam. Et recte tu quidem addis: «Si in nomine Christi congregetur» 18 . Sed iam vide, mi Henrice, an magistratus noster, quem interim exempli vice sumo, in nomine Christi congregetur. Consydera quales plerique sint: sues, canes, hostes nominis Christi, hostes pietatis, hostes iusticie et reipublicae, hostes verbi dei et ministrorum, idque ex professo. Qui si suffragiis vincunt nebulones, tam abest, ut plectantur, ut etiam plantentur et impune omnia audeant. Memineris ergo verborum tuorum: «Non omnem coetum esse sanctum» 19 . Sancta autem ecclesia Christi ex piis et fidelibus collecta. Fideles et pios voco, qui se profitentur saltem se fidere Christo, opere manifesto et verbo palam non reclamant. Spiritualis est ecclesia, non quod constet solo spiritu, sed quod membra eius spiritu Christi ducantur et regantur 20 aut certe regi et duci debeant, in quibus spiritus Christi contra carnem et vitia pugnat 21 . Nos vero in ecclesia habemus papisticos, impios, contumaces, praefractos, turpes homines, illusores, hostes g et persequutores Christi et evangelii, qui ore, corde, opere, malis artibus clam palam impudentissime vi, fraude, velis remis, manibus, pedibus, noctu dieque aliud nihil agunt, meditantur, moliuntur, quam ut regnum Christi excindant, libere se dicunt evangelio nostro non credere, vocant doctrinam evangelicam heresim et diaboli doctrinam. Taceo vitia eorum, quibus madent. Iam tu oculos in istam ecclesiam defige et consydera faciem eius, an Christi ecclesia dici mereatur, in qua huiusmodi nebulones sunt, imo regnant 22 . Hic, mi Henrice, ne putes me ista loqui ex adfectibus aut studio maledicendi aut ex odio in quemquam, aut quod me sanctiorem aliis ducam. Conscius enim mihi sum infirmitatis meae, immunditiae meae, non abiicio eos animo, peto salutem eorum, peto, ut ad veritatis cognitionem et ipsi perveniant. Sed puto interesse gloriae dei, interesse gloriae Christi, donec tales sunt, idque palam, nec admitti debere in ecclesiam Christi, nec tolerari in ea, multo minus permittere, ut ceteros excommunicent
aut praesint in ecclesia Christi aut suffragia ferant in rebus ecclesiae, nam nihil ecclesiae Christi commune cum istis nebulonibus, nihil cum impiis (semper impios dico, qui palam Christo verbo et opere reclamant; nam scio in ecclesia etiam esse impios, sed illi manifesti non sunt; latent nos, donec sese produnt), sed eos abiiciendos, nec admittendos, sed habendos ut ethnicos 23 ; imo nunquam fuerunt in ecclesia Christi. Malos esse in ecclesia non sic intelligo, quod mali debeant esse in ecclesia, sed quod sint in ecclesia, id est, sese membris ecclesiae adiungunt. Nec possunt nostro iudicio comprehendi, qualesnam sint hypocrite et simulatores. Quum autem manifesti fiunt, iam non debent tolerari in ecclesia, sed excludi, donec pudore victi novam vitam polliceantur. Deinde, etiamsi ecclesiae membra aliquando egrotant et cadant -«Septies enim cadit iustus et resurgit» [Spr 24,16] —, non tamen fit hoc ex contumacia et impietate, sed ex fragilitate, mox casum suum agnoscunt, pudore suffunduntur, admittunt correctionem ac disciplinam recipiunt, poenitent et dolent. Quod si qui tam sint pertinaces, ut post unam et alteram admonitionem transgredi pergant, in aliorum exemplum ecclesia excluduntur et ethnici habentur - et certe non levis res est ecclesia Christi eiici. Ex ecclesia dico, non ex urbe nec e senatu nec e curia seu zunfta, non e republica. Potest enim esse civis aut senator, qui non est in ecclesia Christi. Quod si cum filio prodigo 24 in sese descendens cum fletu et signis poenitentiae redierit et veniam supplex rogaverit, patere debet ei gremium sancte matris ecclesiae. Maria Magdalena 25 , Zachaeus 26 , Mathaeus 27 , Petrus 28 satis ostendunt, quibus patere debeat ecclesia Christi: Qui certis et indubitatis signis sese Christi et melioris vitae desyderio teneri indicarunt. ||438r. Si vero culpa talis est, ut publicis legibus plecti conveniat (quod raro accidit piis), in manus traditur eius, qui gladium gerit 29 . Puto enim excommunicationem mitiorem disciplinam, quam ut magistratui, qui gladium gerit, conveniat. Et sunt quaedam, quae citra gladium emendari possunt, 1. Cor. 6 [1ff], per seniores ecclesiae. Iam si quidam ex magistratu verbum dei arripuerunt et in ecclesiae consortium concesserunt, quis vetat illos in numerum seniorum, quibus excommunicatio commissa est, accipi? Quod si magistratus omnis cervicem iugo Christi submiserit, quod magis optari quam impetrari posse puto, non obsto, quin vicem ecclesiae referat et suppleat, sed non ut magistratus iam, sed seniores. Magistratus enim aliud officium est et aliud agit. Hoc modo constituta ecclesia manet cuique regno sua iurisdictio salva, integra et illesa. Habet magistratus suas leges, sua iura pro republica, cui praeest, habetque ecclesia suas leges, verbum dei, sacramenta, exhortationem, disciplinam, excommunicationem. Habent tribuni plebis 30 et curiae suas constitutiones in contractibus, in venditionibus, emptionibus, habent artifices sua. Libera sunt sua cuique, quatenus Christi seu magistratus legibus non prohibentur. Qui foris sunt, extra ecclesiam Christi, quantumvis pessimi, ab his, qui in ecclesia sunt, contemnendi non sunt nec animo abiiciendi, sed omni benevolentia prosequendi, exemplo vitae nostrae, innocentia nostra, iusticia, fide, humilitate, mansuetudine, tolerantia, charitate ad Christum pelliciendi, benefitiis provocandi, orationibus anxiis ad deum
adiuvandi, ut convertantur et vivant 31 , donec deus sua luce eos illustret 32 , suo spiritu trahat 33 , ut in unum corpus 34 nobiscum coeant. Hoc cum impetramus, gratiae agende deo, cuius regnum ampliatum est. Si minus impetramus, admirabimur et reverebimur iudicium dei occultum 35 , cui eos relinquamus oportet. Hic modus si servatus esset, mi Henrice, superstes adhuc nobis esset sanctae memoriae magnus vir Zuinglius, superstes reliqui fratres fortes et pii 36 , salva esset respublica Tigurina, mitiores et mansuetiores Quinquepagici, ecclesia esset nobis purior, ferventior, sanctior, constantior, possent in ecclesia omnia officia et ministeria dignius tractari, provideri et administrari, pauperes fidelius curari. Iam confusa et perturbata sunt omnia. Senatus ecclesiis indignos quosque praeficit, indoctos et ignaros ad episcopatus admovet, pauperes fraudat, scelera dissimulat. Qua ex re quantum adversariis offendiculi detur, tu ipse consydera. In prima illa ecclesia apostoli quum presbyteris curatores pauperum constituebant, non magistratus Hierosolymitanus: Acto. 6 [1ff]. Item, quum incideret disceptatio de circumcisione et cibis, apostoli statuerunt, non senatus: Acto. 15 [1ff]. Iam nos ab illis toti pendemus nec impetrare possumus, ut quae in synodis tractantur, ad eos perveniant. Et que nos recte et sancte constituimus, an minus procedere debent, si ipsis displicent? Atque hic simul expedire volo, quod adhuc ambiguum habeo circa ecclesiam Christi, videlicet, ecclesiam externam cum iudaica aut israelitica eandem esse (de externa loquor). Id enim mihi non videtur 37 . De interna nihil dubito. Rationem dubitationis reddam. Quum praedicassent apostoli Hierosolymis, non cooptabant synagogam iudaicam in ecclesiam Christi, imo synagoga eos excommunicabat, ut est Ioannis 9 [22.34]; 16 [2], item in Actis [8,1. 21,27ff u. a.]. Quod factum fuisset, si promiscue quoscunque (ut nos) eo, quod populus dei fuissent, in ecclesiam Christi censuissent. Sed ex Iudaeis et gentibus novam Christo ecclesiam collegerunt vetere repudiata, et huc spectant omnes prophetae de repudiatione Iudaeorum et vocatione gentium 38 || 438v. Ad haec ecclesia nostra magis ad eam quadrat, quae ante, quam ad eam, que sub lege fuit, ut hinc inde ex comparationibus ecclesiarum, quas h apostoli habent, colligere licet: 1. Cor. 10 [1-4] de baptismate, item in [1]Petro [3,21], item Math. 8 [11]: «Venient et recumbent cum Abraham» etc. Et Genesis [6,1-4], ubi dicitur de filiis dei, quod filias i hominum concupierint et in uxores duxerint, satis declaratur, quam deo displiceat commixtio illa filiorum dei et filiorum hominum. Nam illic per filios dei intelligo, qui spiritu dei tracti innocenter coram deo ambularent 39 , per filios hominum, qui cupiditatibus carnis ducti mundo vivebant 40 . Verum tum non erat ecclesia certa et collecta ut postmodum sub Iudaeis et apostolis, sed erant dispersi, quos Christus venit ut congregaret et in hoc apostolos misit ut colligerent: Ioannis 10 [3f]41 . Neque solum gentes intelligo, sed et Iudaeos, neque hec mea opinio cum hoc pugnat, ecclesiam unam et eandem semper fuisse et fore ab initio mundi usque ad finem, interiorem tamen, non externam. Nam externa
miris modis pro tempore variata sunt. Deinde ecclesia Christi omnibus est perfectior, nobilior, sanctior et excellentior, quo praestantiorem habuit administratorem et sponsorem, ut Paulus dicit 42 . Qui ut est segregatus a peccatoribus, ita et hanc mundam et puram, ab omni sorde repurgatam esse convenit. «Neque vero», inquis, «omnes Christiani sumus, qui intra ecclesiam Christi censemur» etc. 43 Quae verba si exacte et diligenter expendas, mi Henrice, magis contra te quam pro te facient. Nam iisdem verbis ego et vere dicere possum: Non omnes sunt Christiani, qui intra senatum sunt accensi. Quid igitur facies illis, qui adulterium, faenus, quae tu extincta cupis, in sinu alunt et hoc morbo ipsi laborant, quem tu sanatum velis 44 ? -«Si de eius, qui peccavit, exclusione aut mulcta quaeras, verebitur, ne eodem iuguletur laqueo 45 , quem illi necteret.» 46 Pulchre itaque dissimulabit. Breviter: Singula verba, quibus tu niteris ecclesiae excommunicationem adimendam tradendamque magistratui, ego ad probationem adsumam, ut magistratu adimatur, ecclesiae tradatur. Nam senatores quo plus sapiunt, simulque peiores sunt, quoque magis habent authoritatis, hoc plus nocent et vaframentis pluribus nituntur, morbis laborant peioribus quam simplex plebecula. Hoc in senioribus ecclesiae et probatis viris verendum non est. Probatione nihil opus, quum habeamus quottidie huius rei non obscura exempla. — Dicis praeterea: «Quid, si unus et alter ex magistratu degeneret aut in transversum subdola agat consilia? Deponatur e fastigio et surrogetur in eius locum syncerior.» 47 An hec serio, Henrice? Vides quottidie bonos et probos a nebulonibus e senatu eiici 48 . Tam abest, ut boni malos pellere possint, nec licet nobis, fortasse etiam non expedit, pessimos magistratu exuere. Ex senioribus autem ecclesiae si quis in transversum subdole quid ageret, mutare sine negocio possemus et alium in locum eius surrogare. Haec non dico, mi Henrice, ut magistratum contemnam. Didici omnibus magistratibus obedire k ex doctrina Christi et apostolorum 49 . Sed quum gentes sunt aut gentibus etiam peiores et hostes evangelii (ut fere hodie videmus, sic enim merentur peccata nostra), absurdum esse puto, contra Christi et apostolorum institutum, ut eis quidquam vel minus excommunicatione committatur. Obediendum vero ipsis scio, etiamsi hostes sint evangelii, dum alias recte officio suo funguntur. Nam hoc docet Petrus 50 . ||439r. Caeterum de modo excommunicationis satis dilucide Christus Math. 18 [15ff] et Paulus 1. Cor. 5 [1ff]. Placet et mihi, quod tu hac in re sentis 51 , nisi quod nolim magistratum esse ecclesiam. Quae enim ecclesia excommunicat, minora sunt, quam ut in capitis periculum adducant exclusum. Quod si crimen tale est, utatur suo gladio in eum magistratus. lustis enim lex non est posita l 52 . Quod excommunicatio individuus debeat esse comes coenae, de hoc ego non digladior. Sed hoc certum est, sacramenta Christum dedisse ecclesiae suae 53 . Et panis gratiarum actionis cibus est fidelium et eorum, qui in ecclesia Christi sunt. Si quis iam in ecclesiam Christi non
pertinet (de quo satis supra 54 ) nec adhuc est in eam receptus, aut si quis eiectus nondum est reconciliatus, is admittendus non est, donec ecclesiae de sua poenitentia constiterit et ecclesiae fuerit incorporatus et unitus. De intervallo aut temporis spacio non sum solicitus, modo veniat ut filius prodigus, Magdalena, Zachaeus etc. et ecclesiae reconcilietur prius. Nam donec eiectus est, edere de hoc pane non debet. Nec leviter tractandum puto hoc verbum: «Probet seipsum homo et tunc» [1 Kor 11,28]. Non sic probatio ad ipsum solum pertinet, quin ecclesiae etiam debeat esse certis signis nota, quo respexit Christus: «Quodcunque solveritis» [Mt 18,18] et Paulus de receptione adulteri post poenitentiam 55 . Augustinus 56 , tam sanctus et doctus vir, novem annos in errore captus non statim ab ecclesia recipitur, quamlibet ex sancta radice 57 suppullularit, quamlibet sacris lectionibus sese exercuerit 58 . Tanta res in ecclesiam Christi 59 inaugurari, fieri membrum corporis Christi, domicilium spiritus sancti 60 , censeri inter oves gregis dominici, quae sanguine Iesu Christi sunt redemptae 61 . Nam utcunque deus suos norit 62 , certis tamen signis semper suos manifestat et notos facit ad laudem et gloriam nominis sui, ita, ut obscuri esse non possunt, exerit se fides, lucet lux bonorum operum in piis 63 , in impiis rursum impietas se prodit, etsi aliquando inter pios in ecclesia abscondant se impii, ferunt tamen suo tempore fructus, quibus deprehendi possunt, produnt sese suis fructibus 64 . Magnam ergo rem dico esse in ecclesiam Christi recenseri et adsumi in societatem patris, filii et spiritus sancti 65 , in societatem apostolorum et prophetarum etc. De qua Ioannes in tota illa epistola, quam tibi iam tractandam sumpsisti 66 . Qui tota epistola nihil aliud facit quam ostendere, quid membris Christi conveniat. Nec volo ex ecclesia facere monachatum aut pharisaismum m ut catabaptistae, quibuscum mihi nihil unquam fuit commune, sed toto pectore ab iis abhorreo, praesertim quos ego hactenus viderim et audierim homines contentiosos et plane nebulones 67 . Sed nec volo, ut sint in ea cinericii pediculi et huiusmodi sordes et excrementa, quae nec inter bonos cives numerari quis patiatur. Quare, ut tandem finiam, te per Christum, servatorem nostrum, rogo et obtestor, ut hanc de ecclesia disputationem dum legeris, non cito et temere explodas aut reiicias. Expende scripturam sacram, confer diligenter Christi doctrinam cum apostolorum et primae ecclesiae instituto. Videbis hanc ne unguem latum 68 ab eo dissentire. ||439v. Ego quidem, quod libere dico, aliter sentire non possum, nisi contra conscientiam dicere velim (a quo scelere servet me deus). Scio aliter scriptum esse et iam multis seculis observatum tam a veteribus quam neotericis. Sed nullius hominis
tanta debet esse authoritas, ut huius gratia veritas deseratur. Necque tamen interim damno eorum studium et laborem. Scio omnes, quotquot gloriae Christi studiosi sunt, uno consensu huc spectasse, ut regnum Christi quam latissime propagarent, sed tamen interim quidam allegoriis, quidam adfectibus, quidam seculo suo, quidam contentionibus nimium (quod negari non potest) indulserunt. Usus est eorum errore deus ad gloriam suam et nostri confusionem et exemplum. Dicet fortasse aliquis: Hoc est ecclesiam turbare n , hoc est schisma in ecclesiam inducere. Respondeo cum Helia 69 : Is turbat ecclesiam, qui o gloriam suam querit, non Iesu Christi, qui contra institutum dei suum figmentum amat et sequitur. Is scindit ecclesiam, qui homines a deo avocat et post se trahit, quos deo adducere oportuit, qui veritate victus non cedit, sed pertinaciter pergit. Neque haec scribo, ut novare quid velim temere et inconsulto, sed ut cognito morbo, qui primus gradus est sanitatis, de remediis et pharmacis dispiciatur, ut corpus sic reparetur, ut neque corporis concussio nec membrorum dissolutio fiat. Nos si verbum domini sequuti fuerimus et ardentissimis precibus eum pulsaverimus, ipse vias inveniet et ostendet, ut aliquando ecclesiam sanctam, puram et Christo dignam habeamus. Interim ego tibi gloriae dei studenti non deero, quatenus fert mea parvitas. Porro, si tibi haec opinio minus probatur, mihi nihilo es vilior, imo hoc magis deum orabo, ut te nullibi sinat labi, tibi in omnibus adsit. Et certe citius sum abiturus quam ne tantillum quidem contra te moliturus. Stat quisque gratia dei 70 . Dum per conscientiam integrum haec videre aut his consentire non erit integrum aut ecclesiae ministrare, labore aliquo honestoque opere victum mihi parabo. Et scio fidei meae fraudi non esse 71 , etiamsi inter Sarracenos habitarem. Laborabo ergo in ecclesia Christi, qualisqualis sit, donec me deus alio vocabit, libentius hoc facturus, si ad normam Christi reformata erit, quod futurum ita non dubito ut de fide in Christum. Sed interim ministrare indignis et impiis sacratissimum Iesu Christi corpus et sanguinem, qui et ore, corde et vita Christo reclamant, hoc demum est, quod me non parum urit. Deus misereatur nostri et expurget e sua ecclesia omnes sordes. Tu perpetuo vale. Dominus dirigat cursum tuum et ministerium tuum in gloriam suam. Orationem parum dispositam (quam loquacitatem potius vocare deberem) tu, mi Henrice, homo facundus et eloquens, boni consule. Non relegi. Parce mendis. Relege et expende diligentius libellum fratrum in Moravia, et clarissima lux accedet p . [Ohne Adresse.]
[71]Hans Mutschli an Bullinger [Bremgarten] , 4. März 1532 Autograph: Zürich StA, E II 355,42. Siegelspur. —Ungedruckt Teilt Bullinger das Schreiben der V Orte an Bremgarten mit, in welchem diese unter Strafandrohung auf die Rekatholisierung der Stadt, die Wiedereinführung der Messe und eine strengere Einhaltung der kirchlichen Vorschriften drängen; der Rat erließ daraufhin die entsprechenden Verordnungen. Gnad und frid von got mere sich zu allen ziten, gunstig her. Uff daß hin als 2 ich mit üch gerett hab, ist uff den jetzigen suntag begegnett 3 ein geschrifft; hatt man unß nach alltem bruch vorgelessen, lut allso: «Wir von den 5 orten sint bericht worden, daß ir zu Bremgarten fleisch und eiger 4 essen in verbottnen zitten nach ordnung und uffsatz 5 der hellgen cristenlichen kilchen, ouch darby nit bichten, ouch die hellgen wirdigen sackrement und andere cristeliche ordnungen nit thun wellen. Darum ermanen wir üch, ir wellent a von üwerem fürnemen 6 stan 7 und thun nach ordnung deß allten gotlichen waren bruch; daran thun ir unß groß gefallen. Wo daß nit, sond ir unser straff erwartten sin 8 , dan üch woll ze wüssen ist, daß wir unsere hand gegen üch offen hand gehallten 9 . Darnach ir üch schickten 10 , darnach 11 werden ir gnedig heren haben». 12 Uff daß habend min heren gebotten, solches ze b hallten, und wer daß ubersech 13 , ir straff ze erwarten sin, und welcher vermeinti, solches nit ze thun, dem stande [das] thor offen; moge allso hinweg züchen. Daß thun ich üch in guter meinig ze verstan 14 , darmit und ir [üch] in der sach wissen ze hallten 15 . Darmit sind got dem heren befolchen. Datum uff den vierten tag mertzen im 32. jar. Ü[wer]williger diner Hanß Mutschli.
[Adresse auf der Rückseite:] Dem ersamen wolgelertten Meister Herichen [!] Bulliger, predicant Zürich, minem gunstigen heren c . [72]Wolfgang Capito an Bullinger Augsburg, 5. März 1532 Autograph: Zürich StA, E II 347,25f. Siegelspur. —Ungedruckt Man meldete die Gefahr eines neuen Krieges gegen die V Orte. Die Eintracht mit Bern muß wieder hergestellt werden. Für den verlorenen Krieg ist Buße zu tun. Kriegsdienst verträgt sich nicht mit dem Pfarramt. Gratiam et pacem a domino, charissime frater. Hic fama est praecelebris de concordia qualicunque vestrorum inter se civium adeoque consensu in evangelium perpetuo, verum subgliscere novum bellum adversus Quinquepagicos, quod propediem vere propius appetente sit erupturum. Id quod hac tempestate nolim, rebus videlicet adeo tenellis ac imbecillibus. Vidimus inimico deo pridem pugnatum. Cur studebimus, obsecro, Martem denuo provocare tam ancipitem, tam periculosum, tam alienum a christiana mititate? Atqui vanum esse eum nuncium, qui hunc rumorem sparserit 1 , magnopere spero, postquam tu dux verbi studia pacis tanto animo prosequeris. Praeterea nihildum audio de vestratium cum Bernatibus consensione 2 , qua nihil esse conducibilius possit. Id, oro, vel per hunc bonum virum 3 significabis, quo a pacto se publica, praesertim quae ad religionem spectant, habeant b , atque urgebis interea extimulabisque optimum quemque aras et focum 4 , quod aiunt, considerent, quo discedant tandem ab animi pertinacia. Cessit infaustum hoc bellum infelicissime. Alius causam in alium reiectat, et tamen omnes ad unum admissis nostris cladem hanc commeruimus. Quid non comuniter, quae deliquimus, paenitentia meditamur corrigere? greek greek greek 5 , latuerunt, neque expedit, ut ea in lucem mutuis convitiis producantur. Gaudeo visam mihi propius consideratam perspectamque esse vestram ecclesiam 6 . Nam quod ad eruditionem attinet, quid, queso, requiram? De pietate autem cur dubitarem, quin sit altius in dies defixura radices? Quod fiet
ministerio tuo, mi frater. Pondus maximum sustines, scilicet christianae reipublicae tantae ditionis salutem. Privatorum enim religionem moderareris minori cum periculo. Hic opus est, ut caveas, ne magistratus neque nimium neque nihil agat earum rerum, quae sunt regni Christi. At nota sunt et haec tibi. Porro scire aveo, num paroecis bellandi necessitatem remiserint senatores 7 . Quid enim viro apostolico commune cum armis? Animadvertendum esset, quibus affectibus bellandi studium imbuat ministerium spiritus, deinde, quam deiiciat apud vulgum, postremo, quod viduis ac pupillis domi consolatore opus est, adeoque plures animae esse[!], quae sint relictae domi, quam quae vel ad subitum belli tumultum eruperunt. Quorum curam in se paroecus recepit. Omitto, quod inter arma tranquillo spiritui parum loci sit, sed apertus campus ad penitentiam cohortandi eos, qui metu expavefacti domi manserint. Pacis artibus crescimus nos ||26 ministri spiritus, non insolitis nobis strategematis c , quibus egregie valent pessimi quique. Haec scribo, ut sit, quod iudicii trutina expendas. Spero enim Bernates bona haec consilia admisisse. Amicos omnes ordine salutabis non aliter ac si nomina recenserem; nam rebus quam verbis gratus inveniri malim. Augustae 8 , 5. marcii anno 1532. V. Capito tuus. [Adresse darunter:] Heinrico Bulingero, ecclesiastae Tigurino, amico et fratri suo. Zürich. [73]Berchtold Haller an Bullinger Bern, 11. März 1532 Autograph: Zürich StA, E II 360,39. Siegelspur. —Ungedruckt Gibt seiner Freude über die Rettung des Großmünsterstiftes Ausdruck: Bullinger ist in Zürich doch nötiger als in Bern. Berichtet über die Ernennung von Helfern für die Landschaft Bern und über Rhellikan, bittet um die Zusendung der Römerbriefauslegung und anderer Bullingerschriften sowie von Pellikans Kommentaren und sendet Bullinger den gedruckten Berner Synodus zur Begutachtung zu. S. Deo sint gratiae per Iesum Christum, qui in corda tuorum te organo locutus est ipsisque persuasit, ne religionis nervum, studia scilicet apud vos ut florentissima ita
toto orbe celebratissima deficere[nt]a1 . Quid intentatum relinquet sathan, quo pietatem veram faciat alienam, idolatriam vero reducem? Iam video, quod Capiton persuadere non poterat multis etiam conatibus, te Tigurinis scilicet magis necessarium quam Bernatibus 2 , in veritate sic se habere, quamvis animus meus ita tibi sit addictus, ut omnia etiam durissima mihi te fratre et symmista putarem levissima. Victoriam illam insignem fratribus nostris indicavi, qui dolenter audiunt, Tigurum eo venisse, quod collegii substantiam in belli aut aerarii usum vertere voluit 3 . Nostrates post synodum 10 diaconos in agro statuerunt, cuilibet 60 gl., qui parochis infirmis ministrabunt et mortuis succedent. Duos etiam in urbe habemus, ut perpetuo habeantur duodecim, qui ecclesiis praefici possint. Id tamen fateri cogor, quod nostrates in statuendo praecipites sunt, ad destituendum proclives 4 . Facundia mihi nulla penitus est, orandi latera nulla, ad persuadendum etiam coram senatu aut privatis penitius nullus. Novi ego curtam meam supellectilem. Praestat Megander in hoc, etsi autoritati suae praeterita tragedia 5 plurimum decesserit. Veniet ad vos Rellicanus. Cui quae inter nos, te scilicet et me, scribuntur non communices. Apud quem ego, quae misisti, remittam. Bonus vir et studiosus alioqui simultatem sibi finxit in me, quasi a nobis amandandum curaverim. Laboravit senatus pro Melchiore Volmario 6 , viro doctissimo apud Byturiges 7 praelegenti greca. Id ipse aegre ferens hactenus tamen dissimulavit. Conditionem certe habet in precio nobis aequam, in labore longe dissimilem, quam certe illi optime faveo, modo se etiam aliorum ecclesiae negociorum participem faceret, quod hactenus noluit. Senatus enim petierat, ut aliquando concionandi provinciam susciperet, dum nostrum aliquis infirmaretur, [quod r]enuit b . Sed de his satis. Scribes tamen per eum ad me. Submurmurant ex senatu et plebe, quod choreas, ludos et nescio quid, conventus rusticorum in dedicationibus hactenus prohibitos rursum admittere velint. Tu,
obsecro, indica, quid faciundum et quibus rationibus efficaciter dissuadere possimus. Nam ansam et omnium malorum licentiam aperiret 8 . Non [!]igitur negligas et cura omnino, ut ante festum palmarum habeam 9 . Scripseram per Waltherum Schwiger 10 . Nescio, num redditae sint literae. Si fuerint, illis respondeas, sin minus, denuo scribam, quod scilicet Capito binis indicavit epistolis 11 . Apud nos se res bene habent et utinam tam constanter quam bene. Nam hoc perpetuo a nobis desideratur, constantia scilicet et diligens rerum executio. Nimia enim negotia diligentiam eorum, qui alioqui negligentes sunt, facile impediunt. Obsecro te iam tercio 12 , si quid in epistolam ad Romanos congesseris 13 , per Rellicanum ad me mittas. Eam hactenus pro contione nunquam tractavi, tractandam tamen assumam propediem. Adiuvant me multorum iudicia et spiritus; meo non facile fido. Rationem studii 14 et predest[inationis]15 expecto. Sic sum importunus expostulator. Caeterum pro munusculis tuis mihi omnium gratissimis gratias ago immortales, et quam polliceris Hebreorum epistolam 16 expecto. Vale, mea animula charissima, et me in fratrum tibi charissimorum albo situm amare non desinas. Bernae, II. martii anno 32. Mitto ad te acta sinodalia 17 . Quae cum perlegeris, si quid desideres, indica. Latinitate donavit magnae spei adulescens Bernas, Simon Sultzerus apud Grinaeum, et a Cratandro 18 , ni fallar, excudetur. Salutabis Pellicanum, et sollicitabis, ut Froschowerus primas commentarii paginas misit, ita deinceps mittat, quicquid fuerit excusum 19 . Tuum minimum numisma. [Adresse auf der Rückseite:]Huldricho[!]Bullingero, Tigurinorum ecclesiastae fidelissimo, fratri suo longe omnium charissimo.
[74]Bullinger an Leo Jud [Zürich], 15. März 1532 Abschrift a von Johannes Wolf 1 : Zürich StA, E II 437 a, 445r. -446 v. Gedruckt: Fast 188-193; zusammenfassende Übersetzung: Pestalozzi 96-98 Beantwortet die von Jud fin Nr. 70]geäußerten Einwände gegen eine staatliche Einflußnahme auf kirchliche Angelegenheiten, stellt fest, daß sie beide grundsätzlich dasselbe wollen, verteidigt das Recht des christlichen Magistrates zur Ausübung der Banngewalt, betont die Gefahr einer Kirchenpolitik des Alles oder Nichts in der damaligen prekären Lage Zürichs, da dies nur unnötige Verfolgungen nach sich ziehen würde, und versichert Jud seiner Liebe und Hochschätzung als Mitarbeiter. Domino Leoni Iudae, Sanpetrinae b ecclesiae 2 pastori, H. Bullingerus. S. D. In hoc tota versatur epistola c3 , Leo doctissime, ut magistratui, qualiscunque tandem sit, non committatur quicquam ecclesiasticarum rerum. Addis causam: «Magistratus enim et ecclesia res sunt diversissimae. Alterum enim super res est et corpora, alterum super animas.» 4 Et sane lubricum agimus negotium, si quisquam viribus d contendere malit quam simplicissimum negotium non curiosa suscipere mente, cum, quod contentiosis nihil tam bene dici possit, quod non aliquam secum afferat reprehendendi ansam, tum, quod singula verba aliter ac aliter usurpari possunt. Quod equidem maximarum contentionum semper fuit inter summos etiam viros feracissimum seminarium. Ego enim hanc propositionem («magistratus et ecclesia sunt res diversissimae») non video quomodo universaliter possit esse vera. Si enim Pilati, Caiaphae, Herodis et Iudaicae synagogae 5 magistratum adferas 6 , iam tyrannos, non magistratus attulisti. Impius magistratus mancus et mutilus est magistratus. 1. Quod si tu magistratum non tam ex functione aestimes quam ex iis, qui gerunt magistratum, iam si duo aut tres consentiant super terram, etsi magistratum
gerant, certe ecclesiam, si Christo credimus 7 , constituunt. Rursus, si magistratum gerere est ministrum dei esse 8 , si christianus potest minister dei esse, id quod adversus catabaptistas obtinuimus 9 , 2. iam etsi ethnici aliquo modo possint ministri dei esse veluti Nebuch[adonosor]e et Sanherib, nemo tamen melius norit deo ministrare quam christianus. 3. Ecclesia item christianorum sit collectio. Iam non video, quid sibi velint ista tua verba: «Magistratus et ecclesia sunt res diversissimae. Nihil ecclesiasticarum rerum committatur magistratui, qualiscunque tandem sit.» 10 4. Quod si functionem quoque magistratus spectas eamque ad separationem ecclesiae et magistratus referas, iam Paulus: «Principes», inquit, «non terrori sunt bene agentibus, sed male». Item: «Dei minister est, ultor ad iram ei, qui, quod malum est, fecerit» [Röm 13,3f]. Atque nullibi exactius invenias discrimen boni et mali quam in ecclesia, quae verbo veritatis regitur. Et gentes incredulique bene agentibus terrori sunt, christiani vero male agentibus terrori sunt. 5. Et spiritus sanctus de magistratu eligendo: «Provide» f , inquit, «de omni plebe viros fortes, timentes deum, in quibus sit veritas et qui oderint avaritiam, et ex iis constitue senatores, qui iudicent populum omni tempore» [Ex 18,21f]. Haec magistratum gerentibus vereque gerentibus regula. Sed quis non commiserit viris prudentibus, fortibus et deum timentibus res ecclesiae sanctas? Proinde iterum non video, quomodo constet ista tua propositio: «Magistratui, qualiscunque tandem sit, non committatur quicquam rerum ecclesiasticarum», item illa: «Magistratus et ecclesia res sunt diversissimae» 11 . 6. Deinde nescio, si aliquis magistratus in ecclesia super animas sit constitutus. Non nego ligandi et solvendi potestatem datam esse apostolis et successoribus 12 . Sed Zuinglio praeceptore didicimus clavium potestatem 13 evangelii esse praedicationem, quae aliis mortem minatur, aliis pollicetur vitam 14 . Quod excommunicationem attinet, quae fortassis super animas spirituali imperio imposita videri poterat, certum est peccatum homini dimissum esse, cum per fidem redierit ad dominum. Testes stant filius prodigus 15 , publicanus 16 , Petrus 17 et latro 18 etc. 19 Unde consequitur excommunicationem non esse animae et internam, sed externam mulctam propter scandalum inflictam. Id quod et Paulus significantissime expressit, cum de moecho dixit: «Tradatur satanae ad interitum carnis» [1 Kor 5,5]. Quid autem est satanae tradere aliud quam in adversitatem coniicere et affligere? Sic enim et Iob tradebatur satanae 20 . Et quid aliud est interitus carnis quam exterior mulcta sive compressio, castigatio sive mortificatio carnis? Sive ea per contemptum, neglectum sive alium quempiam modum fiat, dum modo fiat et publica defendatur honestas. ||445v. Huc accedit, quod in 2. Cor. 2 [6] idem scripsit: «Sufficit istiusmodi homini greek greek greek», id est mulcta et correctio ea. Tu vero
consule G. Budaeum de vi vocularum greek greek greek 21 , et clarissima lux accedet 22 . Quid igitur prohibet, cum excommunicatio sit externa mulcta, quominus ea pio committatur magistratui, non tantum magistratus nomine, sed quia ab ecclesia ei committitur? Sicut Zuinglius et tu, imo tota ecclesia id muneris senatui commisit, si modo vera scripsit in «Subsidio» 23 . Hic autem non contendo soli magistratui hoc officium demandandum aut nemini nisi soli committi posse neque id priori epistola mea ad Berchtoldum 24 asserere volui; sed disputavi adversus catabaptistas, qui promiscuae plebi et factioni suae, quam vocant ecclesiam, tribuunt 25 , ut tuis illis non opus fuisset. Nam post multam dissertationem eo tandem recidis, ut dicas excommunicationem ecclesiae esse vel seniorum, quibus ecclesia demandarit 26 . Idem ego dico et sentio, imo hinc colligo, si magistratui demandet, iam apud eum esse excommunicationem, hoc est publicorum criminum publica et externa mulcta. Verum hic tu nihil committendum putas magistratui, qualiscunque sit g . De qua re superius. Quia impius est, inquis, magistratus 27 . Ergone pius et alius erat, quam nunc sit, tunc, cum diacosiis 28 et matrimonialium causarum iudicibus committeretur 29 ? Imo tum erat multo pestilentior. Eo nunquam redibit res nostra, ut vel ecclesia, qualem imaginari verius quam videre possumus, ex eiusmodi colligatur praefectis, quales nos volumus aut cupimus sanctos, impollutos et omni parte beatos. Id vero olim nobis comprobatum est in duobus ecclesiae maximis ordinibus. Nam inter paucissimos apostolos inveniebatur proditor 30 , inter diaconos septem Nicolaus haereticos 31 . At reliqui non protinus aliquorum nomine aspernandi aut functione sua orbandi. Denique aliud est, ubi vincimur malorum suffragiis, et aliud, ubi vel mali subsunt legibus. Apud gentes usuram, fornicationem, ebrietatem etc. non puniebat omnis magistratus, neque ista omnis proscripserat magistratus. Apud nos autem ista civilibus utpote in civitate christiana constitutionibus ita sunt iuncta, ut si mali aliquot reclamarint, tamen violatae legis sint obnoxii aliosque, qui iustiores, non possint ulla aequitate in suam sententiam compellere. Nam perpetuo obstat publicum edictum, publica constitutio, qua nunc et a bonis et ab episcopis urgeri possunt. His adde, quod istud periculi non evitaverimus, etsi a magistratu abstulerimus scelerum mulctam et certis demandaverimus ex ecclesia viris, quasi scilicet illi homines esse non possint et Ananiae 32 , Demae 33 multorumque aliorum exemplum exprimere non possint. Neque enim frustra scripsit adversus anabaptistas clarissimus vir Zuinglius, tantam esse
calamitatem nostram, ut nondum invenerimus inter homines tam absolutam perfectionem, nec sperandum unquam fore, ut omnes, qui Christum confitentur, sint ex omni parte beati, quamdiu istud corporis domicilium circumferatur 34 . Proinde cum ita nobis agendum est, ut possumus (nisi turbis omnia miscere malimus), quando, ut volumus, non licet, iam ego huc unice specto, ut ecclesiam habeamus pacatam et non prorsus impudenter peccantem, pacatam quidem non absque tribulationibus - omnes enim, qui pie volunt vivere in Christo, affligantur oportet 35 —, sed pacatam, quod ipsos scilicet ||446r. attinet, qui sunt in ecclesia; nec prorsus impudenter peccantem. Nam homines sumus, quoad vivimus; ergo nihil humani a nobis alienum 36 erit. Peccatis seducuntur et summa sepius ingenia. Deficiunt optimi quique, sed suo tempore redeunt 37 . Quid multis? Homines sumus. Et hic de externa agimus ecclesia, non interna, quae post charitatem aliis non opus habet legibus 38 , sed publicis tamen edictis gaudet utpote malis ad afflictionem positis. Oderunt peccare boni virtutis amore, oderunt peccare mali formidine poenae. Pii, quod iustum est, exequuntur amore iustitiae, impiis est lex posita 39 . In externa ergo ecclesia, quam Christus pinxit Mat. 13 [24ff], externa opus est mulcta, quae est excommunicatio. In hac hoedi severitate cohercendi sunt. Quid vero multis opus? Possum et ego certis viris demandare excommunicationis authoritatem, si modo ea ratio urbi nostrae inducta gloriam dei promoveret aut nos ista innovatione melius aliquid fecerimus aut hac ratione impiis et impietati fortius quam hactenus obstare possemus. Nam omnia debent a nobis ad aedificationem fieri 40 et circumspecte fieri, ne ecclesiam in summum coniiciamus discrimen. Volebat Baltazar Pacimontanus 41 novae ecclesiae novam formam urbi suae inducere et universam ecclesiam dispersit 42 . Et quid promovit apud Basilienses Oecolampadius, vir sanctus et undiquaque doctissimus 43 ? An minus apud eos impietatis? Quid promoverunt olim apud Sanctogallum nonnulli 44 , quibus adeo reluctabatur prudentissimus,
piissimus et doctissimus praeceptor noster Zuinglius? Aut quid in hisce turbulentis alias temporibus tuto tentare possemus? Ansam fortassis dare impiis quibusdam, ut quod iam olim parturierunt, id nunc nostra opera celerius parere possint? Aufer enim a senatu, quod cupis; demanda certis viris. Quis vero illos verebitur? Vocetur ab iis cinericius aliquis; contemnet. Excommunicetur; turbas movebit et ita scindetur ecclesia. At nolo, inquis, eiectus et excommunicatus contemnatur 45 . Sed abiectissime contemptus est, qui e sanctorum consortio eiectus est. Ceterum, sua sibi habeat, inquis, nobis nostra illibata relinquat 46 . Non faciet. Sancta ergo erit persecutio 47 , dices. Sed a nobis ipsis non necessario ascita, non a deo nobis immissa. Libere enim veritatem praedicare possumus, libere Christum confiteri et omnibus, quibus ecclesia gaudet, frui. Unum deest: Excommunicatione vis cinericios et pediculos redigere in ordinem 48 . Sed videndum, ne eo ipso medio in libertatem impios omnes restituamus, quo voluimus in ordinem cogere, ut deinceps nobis omnem eripiant et dicendi et agendi et confitendi libertatem. Quin potius praedicemus Christum sancte, culpemus scelera prophetice, urgeamus magistratum scite sui meminerit officii. Minitemur aliquoties, nisi severius animadvertant in scelera, iam excommunicationem aliis commissuros. Moneamus pios pie vivant, et in perceptione sacramentorum quisque sese probet 49 , maxime cum videamus Iudam corporis et sanguinis Christi sacramentum percepisse 50 ; imo quid Iudam dico, qui scio omnes apostolos percepisse, qui post horam unam aut alteram desciverunt a Christo 51 , adeo ut et Petrus sancte deiuraret se hominem non nosse 52 . Moneamus ergo pios, iterum atque iterum moneamus, colligamus ecclesiam nostram in fide et doctrina. Qui dei est, habet suum signaculum 53 . Perversi in dies in deterius feruntur. Excommunicati sunt a deo impii, et nostros impios aversantur et evitant omnes, qui praedicato evangelio credunt; cavent sibi ab eis. Quid vero ad pios et ad apostolos, quod Iudas cum eis ||446v. communicat 54 ? Is sibi iudicium sumit 55 . Pii in fide accedunt. Haec paucis annotare volui, Leo, praeceptor doctissime et frater mihi carissime. Nolui enim respondere singulis, ne fratres et symmistae odiosius contenderemus. Nec est, ut quicquam putes me in peiorem interpretari partem, neque aegre fero quicquam. Nullis apud me interfationibus opus. Diligo te et veneror eruditionem et senectam in te authoritatis plenam. Video et pervideo mentem tuam, sanctam quidem illam et sinceram. Hinc pluribus id negotii tractare volui, ut qui certo credam te istis voluisse perrimari, quid in sacris praestare possem: certe, quod vides et in dies audis, parum aut certe nihil h . Quid enim apertius? Quod si consideremus simpliciter, quid sit excommunicatio, nempe publicae honestatis publicam custodiam 56 , et cur instituta, videlicet, ne in ecclesia Christi impudentius i peccent, et quod externae inprimis ecclesiae data est, rursus, si perpendamus, quid sit caro, et quod omni
tempore vitae homines sumus et manemus, ut spiritus promptus sit, denique quod ecclesiam impollutam citius sperare quam habere possimus, iam facilis erit res: Wir werdend ouch die welt nit anders mögen machen, dann wie sy von anfang was. Novatianicam 57 citius constitueremus ecclesiam quam omnibus numeris absolutam. Dominus per Zuinglium et te eo provexit Tigurinorum ecclesiam, ut deo satis fidum me operarium praestitisse credam, si sic retinere possim per eius gratiam et tuum auxilium, quemadmodum eam per vos instituit 58 . Vale et me tibi commendatum habe. 15. martii 1532 k .
[75]Leo Jud an Bullinger [Zürich, bald nach dem 15. März] 1532 1 Autograph: Zürich StA, E II 437a,440r. —v. Ohne Siegelspur Gedruckt: Fast 193-195; zusammenfassende Übersetzung: Pestalozzi 98 Beantwortet Nr. 74 in freundlichem Ton, hält jedoch an seiner Meinung fest, daß Magistrat und Kirche ihrem Wesen nach grundverschieden seien und daß die Exkommunikation allein der Kirche obliege. Man darf sich weder auf Zwinglis noch anderer Menschen Autorität stützen, sondern allein auf das Gotteswort. Jud verlangt zwar keine vollkommene, von Sündern gereinigte Kirche, hält aber Bullingers resignierte Worte, daß man die Welt nicht ändern könne, für gefährlich, da ja das Streben nach Vollkommenheit Christenpflicht ist. Doleo, mi Henrice, scripta mea 2 sic cecidisse, ut cuiquam greek speciem sint praebitura, a qua vehementer abhorreo, utpote qui sciam collationem debere esse inter servos dei, non altercationem. Simpliciter ego et, ut puto, vere quaedam proposui scripturis firmata, nempe magistratui (praesertim ut nunc fere sunt, apud quos rerum summa est) ecclesiae Christi excommunicationem non esse committendam, quod hi, si possent aliqua honesta aut saltem excusabili ratione, Christi doctrinam e medio tollerent, quodque magistratus et ecclesia res sint diversae. In utraque propositione satis me explicui, quid velim. Scio magistratum esse ministrum dei 3 nec loquor de tyrannico solum, quem tu mancum et mutilum adpellas 4 . Loquor de magistratu, qui bonus sit sive malus: Minister est dei. Sed et bonus esse princeps potest, qui tyrannus non sit quique officio suo recte fungatur, qui tamen inter ecclesiam Christi externam non sit inscriptus. Qualis fuit Cornelius Act. 10 [1ff], Ioseph Arimathaeensis 5 , Nicodemus 6 , Gamaliel 7 . Et latro in cruce Christum confessus 8 fidelis fuit, sed non in ecclesia 9 . Res diversas voco et distinctas, ubi alterum sine altero esse et subsistere potest. luventa et senecta res sunt diversae, licet iuvenis possit fieri senex et senex repuerascere. Vinum et aqua res sunt longe diversissimae, utcunque Christus in Cana 10 aquam in vinum et deus vinum in aquam convertat aut convertere possit. Iam si quis contendat hoc se non intelligere, is nimirum funem contentionis ipse nectit, non ego, qui vera dico.
Omnia operatur unus idemque deus 11 , sed diversis mediis. Regnum terrenum et corporale administrat a per magistratus et principes, ecclesiam et regnum coelorum per apostolos, quibus regno terreno interdicit: «Vos autem non sic» [Lk 22,26] 12 . Principibus ecclesiasticarum rerum nihil commisit, sed gladium 13 . Quidquid ergo pure corporale est, sub magistratum pertinet, quidquid ad animas, sub proceres ecclesiae. Hic nolo dicere, mi Henrice, quod potestas quaedam sit in ecclesia super animas 14 , quam solus deus habet, sed officium apostolorum animas maxime spectat, non res corporales. Nam tametsi multa sint in ecclesia corporalia (non enim omnino deponit corpus christianus), tamen ita sunt corporalia, ut quodam modo animum respiciant. Coena res corporalis est et baptismus. Ibi enim est aqua, vinum, panis, sed haec in spiritum dirigunt ac manu ducunt obiecta sensibus 15 . Verbum per apostolos praedicatum res est corporalis. Ore enim formatur sermo, at sic, ut a deo proficiscatur et in deum ducat. Sic b de excommunicatione c . Quidquid igitur ad religionem pertinet, hoc intactum maneat ecclesiae et eius ministris. Nam si res divinae apud gentes idololatras non magistratibus, sed sacerdotibus, magis, auruspicibus, druidibus committebantur, a quibus et magistratus consilium mutuabat, quanto magis hoc decet in nova lege 16 apud christianos, ut res religionis non magistratui, qui prophanas res tractat, committantur? Eatenus ergo res sunt diverse magistratus et ecclesia, ut Christus, cuius regnum non erat de hoc mundo 17 , noluerit inter fratres hereditatem partiri 18 nec apostolos quidquam mundanae administrationis attingere 19 . Excommunicatio ergo, quantumvis multa sit corporalis 20 , ecclesiae, ut puto, est, non magistratus. Eiicere enim ex ecclesia iterumque admittere proprie ad magistratum non pertinet, sed ad ecclesiam. Hoc ex 1. Cor. 5 [1ff] satis liquet, ubi Paulus ecclesiam, non magistratum iubet excommunicare fornicarium. Et Christus dicit: «Dic ecclesiae» [Mt 18,17]. Iam si quis contendat magistratum esse ecclesiam, is authoritate scripturae id faciet, non propria. Adhuc enim sub iudice lis pendet. Nec id satis erit ad confirmandum hoc dictum, quod doctissimus vir Zuinglius, praeceptor meus venerandus, magistratui hanc potestatem dedit iussitque, ut ecclesia essent[!] 21 , etiamsi ego aut alius quispiam adstipulatus sim 22 . Non enim fieri hoc debebat absque totius ecclesiae consensu. ||440v. Haec non scribo, mi Henrice, ut doctissimi hominis 23 vel facta vel dicta sugillem, sed quod putem nullius hominis authoritatem tantam esse debere, ut scripturae sanctae praeiudicet, nec nos in cuiusquam hominis verba adeo iuratos esse debere, quin repugnante scriptura liceat libere ab eo dissentire. Porro, qualis fuerit tum, dum ei demandata est 24 , qualis iam sit senatus 25 , non refert recensere, cum vel cecis
notum sit. Ecclesiam vero Christi talem rem esse, qualis respublica Platonis 26 , quae verius imaginari quam videri possit 27 , ego non puto. Nam apostoli ecclesiam habuerunt veram, ut puto, non imaginariam. Nec ego talem cupio, in qua non sint peccatores 28 , sed puto in ecclesiam Christi neminem pertinere nisi poenitentes 29 — quum poenitentes dico, annon agnosco peccatores? —, neminem recipi debere, qui sit publicus Christi hostis, sed qui Christum profiteatur unicum salvatorem, qui in Christum credat. Nemo quaerit absolutam perfectionem, nemo quaerit omni ex parte beatos. Hoc vero omnibus votis conandum est, ut ad perfectionem enitamur. Quare pernitiosum hunc sermonem iudico: «Wir wärdend dwält nit anders mögen machen, dann wie sy von anfang was.» 30 Vellem, ut ab huiusmodi sermonibus nobis temperaremus. Nam hoc securitatem parit, non studium pietatis. Si mundum non possumus mutare 31 , quid ergo praedicamus? Ad quid evangelium, quod ad novam vitam vocat 32 , proponimus? Deus d transtulit nos de regno tenebrarum, de potestate satanae in regnum lucis et dilecti filii sui 33 . Christus elegit nos de mundo 34 , et eius doctrina nihil aliud est quam mundi innovatio 35 . Paulus dicit: «Nolite conformare huic saeculo, sed ambulate in novitate vitae» [Röm 12,2. 6,4], et: «Christianus nova est creatura» [2 Kor 5,17]. Quid sibi ergo vult hoc verbum: «Wir mögend dwelt nit anders machen»? Imo in hoc maxime laboramus, ob hoc omnia patimur 36 , ut mundum innovemus, ut a mundo ad Christum vocemus. Scio, mi Henriche, te hic posse suffugium quaerere et elabi. Sed te per Christum rogo, ut dialectica et rhetorica arte 37 non ad captionem, sed ad gloriam dei 38 , ad aedificationem ecclesiae 39 , ad clavem scripturarum 40 utare. Relinquamus contentionem, veritatem apertam amplectamur et studeamus, ut ecclesia sit Christo digna adque perfectionem enitatur. Nam fomenta oscitantie et securitatis praebere non convenit. Hoc magis curandum, ut in dies sanctior et purior fiat, ut adolescat ad plenitudinem Christi capitis sui 41 . Tu vale et me tibi habe commendatum. 1532. [Ohne Adresse.]
[76]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 16., 17. und 22. März [1532] Autograph: Zürich StA, E II 343,90. Siegelspur. —Ungedruckt Sendet einige Schriften durch Rhellikan zurück und bittet um Bullingers Römerbriefauslegung wie auch um eine Unterrichtung über die Prädestination und das Heil von Kindern christlicher Eltern. Er ermuntert Bullinger, mit der Auslegung des Hebräerbriefes fortzufahren. Rhellikans Reise wurde verschoben. Haller wünscht Information über die angebliche Zulassung der Messe in Zürich, wovor Bern in einem gleichzeitigen Schreiben warnt. Er berichtet über Berns Protest wegen Salats «Tanngrotz» und über eine bernische Abordnung nach Bremgarten. Hallers Krankheit. S. Remitto quae credideras, charissime Huldriche [!], per nuncium fidelissimum Rellicanum nostrum, cui obsecro per Christum, si quid in Romanorum epistolam congesseris 1 , quemadmodum minime dubito, meae fidei ad mensem unum commendes et concredas. Salva omnia ad te redibunt citra revocationem. Caeterum, ubi in praedestinationis 2 responsiones incideris, tuum addito etiam iudicium de puerorum ex christianis parentibus salute, quam omnium indubitatissimam reperio apud Zuinglii «De providentia» 3 libellum. Illic fateor aut ignorantiam meam, qua non intelligo, quae vir dei reliquit, vel incredulitatem, quod mihi, etiam aliis fratribus, non satisfactum videam. Nam illorum omnium salutem non tam certum aestimo, quin sub praedestinationem cadant, id quod ex suppositione Paulus probare videtur per Iacob et Esau, Rom. 9 [11-13]. Etsi dum non adulti obeunt, legem facto transgressi non sint, tamen fons et origo omnis rebellionis illis insitus est 4 , ut non minus sint et dicantur filii irae 5 quam adulti, iram domini iam super se colligentes 6 . Quod Christi merito id ipsum abluatur 7 , non nisi per praedestinationem, et eam quidem in omnes liberam, fieri potest 8 . Dispensatur enim salus per Christum parta non nisi electis; quod autem absque omni discrimine christianorum etiam credentium pueri omnes, dum non adulti a morte absorbentur, serventur, verum non habeo, vel non intelligo vel male credo. Ego magis pro contione, si inciderem in huiusmodi, mallem minus quam plus aequo sapere et domini iudicio bonitatique committere. Age ergo, ne perpetuo suspendar hac in re, dilectissime frater, et dum fieri potest per Rellicanum nostrum a suis ad nos redeuntem, mitte obsignata. Vale, nunquam mei immemor, et perge in Hebreorum epistola 9 , ut caepisti. Certe citra adulationem significavero tibi: Que ex tua prodibunt officina, ita nostris arrident ministris, ut Cristophoro 10 non diu prostabunt venum. Hoc tamen monuerim, pro linguarum imperitis, si qua inserueris, latine explicata reddas, et ne quid temere, id a est ad quamvis importunam calcographi instantiam, nedum iuventus tua iam
donis dei toti orbi cognita et celebris facta a te ipso tuaque culpa reddatur despectior. Vides enim, quam anxie urgeant et sua curent typographi, utcunque sua quis perpenderit, quae mundi iudicio offert b . Rursum vale. Et quam diu expectabimus Hebraeos? Pellicano calcaria adde 11 , ut et sua reddere pergat, quemadmodum caepit, et salutabis hominem, Leonem 12 , Carolstadium, cuius consuetudinem maxime desiderarem. Sed vix prae corporis mole 13 urbem egredi licet, qui tamen summe vos desiderem invisere. 16. martii. Tuus Berchtol. Hallerus. Quum haec scripseram, putabam Rellicanum vos aditurum, at is aeris tempestate impeditus iter suum distulit ad ferias usque pascales. Quod autem nuncius ille 14 ad vos missus est, ex rumore certo evenit, quod missam papistae apud vos unam iam impetrarint in urbe vestra servandam, quam et nostri ocissime, dum sic esset, non impetrarent, sed obtinuissent. Monet itaque noster senatus vestrum, ne id unquam admittat 15 . Nolui ego et multi nostrum id credere, sed impulimus amicos, ut literae mitterentur, qua vel cumque occasione haec capita ad sese redirent. Si unquam tale quid accideret, quemadmodum sathan intentatum nihil relinquit, obsecro, proprio nuncio scribe, et urgebo, quae possum. Tu interim age apud tuos privatos, quatenus et ipsi cordatius respondeant et expostulent, ne quippiam immutetur utrinque in religionis capitibus sine alterius scitu et colloquio. Si thund grosse gwett allenthalb: ee daß ein jar fürgang 16 , musse ze Zürich und Bern widerumm mess sin. Propter libellum quendam a Lucernate de bello confictum rithmis 17 scripsit magistratus Lucernam 18 . Misit item ad Premgarten exploratum, num mulcta aut praecaepto cogantur confiteri, missam audire etc. 19 Quod si vel paucissimis tui pro se astipularentur, solatio esset patriae tuae civibus. 17. martii. Lecto podagra decumbere caepi necdum convalui; expecto deum. Rursum vale. 22. martii. Scribe et consolare me aegrum. Idem tuissimus Hallerus. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, fratri suo charissimo.
[77]Bullinger an Schultheiß und Rat von Bern Zürich, 19. März 1532 Autograph: Philadelphia, The Historical Society of Pennsylvania, Simon Gratz Collection, Case 12, Box 32. Siegelspur. —Ungedruckt Bittet um Berns Beistand für die Evangelischen in Bremgarten, die von den V Orten gezwungen werden, zum Katholizismus zurückzukehren. Ersamm, fromm, fürsichtig, wyß, gnädig, lieb herren, min willig dienst, gehorsamme und was ich üwer ersammen wyßheyt ze guten und gfallen wüste, sye üch bevor an bereyt. Demnach bitt ich, üwer wyßheyt welle imm besten von mir uffnemmen min einfallt schryben ann üch. Dann ich üch, insonders allß einer christlichen frommen obergheyt, vertruw, sy werde den handel also ze hertzen setzen, allß christlichen hertzen gepürt. Und ist namlich umb die üwernn biderben lüt ze Bremgarten ze thun, die üch vergangner zyt grosse trüw bewisenn und umb üwer, miner g[nedigen] h[erren] von Bernn und Zürych willen, vorab umb gottes willen, grossen schaden an gut und iro fryheyten erlitten habend 1 und jetzund erst an iro seelen grössernn schaden erlyden müssend, soll das fürgon 2 , das angeschlagen 3 ist. Namlich daß alle die, so bißhar an dem evangelio gehangt, bychten, zum sacrament, zur mäß gon und alle andere brüch und ceremonien, imm bapsthumb gebrucht, annemmen söllend, oder aber inn bestimpter zyt die statt Bremgartenn ruumen. Und ist sömlicher antrag von den 5 orten dargesandt und durch den schultheyssen Schodeler 4 selbs verckünt und mitt obgemellter straff uß empfelch 5 der orten und deß radts da selbs gepotten 6 . Söllend nun die biderbenn lüt mitt iro wyben und so vil kleinen kinden von huß und hoff, vonn gwünn und gwyrb 7 , wo wellend sy hin? Söllend sy blyben und den trang wider iro selbs gwüssne 8 , wider gott und sin heylig
wort erlyden, so ist es vil jämerlicher. Dann Christus spricht: «Wer sich min und miner worten schempt, deß will ich mich ouch beschämenn» [Mt 10,33 par.]. Und Paulus: «Mitt dem mund vergycht man, mitt dem hertzen gloupt man» [Röm 10,10]. Nun sind ye 9 die biderben lüt vonn Bremgartten die üwernn 10 . So ist ye der gloub fry vorbehallten mencklichem inn gemeinen herrschafften 11 , und üwer w[yßheyt] zwyngt die, so imm bapsthumb sind, nitt anzenemmen inn gemeinen herrschafften, das ir wol und rächt uß dem evangelio gloubend. Worumb wölte man dann die biderben lüt vonn dem, das grund in gottes wort hatt, tringen 12 lassen, uff das der mensch usset gottes wort uffgerycht hatt 13 ? Dorumb hab ich, allß der ein geporner Bremgarter unnd der ein zyt lang by inen das evangelion verkündt 14 , ü[wer]w[yßheyt] zum höchsten wellen von iro wägen, die sich sust nitt wol gedörend 15 öügen 16 , pitten, daß ir yetztdan wellind yndenck sin der zusag, so ir inen ettwan 17 gethon und do es unfaalß halb 18 domaln nitt sin mocht, ü[wer] w[yßheyt] jetzdan den biderben uß angst und nodt hällffe, angesähenn 19 , das, wenn wir die unsernn in nodt verlassind, ouch gott unß zur der zyt der nodt verlassen wirt. Aber gott gäbe üch wyßheyt, bstand 20 und stercke, daß ir üwer eer, loblich ann üch gepracht mitt gott und redliche, unbewegt behalltind. Datum Zurych, deß 19. tags mertzens imm 1532. jar. Ü[wer]w[yßheyt] undertheniger und gehorsammer Heinrych Bullinger, predicant Zürych. [Adresse auf der Rückseite:] Denn edlen, vesten, fürsichtigenn und wysen herren schuldheyssen und radt der statt Bernn, minen gnedigen, lieben herrenn. [78]Erasmus Ritter an Bullinger Schaffhausen, 19. März 1532 Autograph: Zürich StA, E II 362,27. Siegelspur. —Ungedruckt Bedankt sich für, ein durch Peter [Schnyder]ihm zugesandtes Bullingerwerk und drängt auf baldige Herausgabe von Bulingers Kommentar zum Hebräerbrief. Er hofft, daß Karlstadt eine angemessene Stelle erhalten werde.
Gracia et pax a deo per Iesum Christum. Gratias tibi ago, charissime frater, pro eximio dono 1 , quod michi per Petrum 2 , qui apud cataractas Reni Tigurinorum Christi evangelium adnunctiat, redditum est. Gratissimum michi crede munus, non solum ob id, quod eruditionem et solidam pietatem exhibet, sed quod sit certissimum testimonium mirifici illius erga me amoris tui. Quamobrem nolim tibi assentari quitquam, sed te adhortor, ut caepto ne desistas, quin pro accepto dono pro virili incumbas, ut citius ea, quae in epistolam ad Hebreos meditatus es, in lucem prodeant 3 . Qua in re facies rem nobis omnibus non solum gratam, verum eciam rei christiane summe utilem. De Carlostadio agemus hiisce diebus, ut aliquo pacto fieri posset, ut vir tantus locum sibi dignum acquireret 4 . Vale. Ex Scaphusia, 19. martii 1532. Erasmus Ritter ex animo tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Henrico Bullingero, apud Tigurum evangelium Christi constanter adnunctianti, charissimo fratri. [79]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 23. März [1532] Autograph: Zürich StA, E II 343,93r. Siegelspur. —Ungedruckt Bullingers Briefpaket ist eingetroffen, Haller informierte daraufhin die zuständigen Ratsmitglieder über die Lage in Bremgarten und ermahnte sie zur Wachsamkeit. Megander arbeitet an der Wiederherstellung der Einigkeit unter den evangelischen Städten, teilt jedoch Haller kaum etwas darüber mit. Otter wurde nach Augsburg berufen; laut Capito ist dort die Feindseligkeit der Lutheraner gegen die Schweizer groß. Haller betont seine Schwierigkeiten bei der Auslegung des Römerbriefes, lobt Bullingers
neueste Werke, beklagt sich über die Streitsucht der Berner Prediger und teilt ihm seine Sorgen um den Katechismusunterricht in Bern mit. /Wilhelm]Zwingli ist wohlauf. Grüße. S. Vix expediveram nuncium, quem senatus noster ad vestrum mittit 1 , charissime Heinrice, ecce literarum fasciculum 2 ex tuis quidam 3 caenanti iam adfert, e cuius ore mox didici vanum esse rumorem hunc de vobis apud nos sparsum 4 . Lectis itaque tuis, cum praefectum nostrum Lentzburgensem 5 eandem Bremgartensium causam apud nos commendatam habere constaret 6 , mox, quae necessariae erant, inter caenandum praesentibus Hagio 7 aliisque senatoribus obtuli, et ut, quod citra iurium suorum, ne dicam pietatis aut piorum civium, iacturam negligere non possent, diligentius curarent tempestiviusque, ne mora maius periculum adferret. Sunt iam dudum pro contione admoniti a Francisco 8 , qui totus est Bremgardius 9 , quatenus fratrum rationem haberent, quorum iurisdictionis portione gaudere vellent. Caeterum, cum iam mane a secundam lecto podagrico incumbens audirem, levari me feci, quo ad alia responderem. Quatenus civitates 10 componantur, laborat Megander tum apud vos tum apud Schaffhusanos per Erasmum 11 , sed quantum hactenus promoverit, compertum non habeo. Sua enim silentio premit, nec nisi quae nulla honestate celare potest, communicat. Leoni multoties et vicissim ipse scribit 12 , ad te credo nunquam. Nam ut homines affectibus obnoxii sumus, vereor, ne gloriam (quae domini est 13 ), quam apud tuos et nostros habeas, invideat. Sed sit et hoc meum carnis iudicium, perversum scilicet. Vellem ego primam haberet auctoritatem coram magistratu et plebe. Quam vix recuperabit, quantumvis alium nunc agat pro contionibus. Ubi enim summa docet lenitate, qui in eum exacerbati sunt, hypocrisim aestimant, ubi acerbiora miscuerit, veterem aiunt nondum deseruisse pellem. Spero tamen, ubi talis perseveraverit, futurum, ut auctoritas redeat. Capito Otherum ab Arow Augustam vocavit. Consensit senatus, sed ut redeat 14 . Augustam reliquit Capito iam dudum Ulmae Otherum expectans 15 . Ex cuius literis 16 intellexi lutheranos plus negocii nobis facturos quam papistas. Maius piaculum praedicant nostris communicare sacramentis quam papistarum 17 . Reperit Augustae saducaeorum 18 sectam de resurrectione pessime sentientem 19 nihilque aliud ad nos quam quod et ad te scripsit 20 . Quod de Romanorum epistola scribis, planam scilicet, modo plane et pure tractetur, interim addis paucos vel nullos hoc attigisse, ecce, quid ego ex ea assequar. Docuit eam Megander docte satis 21 , sed in multis mihi non satisfiebat. Disposuit
Melanchthon totius epistolae orationem 22 . Hic cum putarem me aliquid assecuturum -sed parum admodum. Quae omnia epistolam hanc ferme mihi desperatam relinquunt. Sed placet, quod tu polliceris in novum testamentum, saltem in Paulum, praestares. Allein lass dich die trucker nitt überilen 23 . Orationem de functione prophetica 24 pellegi, non sine fructu. Nam quod in corde meo multo iam tempore pressi et a multis contemni videbatur, tu expressisti, opportune quidem. Et utinam ante annum ratio contionandi 25 ita in lucem prodiisset: Non tot scommatis, dicteriis et sannis veritas tam multis facta fuisset exosa. Eo ferme Bernae ventum erat, ut si quis non proscinderet tum magistratum tum Immontanos tum et papismum turpissimis ridiculosissimisque, is non videbatur contionari. Immo pro contione dicebatur eos esse pseudoprophetas, qui praedicarent evangelium, id est «Sic deus dilexit mundum» [Joh 3,16], et non tam dire inveherentur in omnes. Satisfactum est conscientiae meae. Sinam alios furere, debachari et stomachari. Ego, quicquid cum lenitate possum, attentabo, sale tamen suo non neglecto 26 . Quae in Ioannem dedisti 27 , absoluta sunt, brevia, locorum genuinum sensum plausibiliter adeo aperiunt, ut ipse de me mirari cogar, quare aliquot locos obscuriores censuerim, quos tu luce clariores ostendis. Iudicium tuum de testimonio aquae, sanguinis et spiritus 28 arridet, et primus es, apud quem tam facilem et apertum reperio sensum. Certe nisi extorsisses, iudicium meum non dedissem, quod iam dudum putarem apud te indubitatum, quantae sis apud me auctoritatis, quantum mihi tuus arrideat genius. Acervatim fratres emunt apud nos, quae a te prodeunt. Expectant item tanto etiam desiderio, quae Pellicanus parturit 29 . Megander noster nullorum annotationes aut spiritus legere dignatur. Omnia respuit, nisi quae a Zuinglio sunt, admittat. Hinc etiam mirabile iudicium et inconsideratum in multis effutit. Ego neminem sperno, omnium labores et spiritus suspicio et veneror, summeque delectat, dum et meum apud alios invenio spiritum. Id plane de me sentias: Quicquid vel displiceret vel non intelligerem ex tuis, ad te mox scriberem. Franciscum adegi, bonum senetionem et pium, sed plane valetudinarium, ut et tua legat. Expecto iudicium tuum de actis sinodalibus 30 , ratione studii 31 et praedestina[tione]32 . Interim ora deum, ne ministerium nostrum irritum fiat, et labora mature diligenterque in Hebraeis 33 . Eins lit mir träffelich an 34 : Nescio cogitabundus excogitare, quo pacto catechismum b iuventuti urbis nostrae instituamus 35 . Videmus eos palam
neglegi, utcunque exhortemur ad piam sanctamque educationem, nec scio, ut apud vos hec sint institute 36 . In summa: je meer ich schrib, je mer mir zufalt 37 . Spero me venturum hac aestate ad Lentzburg. Illuc te vocabo teque utar ad saturitatem 38 . Iam vale. Podagra plura non admittit, mi charissime Heinrice. 23. martii ante diluculum, cum insomnem ferme totam agerem noctem. Tuus Berch. H. Saepius scribas Tilmanno, ut totus revocetur 39 , item et Hagio. Zuinglius 40 optime valet nobis omnibus commendatissimus. Cuius matrem 41 salutabis, Pellicanum, Leonem, Carolstadium et alios. [80]Gervasius Schuler an Bullinger [Basel], 23. März 1532 Autograph: Zürich StA, E II 361,330. Siegelspur. —Ungedruckt Bedankt sich für die übersandten Bullingerwerke, gibt eine Darstellung von Grynäus' Auffassung über Kirchenzucht; schließt sich in dieser Frage jedoch den Zürchern an. Bonifacius Amerbach lehnt das Abendmahl ab. Schuler erwartet ungeduldig Bullingers Kommentar zum Hebräerbrief. Grüße. Gratiam et pacem a domino. Refricandae veteris amicitiae munus 1 , charissime frater, gratanter excepi tantique habeo, ut quotties intuear, videar michi te coram introspicere. In hoc enim, quod iuxta tuam estimationem munusculum mittis, plurimum iuvas studiorum meorum conatus; sic animum exhilaras, ut michi plane beatus videar. Inter praecipuos certe cum tu summum mei studiosum agas, qui fieri potest, ut erga te meus flaccescat animus? Perge igitur, macte vir, Gervasium tuum pristino amore prosequi atque tam suavissimis epicherematis suffulcire tenues meos conatus adeoque et inter tot hominum turbas fortem reddere. Ceterum me functionis meae nichil tedere scias, maxime cum fide percenseam inevitabili fato omnia gubernari deumque carni plane incognitis viis suam gloriam evecturum esse.
Porro quod Grinei 2 sententiam ex me scire petis, sic accipe paucis, frater. Eos, qui abhorrent publicam gratiarum actionem sicque sunt offendiculo ecclesie, post sufficientem admonitionem, quoad charitatis amussis ferre potest, excludendos esse censemus, in eosque censura ecclesiastica animadvertendum esse velut in eos, qui aut maliciae studiosi aut hypocritae interturbant ordinem ecclesie, velut greek [!]3 . Hec nostra est sententia. Contra Grineus contendit eiusmodi nostrae ecclesiae fune non contineri, modo nemo possit extra cetum, comunionem, eiici, nisi qui in ea olim fuerit recensitus. Hinc concludit ministros ecclesie in eos nullum habere ius excomunicandi. Ego pro mea tenuitate non video, qui fieri possit, ut hii, papistas puto vel etiam eos, qui nostram religionem profitentur, ab ecclesie ministro segregari possint. Bonifacius Amorbachius 4 , alias vir mire eruditionis, consentit veritati, interim pertinaciter adversatur nostro instituto cenae dominicae, fortassis, quod Erasmianus est, estque sic offendiculo ecclesiae. Collegimus nostrae sententiae aliquot rationes simul atque scripture loca, quibus nostra stabilita putamus. Interim ego, que apud me conceperam, tue charitati mittere minime gravor 5 , ex quibus greek greek [!] oculatius Grinei nostri sententiam videre potes. Scribsit nobis hisce diebus charissimus frater in domino Bucerus super hoc negotio 6 , que dominus dederat, certe a nostris non aliena. Desideranter expecto, quae tibi suggescerit dei spiritus. Scribe igitur, si per occasionem uspiam licuerit. Ceterum epistolam ad Hebreos tuo labore pristino nitori restitutam 7 sic anxius expecto, ut fere non ausim michi polliceri tantum vitae nacturum, quo satis ad sacietatem usque detur legendi facultas. Avidum redidisti meum certe animum, cum nuper tuae charitatis erga me specimen mitteres, Ioannis epistolam tuo emunctam studio 8 , ut exinde apud me sic persuasus tuas ad me litteras 9 non absque foenore sperem redituras. Parentem tuum 10 optime de me meritum, fratrem 11 , insuper uxorem tuam 12 nomine meo plurimum salutare non graveris. Salutant te fratres. Dominus conservet te in bono opere diu incolumem. Vale. Vicesima 3. die martii anno 1532. Gervasius Scolasticus tuus tuique studiosus.
Pellicanum, Erasmum Fabricium et alios fratres salutabis. [Adresse auf der Rückseite:] Doctissimo Heynricho Bullingero, urbis Tigurine concionatori, fidelissimo fratri in domino. [81]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 30. März [1532] Autograph: Zürich StA, E II 343,95. Siegelspur. —Ungedruckt Die V Orte versuchten, die Glarner unter Berufung auf angeblich gleiche Tendenzen in Zürich und Bern zur Rückkehr zum Katholizismus zu drängen; Haller verlangt Nachrichten darüber. Er berichtet von einer bernischen Geldspende an die Bremgartner und teilt seine Befürchtungen wegen der Ratswahlen in Bern mit. S. Cum iam itineri nuncius 1 accinctus esset nec amplius ullam facere moram possem, non potui te celare, charissime frater, id quod palam per omnes circumfertur vicos, nempe 5 pagicos Glaronensem petiisse communitatem atque huic iam ex omnibus pagis aut ecclesiis congregatae proposuisse 2 , quomodo ab illis exigant, quatenus et federa servent et in antiqua cum ipsis religione perstent, id quod hactenus, etiam saepius polliciti, non fecerint. Nec quippiam in hac re periculi esse. Nam et Tigurinos tantum pollicitos, ut paulo post tempore et ipsi pristinam revocaturi sint religionem. Apud Bernenses omnino simile sperent. Glareani vero nullo dato responso legatos amice amandarunt mox responsuri, cum maturo consilio singula perpenderint. Rumores hi tam certo feruntur apud nos, ut nihil certius, at quod tui quid polliciti sint, multi credunt esse imposturam et mendacium, quo pios Glareanos circumvenire et persuadere velint et possint. Obsecro igitur apud tuos perscrutari velis, num illis constet de legatione illa Antroniorum 3 . Nam quod ad me attinet et de vobis referunt, nullam penitus habeo fidem. Sed ut certius multorum ora obstruere possim, obsecro, responsionem tribus absolve verbis. Urgent enim cordatiores et amici tui optimi, ut a te certiores reddantur. Bremgartinis tuis 100 librae nostrae monetae 4 dono datae sunt numerata pecunia, et
certe plurimum tibi referre debent. Tuas enim literas 5 et consuli 6 et Hagio 7 , quaestori 8 ac caeteris ostendi 9 , qui bonos viros commiserati reliquos quoque permoverunt 10 . Sultzerus 11 nondum rediit. Tua post pasca omnia remittam 12 . O mi Heinrice, quam in magno periculo nostra est respublica! Wingarterus 13 ob fornicationem amotus est 14 , deinde 5 alii, et duo sunt penitus valetudinarii et senes. Octo itaque addere senatui oportet. Sunt plerique prudentes senes et auctoritatis alicuius, sed quibus Christi negocium non facile fiditur. Sunt deinde iuvenes, pii quidem, sed imprudentes, avari et nullius auctoritatis. Nisi dominus suam bonitatem in electione magistratus super nos effundat, actum erit facile de nobis. Ora deum, oret et ecclesia tua pro nobis. Prima aprilis fit electio eorum, qui diacosios 15 et senatum eligunt, 2a fiet electio diacosiorum, 6ta consulis, 4 pandaretorum 16 , 7a senatus minoris. Iam vale. Solum hoc deest: Num liceat fratres defendere etiam armis et illorum causam vindicare, qui sunt alterius magistratus aut pagi, illaesa christiana charitate. Rursum vale. 30. martii, raptim. Nun lass mich nitt on antwurt, by lyb. Salvi sitis omnes. Tuus Bert. H. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, Tigurino ecclesiastae, fratri suo charissimo.
[82]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 31. März 1532 Autograph: Zürich StA, E II 360,41. Siegelspur. —Ungedruckt Hat Bullingers Brief einigen Vertrauenspersonen gezeigt. Jakob von Wattenwyl wird Berns Abgeordneter am Tag in Aarau sein; Haller hofft, daß Zürich Diethelm Röist senden werde. Er gibt Ratschläge für Bullingers Beziehungen zu führenden Persönlichkeiten in Bern und berichtet über die von Bern wegen Salats «Tanngrotz» unternommenen Schritte; Bullinger sollte Salat antworten, ohne den Drucker bekanntzugeben. Haller macht sich Sorgen wegen der reformationsfeindlichen Kräfte in Bern. Grüße. S. Lieber bruder Heinrich. Din flissig ernstlich schriben 1 hab ich verstanden 2 und ze läsen gäben denen, so mich bedunckt ze vertrüwen. Und finden, daß mitt der zit wir och werdint verkudret 3 han. Man muß dem bären krätzlen 4 , biß das er zam und gütig wirt, sin grimmen ablat. Man schickt uff den tag gen Arouw 5 juncker Jacoben von Wattenwil 6 , des christelich hertz dir wol bekant, mitt zimlichen befelch, als ich verstand. Welte gott, daß herr Röst 7 ein bott wäry; by den unsern weiß ich uff dise zit kein angnemeren. Doch ob 8 schon da nütt usgericht, wirt doch das ein ungezwiflet mittel sin zu einer bestendigen concordi, namlich daß die von Schaffhusen und Basel zu unß kartind 9 , umm semliche concordi ersuchtind, und so inen die verlangete 10 , als dann sy allen blast 11 beeder stetten 12 hinwäg und abstaltind 13 . Si hend ouch umm unsertwillen übel gelitten 14 ; so sind sy lindmütiger 15 und beeden stetten angenäm 16 und geachtet. Das schrib dir uff ein fürsorg 17 ; acht 18 , der Imm Hag berichte dich wyter, dann er je für ander all ifrig in dem handel und ernstiger ist 19 , ouch imm für ander ze
vertrüwen. Erario 20 nitt so vil; aber Wagner, Trempen, buwherr a Ougspurger 21 , Vischer b , Petro Cirono 22 dem stattschriber alle ding wol ze vertrüwen. Schrib ich darum, so du etwa wil 23 ze schrieben habist, wissist wäm. Interim Erarius non est negligendus, nam sentio hominem suae prudentiae sic innixum, ut quicquid non geratur vel suo consilio vel ipso conscio, omnibus renitatur viribus. Demnach dess büchlins halb habend unser herren gen Lucern gschriben 24 . Ir antwurt 25 : si wissend nütt darvon; wir söllind dem trucker nachfragen. Ist ouch allen 5 orten und jetlichen insunders geschriben von deren von Bremgarten wägen 26 . Ein schlächte antwurt wider gäben, als ob sy dessi macht und gwalt habind 27 ; doch wellind si nach der heilgen zitt 28 entlich antwurt gäben. Acht wol, man werde in disen comitiis 29 rätig werden. Der antwurt halb uff den «Tanngrozen» 30 frag nitt vil, wiewol ettlich by unß
meinind, es sölle «Kressich» 31 genempt werden, die wil der sich Salat 32 nempt 33 . Es sind by unß bären von gschlächt. Wellist herinn handlen, daß der trucker nitt kent werde, dann dir ist wol ingedenck, was Adamo Petro 34 begegnet a Lucernatibus 35 . Wir mögend wol antwurt liden 36 , ist ouch von nöten. Aber nitt vil eeren wirst von unß schriben, also evangelisch und dess eergits ledig sind wir worden. Ich bitt dich, wellist dem Sepiano 37 , id est Imm Hag, bald antwurten, dann er sich dines schribenß wol frewt und vermag 38 . Diner herren früntlich schriben 39 hatt vil bewegt 40 ; ursachen unsers unwillens wirst by bilegtem brieff 41 verston. Der gotshußlüten 42 halb mögend wir nütt fürkummen 43 , dann man muß dess anbringens erwarten. Si stond den 4 orten ze verwaltigen 44 . Wo aber ein erlütrung
dess frideß begärt, ist nitt möglich; muß hinder sich gebracht werden 45 . Ich sorg, die Immotani werdint keine zulassen, als ouch wir in vordrigem friden in dem artikel gottes wort beträffend 46 . Hec ex Erario et Saepiano. In summa: legati veteres, senetiones, cerdones, papistae mittuntur ad comitia 47 . Darum bricht unß allwäg näbenbrets 48 , quod etiam in comitiis agitur; nam ita celantur, ut nihil accipiamus, nisi cum alia iam petenda sunt comitia. Ach, daß gott erbarm dess kriegs: wie hett er so vil hertzen ummkert 49 . Jetz weiß ich aber nitt wyter. Dominus vias tuas dirigat 50 , in sui nominis gloriam, evangelii profectum et patriae salutem. Vale. Ultima martii. Tui ex senatu longam epistolam scripserunt 51 ad Megandrum propter missam. Ich förcht die französischen mess 52 wirß 53 dann die bäpstlichen. Bricht mich allwäg der löffen und dess gschreys 54 . Hodie pedes rursum suo functi sunt officio. Reliqua ex Rellicano. Salutat te Kolbius et alii. Rursum vale. Anno 32. Saluta Pellicanum, Leonem 55 , Carolstadium et alios. Tuum minimum numisma. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, fratri suo charissimo. [83]Bullinger an Berchtold Haller Zürich, 1. April 1532 Abschrift von Christian Danmatter 1 : Bern, Burgerbibliothek, Ms 657, 80v.-84v. Gedruckt: Heinrich Bullinger, Ratio studiorum 1594, f. 60r.-63r. a ; De ratione studiorum 1670, S. 149-156 Auf Bitte Hallers gibt Bullinger eine «Anleitung zum Studium», die im wesentlichen eine Zusammenfassung aus dem größeren Werke «De ratione studii», das derzeit nicht greifbar ist, darstellt. Für ein
wirkungsvolles Studium ist eine genaue Tageseinteilung die Voraussetzung. An der Spitze aller Lektüre steht die Bibel, zu deren Verständnis Sprachkenntnisse notwendig sind. Kommentare und sonstige Hilfsmittel sollen umfassend herangezogen werden. Die empfehlenswerten heidnischen und christlichen Schriftsteller sind in mehrere Gruppen eingeteilt. Historische Autoren: Sabellicus, Plutarch, Justin, Josephus, Livius, Eusebius. Nichtchristliche philosophische: Seneca, Cicero, Plato. Christliche philosophische: Tertullian, Athanasius, Laktanz, Eusebius, Augustin. Sonstige nützliche Lektüre: Erasmus, Plinius, Volaterranus. Dichter: Homer, Vergil, Horaz, Terenz, Ovid. Von «dialektischen» und «rhetorischen» Werken sind die Arbeiten folgender Autoren nützlich: Melanchthon, Agricola, Georg von Trapezunt, Cicero, Erasmus, Quintilian. S. D. b Scripsi, Berchtolde charissime, ante annos aliquot libellum, ni fallor, non paenitendum «de ratione studii» 2 cum theologici tum prophanarum literarum. Is nunc Constantiae aut Sanctogalli apud Leonardum Hospinianum 3 , adolescentem eruditissimum, latitat, sive is describat sive aliis communicarit. Nam mihi, quod tamen hactenus speraveram et expectaram, non restituitur. Volueram autem eum ad te, quamprimum reddidisset, misisse 4 . Hinc factum, ut tanto iam tempore distulerim tuis 5 de ratione studii respondere. Sed paucis c haec tibi, quae possumus, accipe, quando, quod volumus, non licet. Imprimis necesse est, ut diem dispartiaris in partes, quibus et ecclesiastica officia expedias, corporis curam in edendo, bibendo, deambulando aut ociando agas, accedentes audias, iis consulas, iis denique discutias questiones ||81r. et literis invigiles cum sacris cum prophanis. Auroram impendito studiis severioribus ac sacris. Postmeridianas locato prophanis. Post prandium ac caenam iis deambulando responde, qui, ut fieri solet, nos adeunt. Et senties, quod alias non crederes, partitione ista temporis, et quod suo quaeque facias tempore, laborem omnem aliquo modo levari et brevi multa posse fieri et celeriter. Sacra lecturus oratione fideli incipito. Nolo autem quorundam more legas, qui nunc in veteri, mox novo testamento legunt, iam vero commentarios consulu[nt]d ,
nunc aliud instituunt. Sacra lecturus integrum tibi authorem aut librum propone nec aliud tibi sume, quam istum rite absolveris. Exempli caussa Mosen lecturus, Genesim aut Deuteronomion, quae Mosaicorum e operum nucleus sunt, ab ipso protinus capite ordior primo, progredior ad secundum et sic deinceps. Non enim aliud legendum accipio ||81v. quam istum absolverim. Ceterum dispartior et authoris capita in dies, ut quaeque dies vel integrum habeat caput vel dimidiatum, istud vero sic lego, ut ex ipso contextu et aliorum locorum collatione sensum eruam. Paravi mihi locos communes 6 , annoto et f insigniora, ut illorum, quae lego, aliquis usus sit in sacris concionibus. Nec aspernor veterum aut neothericorum commentarios, sed iis modice et certo modo utor. Nullum vero invenias cerciorem exponendi modum, quam si consulas Hebraica in veteri testamento, Grecanica in novo. Sed quis hoc potest? Modicis iniciis opus. Ipsa sese postea docet exercitatio. Nec quisquam nisi exercitatus crediderit, quam parvo negotio quis cum tempore ad res summas penetrare possit. Tot nunc sunt studiorum subsidia in utraque lingua, ut omnino discere nolit, qui difficultatem aut || 82r. insuperabilem laborem causarit. Tot sunt translattiones, tot annotationes, tot commentaria doctorum hominum tum prisci cum nostri seculi, tot sunt rudimenta, introductiones, grammaticae, dictionarii, ut aliud alio sit clarius. Haec in hoc tam superstitiose moneo, quod te de linguarum dono desperare nolim. Si non contigerit integrum, certe porcio aliqua non denegabitur, qua fiet, ut et certius et foelicius in sacris agas. Et sane omnibus aliis donis prefero, si quis non prorsus alienus sit a linguarum cognitione homo alias pius, doctus et iuditio pollens. Prophanarum literarum lectionem volo nihilominus sit accurata et solida, ut non prius alius sumatur g in manus author, quam prior ille ad finem usque sit lectus et perlectus. Interim nolo te vagari in authoribus, ut nunc huius, nunc illius principium, librum vel finem legas ceteris neglectis. Nam ista h lectionis inconstantia mentem i obnubilat et memoriam distrahit et conturbat. Imprimis ||82v. autem k legendos censeo historicos et philosophos. Omnia complexus est sua «Rapsodia» Sabellicus 7 , ut omnium historiarum et historicorum summam habeat non aspernandam, qui Sabellici habeat «Aeneades». Medullam vero cum Grecorum tum Rhomanorum historiarum legerit, qui «vitas» Plutarchi 8 legit. Brevia scripsit Iustinus 9 , copiosa Livius 10 ,
sacra Iosephus 11 , historicus nobilissimus, nec interim aspernandus est Eusebius 12 . Volo autem l in iis observes hominum mores, consilia, eventus, actus, ut inde ceu ex humanae vitae speculo exempla liceat producere, denique et hominum mores iudicare etc. Ex philosophis, si christianam religionem spectes, nullus similior nostris L. Annaeo Seneca 13 . Is inprimis legendus est. Huic iungantur Ciceroniana. Cicero 14 enim, amoeni et iucundi ingenii homo, ||83r. breviter, perspicue et facili eaque instructissima eloquentia colligit, quae apud diversos philosophos intricate traduntur. Quod si solidum malis legere et ex professo philosophicum virum, Platonem 15 legas. Nam ut Cicero alias in oratoria prestat, sic Plato in philosophia. Huc fortassis pertinet, ut ostendam, qui potissimum ex philosophis christianis sint legendi, hoc est, qui extra scripturas, id est non interpretando scripturas, capita christianae philosophiae tractarunt. Inprimis igitur legatur Tertullianus «de prescriptione haereticorum» m16 liber, subdatur, qui [de] trinitate «adversus Praxeam» 17 conscriptus est, rursus ille, qui «de carne Christi» 18 et «resurrexione carnis» 19 scriptus est, et «Apologeticus» 20 adversus gentes. Huic iungantur duo isti celeberrimi libri divi et vere magni Athanasii 21 adversus gentes scripti, rursus elegantissimi isti ||83v doctissimi et piissimi 6 «de institutione divina» libri Lucii Coelii Lactantii Firmiani 22 . Septimus 23 chiliasten 24 resipit et iccirco cum iudicio legendus. De chiliastis vero legere est apud Eusebium «Ecclesiasticae historiae» lib. 3, cap. ult. 25 et in 7,cap.22 26 His pulchre iunxeris
doctos Augustini «de doctrina christiana» 27 libros, ante n omnia expolitissimos «de civitate dei» 28 libros o etc. Quod si varia delectant, lege «lectiones antiquas» Coelii Rhodigini 29 , «Chiliades» Erasmi 30 , opus elaboratissimum et necessarium, Plinium 31 item et Volaterranum 32 . Nam selectissimos tantum recito, qui homini studioso satis esse possunt. Neque enim librorum copiam probo nec multorum lectionem inanem, sed selectorum p librorum, ut scilicet in paucis habeas et legeris, quae studioso necessaria omnia, et quod alii egre cognoscunt ex multis librorum centuriis, id tu minimo negotio ||84r. haurias ex unica librorum decade. Caeterum poetica delectat, movet et pulchr[e]q , imo evidenter pingit cum sceleribus sceleratos. Ad delectationem ergo legas, ut leves studi[orum]r nauseam, interim tamen dicendi vim observes et hominum mores discas. At certos ego a te legi velim, Homerum 33 , Vergilium 34 , Horatium 35 , inprimis Terent[ium]s36 maxime et Ovidium 37 . Sed et dialectica et rhetorica, sine quibus omne iacet studium, non erunt negligenda. Dialecticam vero dico non Hispanicam 38 aut copulatisticam, aut qualis omnino trac[ta]tur t in universitatibus, sed dicendi filum u , utque de re quavis quisque vere, copiose, perspicue, firmiter et pulchro ordine disserere possit. Id vero satis digne adumbravit Melanchton [!]39 , sed nemo dignius Rodolpho Agricola, qui «de inventione dialectica» scripsit libros 3 40 — rhetorica tradit idem Melanchton libris 3 41 , item ||84v Trapezuntuis libris 5 42 —libros inquam et doctissimos et perspicuissimos, sed nemo hactenus Ciceronem 43 vicit. Qui vero omnium istorum brevem summam
cupit, legat 2. librum «de copia rerum» Erasmi 44 , denique et «institutiones oratorias» Quintiliani 45 , et haec tamen maxime volo esse commendata. Verum de istis omnibus copiose admodum et ad nauseam scripsimus in libro isto, quem supra citavimus et «De ratione studii» 46 inscripsimus. Plura in presentiarum non potui. Oro, ut istis contentus sis et bene valeas. Tiguri, 1. aprilis anno 1532. Heinrichus Bullingerus, [84]Kaspar Megander an Heinrich Utinger, Leo Jud, Heinrich Engelhart und Bullinger Bern, 1. April 1532 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 62,258. Siegelspur. —Ungedruckt Beunruhigt vom Gerücht, in Zürich werde bereits über die Wiedereinführung der Messe verhandelt, warnt er vor den Folgen eines solchen Schrittes und bittet um eine offene, wenn möglich gedruckte Stellungnahme.
Gratiam a domino, charissimi fratres. Posteriora semper prioribus deteriora sunt 3 , quae a Tiguro, patria nostra, audimus. Nam passim dicitur constanti fama non multis ante diebus ad senatum populumque vestrae urbis relatum esse atque votis actum, num missam apud vos abrogatam aut restauratam esse velitis necne. Hoc hodie a fratribus Basileensibus ad constanciam nos adhortantibus certo accepimus 4 . Quodsi hoc factum est Tiguri, quemadmodum minime credo, ubi fere iam annis quindecim 5 Christus tanta fide et veritate anunciatus est, quid apud nos futurum speratis, qui Christum et verbum eius vixdum degustavimus et apud quos fructus seminis iacti facilius deperit 6 ? Proh d[eos]hominesque 7 , cui laborem ista aut negocium, imo lachrymas non facessunt? Quodsi minime vera haec sunt, quemadmodum magna teneor spe, idque multis argumentis hic non scribendis, vestrum erit, charissimi fratres, ut unicum hoc summa vi et opere elaboretis, quo in loco res vestrae Tigurinae sint, omnibus indicetur atque rumor is vanus ac labes, qua inique notatur Tigurum, profligatur et abstergatur. Oro, obsecro, contendo quoque hoc solum a vobis, charissimi fratres. Magnam profecto vobis hinc laudem, verbo et negocio domini frugem cunctisque piis animum et comoditatem paraturi eritis. Reddetis enim omnibus Christi fautoribus nostro in agro 8 animum, impiis vero ad difamandum aut maledicandum [!] ora obstruetis. Quo occasionem satis aptam habeatis, literas, quas nuper senatui vestro adhortato[rias], et apologiam rescriptam mihi 9 , quam hic vobis submitto, si senatus consensu b licebit, praelis comittatis 10 . Si hoc visum vobis, temeraria mea scripta diligencius amplificando dispicietis. Succurrite ruenti ecclesiae (si mundus adhuc apud vos est Christus et verbum eius), obsecro, charissimi fratres. Bernae, primo apprilis anno 32. C. Megand. vester. [Adresse auf der Rückseite:] Utingero, Leoni Jud, D. Engelhardo et Bullingero, apud Tigurum, charissimis suis fratribus.
[85]Johannes Zwick an Bullinger Konstanz, 6. April 1532 Autograph: Zürich StA, E II 364,88. Siegelspur. —Ungedruckt Dankt für die Übersendung von Bullingers Johannesbriefauslegung und der Rede «De prophetae officio». Gute Wünsche für die Arbeit in der Kirche Zürichs. Schickt Bullinger das Büchlein «Statera prudentum» des Paul Ricius und Leo Jud einen Teil von Luthers «Sendschreiben an Herzog Albrecht». Salus et pax per Iesum Christum. Dono misisti per quendam amicum 2 expositionem tuam in Iohannis epistolam 3 addita oratione de prophetae offitio 4 , pro quibus tibi multas gratias habeo, non solum quod amicum animum testentur erga me, sed quod novis hiis fructibus refocillas tuos cum optima spe bonorum omnium. Tu enim scis, in cuius locum 5 successeris. Sunt ergo hae a primitiae apud Tigurinos testimonium restituendae reipublicae christianae nuper magno interitu collapsae 6 . Ergo Christus dominus noster tecum sit, ut, quod cepisti, cum dei patris gloria et totius ecclesiae aedificatione possis faeliciter exequi. Paulus Riccius 7 , medicus Ferdinandi 8 , libellum hunc favente Ferdinando et repugnante Fabro 9 in lucem aedidit. Causam et argumentum ex ipso intelliges. Dono tibi mittere volui, testem amici animi erga te, qui doctos amo etiam indoctissimus
ego. Communicabis etiam Leoni et Pellicano fratribus. Qui tibi has reddit, ecclesiastes est Esslingensis ecclesiae 10 . A quo audies, quantum promoverit regnum Christi Ambrosius 11 noster. Dominus sit tecum. 6. aprilis, Constantiae. Tuus Io. Zuick. Duos quaterniones a Luthero scriptos 12 Leoni mitto, non ut vulgetis, sed supprimatis, cum alioqui causa nostra plena odii sit. [Adresse auf der Rückseite:] Ornatissimo viro Hainricho Bullingero, Tigurinensis ecclesiae apostolo, fratri suo charissimo b . [86]Bullinger an Ambrosius Blarer Zürich, 9. April 1532 Autograph: St. Gallen Kantonsbibliothek (Vadiana), Ms 32, Nr. 101. Siegelspur Zusammenfassende Übersetzung: Blarer BW I 335 Versicherung der unveränderten Freundschaft; obwohl schon lange keine Briefe mehr gewechselt wurden. Hat viel Gutes über die Arbeit Blarers gehört und auch dessen Brief an die Konstanzer gesehen. Gute Wünsche und Bitte um baldige Nachricht. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Immerito fortassis conquererer, Ambrosi doctissime, si te amicitiae neglectae accusarem. Nam quod multo iam tempore nihil scripseris 1 , fortassis ego in culpa sum, qui ne tibi quidem quicquam scripserim 2 . At idem semper erga te animus meus est. Eundem et erga me tuum esse spero. Multa, eaque egregia, de te audio 3 , frater charissime, quae per te operatur virtus domini nostri Iesu. Quem interim oro, ut te nobis diu servet incolumem. Vidimus epistolam tuam ad Constantienses tuos scriptam 4 apostolici spiritus plenam. Dominus
dirigat gressus tuos, ut per te sathan ille cum copiis suis gladio iuguletur 5 veritatis. Oro te, mi frater, ne mei unquam obliviscaris, meque tibi habeas commendatum et ores pro ecclesia nostra et pro me dominum. Vive et vale, et si me amas, brevi ad me scribe. Tyguri, aprilis 9 anno 1532. Heinrychus Bullingerus, tuus in Christo totus. [Adresse auf der Rückseite:]Ambrosio Blaurero, viro clarissimo, Esslingiaci 6 evangelium Christi annuntianti, fratri et symmistae longe charissimo. [87]Konrad Sam an Leo Jud und Bullinger Ulm, 14. April 1532 Autograph: Zürich StA, E II 337,47. Siegelspur. —Ungedruckt Besorgt wegen der von Feinden verbreiteten schlechten Nachrichten über die Lage der Reformation in der Schweiz beklagt sich Sam über Angriffe von zwei Seiten: von Luther, dessen jüngste Schrift [das «Sendschreiben an Herzog Albrecht»] er beilegt, und von den Katholiken, die bereits vom Untergang der entzweiten Schweizer redeten. Bittet um häufigere Nachrichten. Grüße. Gratia et pax a deo patre per Christum. Vulnus illud, clarissimi viri, quod clarissimorum heroum Zuinglii et Oecolampadii mors animo meo iam pridem inflixerat, mali rumores in dies refricant et recrudescere faciunt. Ex Helvetiis enim non nisi infoelicissima ad nos referuntur, nempe missam propediem et Tiguri et ubique restituendam omnibus 2 , verbi ministros velut omnium reiectamenta haberi 3 hostiumque audaciam magis ac magis crescere. Nil est, charissimi fratres, quod animum meum plus excruciet quam eiuscemodi rumores per ora impiorum volitantes. Sola Christi virtus consolatur, erigit, animat, confidentem et alacrem reddit. Spero enim fore, ut etiam in hoc seculo dicturi sint homines fructum esse iusto et deum iudicem in terra 4 . Constantes ergo simus 5 . Omnia potest, cui meremus, et quo infirmiores facti sumus, eo vigilantius agamus 6 et dei nostri opem ardentius imploremus 7 . Is enim causae suae non deerit, ubi nos totos ei soli addixerimus.
Satan a dextris et a sinistris nos exercet: a dextris per Lutherum, qui perditos cupit omnes, qui impanatum suum adorare nolunt. Libellum 8 , quem malesanus expuit, ad vos mitto, ubi hoc solum mihi verum visum est, quod capitis dolorem queritur 9 . Vere enim et gravissime ex capite laborat. Det ei dominus non solum caput sanum, sed et mentem saniorem. Pontificii a sinistris clamant de nobis actum esse. Caesari datam occasionem, qua hostes suos per hostes debellare et funditus perdere possit, nimirum per Quinquepagicos reliquos Helvetios iam fractos et dissidentes facile et nullo fere negotio conterere valeat. Quod ubi successerit, iam actum sit de urbibus et aliis ordinibus Christi evangelium profitentibus. Nos vero scientes, quid securitatem impiorum sequitur 10 et quod pater Christo omnia in manus dedit 11 , fortiter interim pergemus et dominum sedulo orabimus, ut omnes omnium impiorum conatus irritet et perdat. De ecclesiarum vestrarum statu ad nos crebrius scribite, ut sicut hactenus fuimus tribulacionum socii 12 , ita, si melior aura afflaverit, et consolationis simus. Optime valete, optimi fratres, et me commendatum habete. Pellicanum ex me officiose a salutetis. Pios, doctos ac vestros omnes salvos cupio. Ulmae, 14. aprilis anno 1532. Chunradus Som, vester totus. [Adresse auf der Rückseite:] Eximia pietate et eruditione viris Leoni Jud et Henricho Bullingero, Tigurinorum antistitibus, fratribus suis semper observandis b . [88]Dietrich Bitter an Bullinger Köln, 16. April 1532 Autograph: Zürich StA, E II 361, 97 r. -97 ar. Siegelspur. —Gedruckt: Krafft 73-77 Gibt seiner Freude darüber Ausdruck, daß Bullinger, entgegen anderslautenden Gerüchten, noch am Leben ist. Berichtet über die hoffnungsvollen Ansätze zu einer Reformation in Köln und die Erfolge der evangelischen Sache in Westfalen.
Gratia et pax a domino. Tanta leticia tuae me litterae 2 perfuderunt, ut legenti mihi etiam lachrymas provocarint. Auxerunt namque ante earum adventum de tua nece opinionem cum clades, ut legimus, prope Capellam (locum tuis ex scriptis utcunque cognitum 3 ) facta tum loci natalis 4 deditio, ad hec, quod frater Iacobus 5 interea ferebatur Colonie visus me non allocuto neque tuis scriptis mihi semper gratissimis solito more advectis. Conquestus igitur sum crebro apud maxime familiares te anime mee dimidium immaturam mihi mortem ademisse. Interrogatus ob id ab hero nostro 6 et aliis quondam tibi cognitissimis 7 respondi aliud me suspicari non posse, quam te simul interemptum, praescriptis ex causis. Qui cum nunc te adhuc incolumem agere audiant, obnixe congratulantur. Etiam antea, quoties sermo de vestratium clade incidit, intuli ut plurimum ea pugna tales sublatos, qui, si fieri posset, procul dubio olim desyderabuntur ingenti pecunia redimi et ad vitam revocari. Legi vero eam ob causam ita ut nunquam diligentius totum Zuinglii de vera et falsa religione commentarium 8 cum aliquot tuarum lucubrationum 9 , non sine vehementi dolore, quod tanti patroni tam misere caesi maximo omnium pie in Christo vivere cupientium malo. Poteris ex his coniicere, quam insperate, quamquam grate, tua mihi scripta fuerint. Quibus non modo me reples solido de tua salute et incolumitate gaudio, verum etiam graphice quodam modo cladem et pugnam vestratium veluti penicillo depinxisti. Quas quidem literas doctis multis ostendi et tradidi legendas. Quibusdam etiam ordine recensui occasionem, processum et finem pugne cum occisorum summa. Et admiror hodie, quo praesagio duernio 10 ille, cuius meministi, de Helvetiorum historia apud nos circumlatus semper fuerit de mendatio suspectus 11 . Quem tamen tabellio suasoriis verbis approbare nititur, puto, ad hoc a sacrificulis oppiparis obsoniis 12 illectus. Dedit tamen penas 13 Argentorati ob id, reor, triduo incarceratus. Referat ille 14 tibi causam. Aliud fortasse non videbitur, asserens plura occisa
milia, quam tu referas decades. Verum apud te maior mihi semper fuit fides et erit, etiamsi non asseveres me tua pro certa fide tanquam evangelium dei narrare posse. Ad hec, quo pacto in montibus, per insidias tamen, sexingenti 15 abegerint octo milia 16 et innumera alia? Quae, cum loci et gentes pene incogniti, recensere non valeo, quibus vero mea pro capacitate et modulo ex tuis litteris doctus restiti. Verum ipse regessit rem deploratam fere, et cui parum spei sit reliquum, ementitis verbis exornari necessum, semper tamen adiiciens te hominem probum et sincerum medium quoddam tenere neutrique partium nimium favere. Attamen ego illis, quae, ut dixi, verisimilia non videbantur, quantum potui, reclamavi, tanto etiam confidentius, quod alia conditio et oportunitas perferendis ad te, hominem mihi amicissimum, litteris oblata sit. Nam ex nundinis proximis Franckfordiensibus pervenerunt etiam ad me tua scripta 17 cum duobus tuis opusculis 18 , quae quidem paulo post publice video Colonie extare, quod non item de aliis unquam contigit. Pro quibus immortales tibi gratias ago imprecans illud «Macte virtute, puer 19 , sic itur ad astra» 20 . Et de oportunitate hero nostro tuam orationem de func- ||97v. tione prophetica prelegendi tuo iussu 21 curabitur. Retulit praeterea fraterculus 22 ingentem vim pecunie Basiliensibus ereptam, vestras partes ad damnum illatum adversariis resarciendum teneri 23 et nescio quot ducatorum milia pro edibus sedecim combustis 24 renumeraturi [!], etiam, quomodo quaeque civitas vestrarum partium alteri exprobret a occasionem et ansam tanti mali, et incredibilem inter illas ipsas nunc ali discordiam 25 , item, quod tu cum parentibus et fratre coacti sitis pristinas mansiones deserere 26 , et hos iam nunc apud te Tyguri hospitari, innumeraque alia, que omnia deducere tediosum existimo. Quod si ita est, peto, ne pietatis in parentes et consanguineos obliviscaris studeasque inprimis, quantum citra divinam offensam fieri potest, paci et unitati. Putamus enim levius ceremonias quasdam ferri posse quam odium, rancorem et discordiam. Obvenit namque tibi divino munere publica functio episcopi et prophetae, etsi non ritu papistico. Petis inter alia, ut hisce literis ita respondeam, ut sentias me et superiores 27 accepisse. Superioribus quidem, cum quibus libellum contra catabaptistas 28 transmiseras, respondi 29 , nescius, an ea, qua decuerit, diligentia. Etiam ignoro, an ullis etiam tuarum ex instituto non responderim, quod inseris eisdem me, ut verba prae se ferunt,
avaritiei taxans. Scribis enim post mentionem avaritiae, ut sequitur: Tute igitur tuum illum hostem commendatum habe, ut ab eo non nisi caeso discedas. Huius tametsi, peccati inquam abominatissimi, me insimules, nequaquam tamen dei gratia conscius mihi sum. Pecunie etenim si studuissem unquam, fuerat olim longe commodior monstratus aditus, qui nunc quidem praesentibus contentus vix olus manduco modica patella. Ita, quod non ob aliud quam evangelii teporem maxime optem locum mutare, si apte fieri posset. Florebit tamen et brevi, speramus, nobiscum divina volente gratia evangelii gloria. Nam iamiam pullulat etiam. Multi enimvero plebei et docti apud nos clanculum evangelio favent. Sed nemo ob principum tyrannidem prorumpere audet et vitia et abusus quosque palam reprehendere. Prebuit et luliacensium dux 30 quoddam de se pietatis specimen, ut videas in appositis suis constitutionibus 31 . Audit etiam male a sacrificulis et monachis noster episcopus 32 . Abrogavit enim seu liberas potius fecit aliquot sanctorum solemnitates, ne pauperes tot diebus festivis gravarentur, et ne peccata flagitiaque tum fieri solita multiplicarentur. Nec vero magni facit bullas, fulmina et execrationes papisticas, quibus se opponit conferens libere beneficia ecclesiastica cuilibet in turno etiam apostolico 33 , ut dicitur. Nam nuper collegium S. Cuniberti 34 , eo quod iussu episcopi possessionem offerenti tedas apostolicas conferre nollet, excommunicavit papa, episcopus vero contra absolvit. Quamvis hec videbuntur ridicula et absona, ut sunt revera minutula, novi tamen aliquid portendere designantur. Nuperrime etiam Zusatum 35 , opulenta Westphalie civitas, crassulos quosque explosit, et qui scripturas vere elucident, admisit. Idem fertur Monasterii 36 , altera insigni Westphalie civitate, attentatum et itidem Vesalia inferiore 37 nonnullisque aliis minutulis civitatibus utpote Lippia 38 et Hammone 39 , usque adeo, ut ni cacodemon dissidium, quale vobiscum fuit, seminarit aut tyrannos in subditos exasperarit, admittet brevi tota Westphalia verum dei ||97ar. evangelium. Sed o utinam idem omnes moribus et vite innocentia (tuo verbo) exprimerent. Sunt et in terra Iuliacensium magnates quidam purum evangelium admittentes, ut comes de Morsa 40 , item opidula quedam, et hactenus dei gratia sine dissidiis et clade. Quod utinam hedere in morem 41 citra scandulum et offensam cuiusquam sic late proserpat, donec omnes uno ore glorificemus patrem nostrum, qui est in celis 42 . Quod nobis donare dignetur, «qui est benedictus in secula. Amen» [Röm 1,25].
Caesar anno exacto innumerum in Brabantia pecuniarum thesaurum conflavit. In quem vero usum, cui constabit? Idem multis comitatus novissimis carnisprivii diebus Colonia Ratispanum discessit ibidem principum Germanie comitias accepturus 43 ibique nuntium, ut fertur, expectaturus super negotio Lutherano quod vocant, de quo responsionem petunt legatione imperatoris Svinpfordiae 44 in Francia orientali Maguntinensium episcopus, comes Palatinus cum aliis quibusdam. Verum ut nobis relatum est ex epistola unius nostrorum consulum 45 Ratispanum missi, quam ad suam uxorem dederit, comitiae fortassis frustrabuntur, ideo, utpote scripsisse dicitur, quod Germanie principes nollent in omnibus caesari obtemperare, qui summo conatu studet pape proterviam instaurare. Fertur etiam Romam denuo ab Hispanis et aliis stipendiariis militibus impetitam ob non solutum salarium obsidionis Florenciae 46 et eos maxima damna cardinalibus intulisse papamque ipsum furibundas eorum manus vix erepsisse in castrum Sancti Angeli, quod nunc obsideant Romanis civibus id permittentibus a seseque malum hoc tanquam innoxiis deprecantibus. Hec sunt, mi Henrice, que latere te nolui. His vale et amantem redama iubeasque communes nostros amicos meo nomine omnes saluere. Datae Colonie, decimasexta aprilis anno 32. Theodericus Bitter Wipperford. [89]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 20. April [1532]1 Autograph: Zürich StA, E II 360,61. Siegelspur. —Ungedruckt Bedankt sich für Bullingers gehaltvolle Briefe, lobt Bullingers Fähigkeiten und christliches Wesen und berichtet vom Tod des Philipp Grotz und anderer. Sehnt sich nach einer Aussprache mit Bullinger; dieser soll sich um die Entsendung eines Nachfolgers für Pfarrer Jakob Otter nach Aarau bemühen. S. Tanto gratiores mihi semper sunt epistolae tuae, charissime Heinrice, quod non inanibus verbis, sed pietate et doctrina abundant. Videor mihi ex illis doctior reddi nec minus etiam accedere pietati. Dominum in te, vase suo 2 , non desino mirari, nec interim etiam sine sollicitudine sum, ne a sathana impetaris nimio. Qui vitiis dediti sunt totique sathanae, hi pacem habent, qui vero tot et tantis dei donis ditati pietateque illustrati, hic non cessat. Quare, mi charissime frater, pro te orare non desino, tibi a timere non cesso, monere non abhorreo, quo perpetuo in timore domini illius donis citra philautiam omnemque ambitionem utaris. Expertus scribo, nec a me
olim Zuinglius identidem egre ferebat. Applaudit tibi totus mundus, id est, quotquot vel micam pietatis habent, immo et urbis utriusque 3 papistae. Sed quid addit sathan! Praebet gustum, imponit superbia et nescio quibus aliis vitiis. Dominus te nobis talem conservet, qualem dedit, qualem speramus. Prospere procede, regnet per te Christus, et vive. Rumor erat apud nos uxorem tuam 4 et liberos 5 peste periisse, sed aliter retulit tabellio 6 . Philippum vero Grozium 7 in Balstal absumpsit. Apud nos multi male valent capitis dolore, multi moriuntur optimi viri. Ceterum, nuncius cum festinaret, non potui ad omnia respondere, ocio tamen dato id faciam. Nolui, ut ad te vacuus veniret, ea spe, quod nec a te vacuus redeat. Libelli 8 illi plane mendaces utinam uno, et eo, tam brevi quam veraci a vobis diluerentur, ne tot mendaciis toti orbi traduceremur 9 . Ah, si daretur vel semel tecum ad saturitatem confabulari. Diem hunc vereor me non victurum 10 . Canescunt capilli quam maxime, valetudinarius fio quam maxime, optimaque egerem valetudine. Ora deum pro me et vale. Otherus Eslingam vocatus est 11 . Senatus noster ad annum permisit. Leoni scripsit Megander 12 , si quis apud vos b fuerit 13 , nos visitet, modo lingua nostra non sit usque adeo barbarus. Paulum Rasdorfer 14 vellem, si posset ad nos solum divertere, ut audiremus eum. Quem alioqui scimus pie doctum. Curabimus pro ere viatico.
Rursum vale. 20. aprilis. Rustici nostri supra modum barbaras suevicasque abhorrent linguas. Confer cum Leone, et si quos habetis, indicate. Tuus Berch. H. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, fratri suo charissimo. [90]Wolfgang Capito an Bullinger Straßburg, 21. April 1532 Autograph: Zürich StA, E II 347,27-28. Siegelspur. —Ungedruckt Sorgt sich um das Verhältnis zu Bern und den Frieden mit den katholischen Orten. Heißt es gut, daß Bullinger eine Antwort an Fabri vorbereitet, und gibt Ratschläge für das Verhalten gegenüber Luther. Nachrichten betreffend Kaiser, Türken und Königswahl Ferdinands. Gratia tecum. Pridie tuas 1 accepi, hodie respondendum undique tot amicis. Nam Augustam, Memmingam, Esselingiacum, Basileam, Bernam 2 et Tygurum versus mihi derepente nuncii 3 obtigere. Itaque paucis ad tuas. Reystium consulem, virum integerrimum, tibi ac verbo amicum, quantum potes, retineas, deinde incumbe, ut operam det sedulo, ne concordia cum Bernatibus in spongiam cadat 4 . Intercessit, fateor, nostrae civitati nuper mira foeditas 5 , quam nemo hominum reparabit, nisi sarcta tecta fuerit nova illa amicitia rerum publicarum tam similium, tam aequalium, tam popularibus consiliis utrinque rem gerentium 6 . Vos moveat crudelitas victorum Quinquepagicorum a , qui capitibus liberis contumeliose insultant 7 atque eos proscribunt, qui sacerdotibus antichristi dicere peccata in aurem horrent 8 . An non praestaret convenisse cum paribus fide ac religione, an non donanda potius indigna, quae pertulimus, quam ut perferendis novis contumeliis nostros exponamus stomachum retinere b ? Gaudeo studium pacis vigere apud vos, sed et ecclesiam recte habere auditu periucundum est c . Praeterea probo, quod responsionem paras ad Fabriles contumelias 9 .
Verum de furente Luthero 10 nescio, quid cogitem. Summa tamen haec est, aut silentio adobruendam vanitatem eius libelli aut respondendum per hominem non tam coniunctum Zuinglio. Id egi, sed privatis literis 11 passim feci d . An aliquid in publicum liceat e , nequeo statuere, donec resciero exitium conventus evangelici, qui nunc agitur Susulci, zu Schwinfurt f12 . Ex eventu oportet consilium capiamus, interea vero non displicet, ut flagellum domini in generales causas reiicias repurgato Zuinglii zelo. Quem virum conferri seditiosis Muntzeranis quis feret 13 ? At cave prolixius egeris. Mihi placeret oblique ageres oppresso nomine Lutheri 14 , quo tuus stilus acrior esset in Fabrum. Nam et iniquus valde est Luthero. Dispice, num hoc esset consultius. Equidem sane sic censeo, defendendum a contumelia Zuinglium, deinde cladis causam in deum reiiciendam, qui non punire voluit sententiam de eucharistia 15 , sed occulto suo iudicio sic ei visum est ad ardentius studium erga se nostros inflammare, idque in illo libello adversus Fabrum, quam fieri potest paucissimis 16 , et omisso, ut dixi g , nomine Lutheri. Nam sunt et alii, qui similibus naeniis epinicia canunt 17 , ||28 quos eadem opera scite perstringeres. Consilia caesaris prorsus huc spectant, ut impetret militem adversus Turcos, qui exercitu infinito nunc imminent Hungariae 18 , deinde ut Ferdinandum evangelici principes regem agnoscant 19 —hactenus enim occlamatum est electioni utpote factae adversus praescriptum bullae, quam vocant auream -, postremo, quia evangelium nostrum extingui hoc tempore nulla vi potest, in hoc sunt, ut imponant modum, ne
latius proserpat 20 . Sesquimense nunc absunt legati nostri 21 neque verbum quidem scripserunt. Unde coniiciendum nihildum convenisse. Nam prodere veritatem nostris non licet, neque cesari fortassis impune esset vel latum digitum a praescripto pontificis Romani discessisse. Certiora posthac 22 . Iam vale cum eruditissimis symmistis tuis. Nostri ad unum omnes te tuosque resalutant. Quibus tuas ad verbum praelegi, quod me absente variis rumoribus eorum aures oppletae essent 23 . Vale feliciter. Argentorati, 21. aprilis anno 1532. Commendo vobis omnibus Carolstadium 24 . Vigilate, quominus non animadvertentibus aurum Gallicum irrepat 25 . Wolfg. Capito. [Adresse darunter:] Claro ac pio viro Heinrico Bulingero, praedicatori verbi apud Tigurinos, domino et fratri suo observando, in Zürich. [91]Johannes Zehnder an Bullinger [Aarau?], 28. April 1532 Autograph: Zürich StA, E II 360,257 Am rechten Rand beschädigt, Siegelspur. —Ungedruckt Bittet Bullinger, ihn bei seiner Brautwerbung zu unterstützen und seiner Braut den beigelegten Brief vorzulesen. Vermittelt Briefe Juds und Bullingers an Megander und Haller in Bern. Grüße.
Gratia et pax a deo per Christum Iesum, salvatorem nostrum. Omnium primum, mi frater, ingentes tibi refero gracias ea propter, quod tam amice, fraterne, tum denique, ut que ad corpus attinent, tam laute tractasti. Que omnia hec cum Gabriele 2 tum ceteris bonis amicis et intimis meis satis lucide detegissem, profecto omnes uno ore tue charitati gratulati sunt, ita quidem, ut si quando retaliandi occasio erga te vel tuos sese dederit, rependere velint. Faxit deus, ut aliquando ad nos venias, quo communem amiciciam inter nos habere et restaurare possimus etc. Sed interim, ne te diucius remorer, nosti, mi frater, quid proximis diebus, quum apud te Tyguri essem, convenerimus, nempe quod litteras ad illam personam 3 , quam, ut fateor, ex animo amo, scriberem, in quibus omnia, que et me et eam forsitan in nostro matrimonii negocio molestare et angi possent, enodarem, quo eo facilius ex utraque parte conveniri poterit. Quod quidem feci 4 , et ecce litteras non propter te sed tabellionem 5 clausas, propterea quod ex ambulacione mea ad te apud nos quid suspicantur. Verum non dubium est, quin ipsa eas legere non noscat. Rogo igitur tuam charitatem, quod tu earum lector esse velis, et si quid rusticosum, inurbanum et minus elegans, ut plura erunt, inventum fuerit, tu pro singulari ingenii tui perspicacitate ea emendare, addere, minuere velis, quo eo facilius erga eam dilectam impetrare aliquid a possimus. Quid enim plurimis verbis opus? Animus meus totus pendet ab eo. Audi, quid dicam. Prima, quod aiunt, fronte 6 , id est inspecto negocio, condiciones b ab ipsa proposite non in totum Gabrieli neque ceteris amicis arridebant. Nihilominus tamen, ubi primum animum meum satis intellexissent et ipse unus ceteris bene persuasi amicis, in sentenciam meam pedibus ierunt et omnia boni consuluerunt c . Quod modo scribo, quo videas omnia recte esse acta. Quamobrem, ut inceptu nostro pergas, rogo. Spero enim universas eius obiecciones, id est, mutacionis loci 7 , census, puerorum, suppellectilium nihil imorare posse. Est autem preterea adhuc unum, quod te solicitatum esse volo, nempe quod, si negocium ipsum apud se denegare penitus instituisse, quod tamen non spero, videris, inquio autem, si videris; multa enim inter calicem summaque labra cadere solent 8 — ut tu tum eam christiane admonere velis, ne ea vel divulgare vel propalare ne velit, ne quid vexacionis (omittam alias commoditates) inde consequar. Hoc volo erga te per Christum testari, quo eo solicitacior sis, quod non nummos d eius, non census, sed magis honestatem, modestiam et satis eleganciam, ut personae meae decet, quero, et eo vehemencius, quod tu eam erga me tam christiane commendasti. Vale. Bonum nuncium per illum tabellionem a te recipiam labora. Litteras
Leonis misi Casparo 9 tuaque cum Berchtoldo 10 colloquendo in proximo capitulo 11 curabo. Tuam uxorem 12 , parentem 13 , Leonem et quotquott de me te rogaverint, salutato. Datum 28. aprilis anno 1532. Tuus Johannes Zender. [Adresse auf der Rückseite:] Non minus integro quam erudito viro Magistro Henrycho Bullingero, apud Tigurinos ecclesiasti, amico et fratri observandissimo. [92]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 30. April 1532 Autograph: Zürich StA, E II 351,147. Ohne Siegelspur Teildruck: ASchweizerRef IV 1582 Dankt für ein Schreiben Bullingers. Berichtet über die Appenzeller Landsgemeinde vom 28. April und die tapfere Haltung des Bartholomäus Berweger. Grüße. Gottes gnad und sin erbärmbd erhalte unns. Gelieptter herr und bruder, üwer zuschriben 1 und dancksagung gott für mich hab ich empfangen. Dancken gott, der welle sich üwer erbarmen an das end etc. Demnach nüwe zittung von der lantzgmaind Appenzell sontag ghalten 2 : Es habend die evangelisch gnanten für 3 meren 4 mögen, gott syg danck. Es habend min herren die 5 ortt ain brieff ab dem tag Ainsidlen 5 an die gmaind geschriben, summa 6 der inhalt, daß ir ernstlich pitt, daß sy im land Appenzell in allen kilchhörinen 7 , in jeder, mess halten lassend, wer der beger 8 . Ist haiter 9 abgemeret 10 , nit zu thun, sonder das sy blibend ston, wi si standend, und vormals gmainden und groß rät 11 angenomen habend etc. 12 Es hat och Berweger 13 , der redlich, on glichsnery 14 ,
gott durch in, ernstlich trutzlich 15 ghandlett und sin helden gmüt, über den aptt 16 , dess amptlüt etwas wort etlicher brucht, und die supenesser 17 under inen bim apt inkerend 18 , redlich antastett 19 . Desshalb mich nit geruwen, daß ich in oft entschulgett gegen meister Haben 20 und ander. Gott welt 21 , daß als wenig falsch in filer hertzen steckte, als ich in im hoff. Ich acht och, ain prediger uß dem land, so eß gott wil, werd uff sinody 22 zu üch komen etc. O Bulliger, ir wissend, was ich üch oft gsagt: wenn der tüffel tut, als ob er tapffer sin, ob der warhait zu halten 23 , so ist er aim 24 aller ergstenn. Das hand ir jetz zway drü mal im schwären 25 gsechen. Dess fall 26 alle fromen klagend und ergerend. Wolhin, es ist aber überhin 27 . Der herr uns nit drü mal lognen 28 oder gar zu schanden werden. Es ist warlich not, mitt großem ernst Herodianem ins angsicht zu sagen 29 . Gott bhüt uns vor der haimlichen pestilentz 30 . Ich hab noch nüt ferkoft; will nit gon 31 . Ich bin och noch har 32 witer onangefochten bliben, so lang gott wil. So erst gott wil, wil ich komen, dancken und zalen.
Min husfrow 33 , die groß 34 ist, dancket üch. Grüst üch och mir üwer frowen 35 , kind, den vatter 36 , Leon 37 und andre etc. Gott sterck üch. Actum Santt Gallen, 30. tag aprillen anno 32 jar. Grüsend mir meister Kaspar 38 , den trüwen. Üwer armer w[illiger] Hans Vogler. [Adresse auf der Rückseite:] An min fylgelieptten Maister Hainrich Bullingeren, prediger der statt Zürych, minem glieptten hernn und bruder. [93]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 5. Mai [1532] Autograph: Zürich StA, E II 343,99r. -v. Siegelspur. —Ungedruckt Die Berner bemühen sich, für die Reformierten in Bremgarten, Bullingers Wunsch entsprechend, das Beste zu tun. Bullinger und Pellikan sollen mit ihren allgemein geschätzten Bibelauslegungen fortfahren. Haller stimmt Bullingers Ratschlägen in Nr. 83 «De ratione studii» bei, beklagt sich jedoch über Zeitmangel und schildert seinen Tagesablauf. Er schließt mit Bemerkungen über einige ihm von Bullinger zugesandte Werke und mit der Nachricht vom Tode Heinrich Wölflins. S. Quae fratribus in Bremgarten 1 minantur Imontani, ex ore Sebastiani 2 retuli nostris, maxime vero pandareto Pastori 3 nunc quattuor posterioribus comitiis legatum
agenti 4 . Hi cum nec verbum rescissent, tamen lectis comitiorum articulis, vulgo den abscheid 5 , id ipsum, quod Sebastianus retulerat, didicerunt. Lectae sunt literae Bremgartensium 6 , quibus se papismo Quinquepagico addixerunt, similiter et quae pii verentur, diacosiis 7 proposita. Hinc legatis iisdem, Stürlero 8 scilicet et pandareto Pastori, comissum 9 , quatenus moneant Quinque Pagos, ab instituto dehortentur. Qui si noluerint, iure forensi res transigatur. Tantum pro tua monitione 10 , et quod potuimus, effecimus. Proinde, quod ad tuas literas 11 respondeam, singulas scilicet, per ocium non licet. Hoc unum monuerim, cum Pellicano pergas iisdem fratribus prodesse donis, quibus utrumque donatum affatim testantur, quae in lucem prodiere 12 . Spectandum erit utrique, quod plus indoctis et linguas ignorantibus, pio tamen zelo verbum ministrantibus vestra in scripturis dexteritate succurratis, quam erga doctos vos quoque doctos ostentetis, siquidem charitas sola edificat solaque omnibus omnia esse novit, scientia vero inflet 13 . Uterque brevitati studet, ita tamen, quod vel mediocriter pii aut docti mox olfaciant, quid spiritus domini scripturarum simplicitate velit, quid proinde nobis docendum, quaque occasione omnia in vulgus spargenda sint. Haec sunt, quae iam multi multis desiderarunt annis. Dominus igitur suppeditet, quatenus pergatis quam faelicissime. Abhorruit Zuinglius noster plures edere commentarios, ne illis addicti citra iudicium a lectione bibliorum remoraremur. Sed cum non omnibus datum sit Corinthum adire 14 maximaque pars remorata sit a lectione bibliorum, quod invia viderentur absque duce, pergite, pergite, et quousque sua quisque perduxerit, mecum communicate. Nec enim cesso fratres monere, quatenus a deo tandemque a vobis id impetrent. «De ratione studii» 15 quod optima sit, quomodo displicere posset? Sed in hoc deficio, quod per omnium rerum et negociorum tumultum ita dies et horas partiri non licet. Antemeridianas horas ad feriam secundam, quartam et sextam 16 consistorio vendicare cogor, nec satis est eas huic locasse, quin cum domum redierim, omnibus etiam rusticis, quicquid unquam in consistorio agere habuerint, expositus consultor esse cogor. Is enim apud nos est mos, quod sua quisque negocia singulis exponat. Tres sunt deinde contiones cuilibet faciendae. Quibus cum animum dedero, nocturnas aliquando cogor suffurari a horas. Tu iudica, quantum temporis supersit vel ordinariae bibliorum lectioni vel linguarum aut historiarum studio. Taceo
ecclesiarum curam, quae sic distrahit me, tot expostulat epistolas, ut aliquando animus et mens deficiat, ne dicam verba. Si quid igitur habueris, quo b me ita obrutum iuvare poteris, consule. Bertrami libellus 17 ab initio lectus Farello 18 ita placuit, ut ad se receperit. ||99v. Quodsi Froschouwer plures habeat, duos aut tres mittat, quos solvam. De praedestinatione quae miseras 19 , legi, primaque fronte displicere non potuerunt. Sed sic nondum sunt a me expensa et diiudicata, ut cum iudicio illis respondere possim. Respondebo tamen quam ocissime, postquam a capitulis 20 domum redierim. Sebastianus sua reliquaque omnia referet. Nobis commendatissirnus est. Vale, charissime Heinrice, et me ut cepisti commendatum, amare pergas nec desinas. Lupulus 21 noster e vivis excessit 22 . 5. maii. Tuus, quantulus est, Berch. H. [Adresse darunter:] Heinrico Bullingero, fratri suo charissimo.
[94]Peter Huber an Bullinger Winterthur, [9. Mai 1532]2 Autograph: Zürich ZB, Ms F 62,329. Siegelspur. —Ungedruckt Klagt über seine mißliche finanzielle Lage. Auch der Zürcher Rat hat ihm die erhoffte Hilfe nicht gewährt. Während Unfähige unterstützt werden, müssen er und seine Studiengenossen Mangel leiden. Petrus Huberus Heimrycho Bullingero S. P. Mihi propemodum accidisse video, doctissime Bullinger, atque Themistocli olim. Qui cum huc deventum esse cerneret, ut aut contra patriam suam de se optime meritam sumenda essent arma aut regem, apud quem honorifice susceptus exulabat, hostem suum faciendum, greek greek greek, ut habet Plutarchus 3 . Voluit fortissimus heros libentius mori quam egregia sua facta turpiter reliquum vitae suae spacium, quod exiguum restabat, ducendo contaminare. Quodcumque enim fecisset, turpitudine non caruisset. Itaque, ut meae res nactae sunt faciem, quid ego magis mihi conducibilius morte existimem, nunc non in promptu est dicere. Tanto enim me aere alieno oppressi istic literis operam navando, et hoc spe ampla salarii ex Durchgaeanorum coenobiis 4 a senatu Tigurino constituti, ut me eo philosophus ille 5 Aristophanicus sua illa inferiori causa 6 liberare, et si maxime cupiat, non possit. Aut enim inhoneste quaerenda est terra alio sole calens, aut creditoris b vincula expectanda perpetuo duratura. Quod in infortunium me intrusit tuus ille senatus Tigurinus, qui me nunc suum auxilium acclamantem turpiter deseruit, cum tamen, quod magis dolendum, me multo indoctiores etiam aliquando in sui perniciem alat foveatque. Sed non mirum idiotas et greek hoc facere, cum et iis, qui studiorum columnae videri volunt, studiosi ipsi parum sint curae, quantumvis foris ad raucedinem c usque reclamitent. Id inde maxime patet, Heimryche, quod omnes, qui istic politiori literaturae studuerunt,
mecum nunc fortiter esuriant, cum interim Penelopes sponsi bene curata d cute 7 obambulant et rebus arduis passim praeficiantur. Haec obiter tibi scripsi hac suspicione carenti, ut mihi literis in hisce angustiis versanti consulas. Vale. Ex Vituduro, die ascensionis. [Adresse auf der Rückseite:]Heimrycho Bullingero, fratri suo charissimo. [95]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 13. Mai 1532 Abschrift a : Zürich ZB, Ms F 81,308. Ohne Siegelspur. —Ungedruckt Dankt für einen Gruß. Benützt den Anlaß dazu, einen Brief zu schicken. Sucht Bullingers Rat für seine persönlichen Probleme. Hat Bullingers Schrift gegen Fabri gelesen und ermuntert ihn, in diesem Sinne weiterzuarbeiten. Salutem et pacem per Christum. Quam grata fuerit salutatio illa tua mihi, quae per Utingerum 1 est nunciata, vel hinc licebit cognoscas, quod hasce literas quantumvis breves excitavit. Aliter enim non ausus fuissem ad te scribere nisi per grandem aliquam occasionem 2 . Quia vero vel sic me per humanitatem tuam antevortisti, gaudio elatus non potui non te resalutare, interea quoque significare, quod mihi est inprimis curae, postquam docendi Christum munus suscepi 3 , quam opus foret ecclesiis mutua consolatione et hac quam frequentissima temporibus his calamitosissimis. Non dici potest, quantum ea carnis imbecillitatem adiutet. Et quamvis hac in re spiritus officium non ignorem, nihilominus tamen video, quid per apostolos, quid per sanctos viros olim ultro citroque sit factum. Qui per carnis amicitiam coniuncti sunt, quam sint in tali re frequentes, nemo nescit, imo non parum amori decessisse b iudicant, si quis aliter fecerit. Quanto magis putas sic agendum iis, quorum amicitia in domino est? Quamobrem ita silere, tanquam inter nos non noverimus, videtur non negociorum excusationem vel aliquid simile posse recipere, sed oblivionis fratrum indicare culpam. Caveamus, te quaeso per dominum, hanc notam, ne tandem nobis ipsis coscientiae istam exprobremus iudicio, tum vero sequatur, quod vehementius nos gravet. Equidem in hoc sum totus, ut, quidquid est mihi gratiae (sentio, quam ea sit mediocris), destinarim impartiri fratribus et ecclesiis quibuscumque. lta velim a vobis, qui abundatis per dominum, similiter factum iri. Hoc pacto et charitatis vinculum 4
stringeretur tandem arctius, fieremus alacriores in obeundo negotio domini et facilius resisteremus malo. Fac ergo, Bullingere mi, ut videam te nihil ab hoc adfectu meo, cum sit honestus, abhorrere. Caeterum legimus 12. maii, quae scripsisti contra Fabrum 5 . Ea sic placuerunt bonis viris, ut contenderent esse, qui posset eius modi bestiis expugnandis obponi. Perge, sicut coepisti, pro domino laborare, nec unquam auxilio ipsius destitueris. Vale per dominum cum tuis omnibus. Fratres nomine meo salutabis omnes in domino. Basileae, 13. die maii anno 1532. Osvaldus Myconius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, apud Tigurinos praeconi verbi domini. [96][Bullinger] an Martin Bucer [Zürich, zweite Hälfte Mai 1532]1 Abschrift a : Zürich ZB, Ms S 31,4. —Ungedruckt In Auseinandersetzung mit Bucers Vorwurf, die Zürcher hätten sich im und nach dem Zweiten Landfrieden treulos verhalten, hebt Bullinger hervor, daß der Friede den alten eidgenössischen Bünden gemäß sei und auch die Restitution des St. Galler Abtes vorsehe. Eine unterschiedliche Rechtsauffassung zwischen Zürich und Bern einerseits sowie Luzern andererseits herrscht indes über die Zuläßigkeit der Behauptung, menschliche Satzungen seien Erfindungen des Teufels. Über diese Frage wird es eine Rechtsentscheidung geben. Legi, Bucere doctissime, piissimam illam tuam epistolam ad Leonem 2 nostrum scriptam, in qua nihil est, quod non magnifice admirari et amplecti cogar. Incusas perfidiam nostram, quam et nos non tam, quod perfidia sit, execramur, quam quod malis artibus, nostrorum sociorum vero inconstantia et hostium composita sit violentia. Mones, ut nostros hortemur veritatem ac fidem servent, id quod satis sedule, quantum videlicet gratiae concessit omnipotens, facimus, sed sero nimis. Tum enim, quemadmodum Carthag[iniensibus] dicebat Hannibal, nobis flendum aut
moriendum fuisset 3 , cum durissimas ilias pacis conditiones susciperemus. In illa pace 4 abbas Sanctogalli exilio liberatus et regno est restitutus. Illa eadem oblata est impiis ansa stultas papae relevandi ceremonias, si qui sunt apud eos, quos communi imperio 5 cum Quinquepagicis habemus subiectos. Illa pace vetusta illa renovata sunt Elvetiorum foedera, quae sic instituta sunt, ut in communibus illis provinciis, si vera narrant plerique, plurimorum vincant suffragia 6 , iam ergo libera sit apud omnes fidei religio. Oboriatur autem inter provinciales quaestio 7 vindice digna, utpote violarit ille pacis conditiones, qui dixit humanas constitutiones daemonis esse inventa 8 . Hic senatorum Helveticorum, qui de provincialium caussis iudicaturi conveniunt, expectanda erit sententia. Consident ergo cantones octo 9 , proponitur caussa. Iudicat Tigurinus Paulli esse istam sententiam 10 , minime ab homine damnandam et proinde reum quoque esse absolvendum, ut qui pacis conditiones non violarit, qui suam fidem, quam liberam faciat pax, sit confessus. Idem iudicat et Bernas 11 . Sed subiungit Lucernas 12 verba esse satis acerba et in fidem catholicam, cuius ipsi cultores sint et defensores, impie eiaculata et proinde in pacem peccatum reumque mulctandum.
[97]Martin Frecht an Bullinger Ulm, 23. Mai 1532 Autograph: Zürich StA, E II 356,1. Siegelspur. —Ungedruckt Obwohl Bullinger nicht bekannt, schreibt er auf Veranlassung Konrad Sams und des Briefüberbringers, berichtet über die Verhandlungen in Schweinfurt und Bucers Einigungsversuche; verspricht weitere Nachrichten. Grüße. Salutem in domino, clarissime Bullingere. Quae tua est humanitas, neque impudentiae neque imprudentiae meae dabis, quod ignotus ad te nunc scribam indoctisque literis meis sancta tua studia interpellem. Nam ut id facerem, non tam mea voluntas quam Chunradi 2 nostri et harum latoris 3 amica importunitas coegit, nimirum ut horum greek greek sollicitatione me in tuam insinuarem amicitiam. Verum et hoc concedes inque meliorem partem accipies, quod tam indiligenter et breviter principio ad te scribam. Neque enim ignorat charissimus ille frater noster, quibus occupationibus obrutus aliud, quam quod legis, nihil modo ad te dare potuerim. Non te fortasse latet, quomodo omnes evangelici principes et urbes nuper Schwinfurdti, urbe Franconiae, coierint tractaturi super facienda et stabilienda pace ad futurum usque concilium, quod cesar cum commissariis huic negotio datis, Moguntino archiepiscopo 4 et palatino Rheni 5 principibus electoribus, amplo ore promittunt 6 . E comitiis Schwinfurdianis discessum est nondum imposito colophone 7 . Commissarii praefati quae ultro citroque tractata sunt, ad caesarem, qui nunc, ut audio, in venationem secessit ad Straubingen, Bavaria oppidum, rettulerunt. Rursus Nurnbergae, non Sveinfurdti, convenient ad quindenam proximam pertexturi, utinam foeliciter, quam nuper orsi sunt telam 8 .
Nostri «Apologiae Saxonicae» 9 subscripserunt. Bucaerus noster cum suis, quatenus pie in ratione sacramentorum cum Saxonibus convenire possimus, consilium meditatus est. Simul rationem excogitavit, quomodo nulla fere offensione, presertim in eucharistiae negotio, cum illis agamus: Vere in coena corpus et sanguinem Christi animi pabulum piis dari, quod nunquam negavimus, asserimus. Voces, quibus scriptura non utitur ut illud eorum: «corporaliter», «substantialiter», «essentialiter» reiicimus 10 . Caeterum, quae resciero e comitiis illis futuris, sicubi commodum nactus fuero tabellionem, huic, quae te tuosque scire rettulerit semel, perferenda ad te committam. Nunc sane non licuit mihi esse longiori in scribendis literis, neque interim hunc satis facundum tabellionem, vivam ad te epistolam, suo volui fraudare officio. Is coram et de aliis tecum commentabitur. Tu, quaeso, pro tua insigni qua praedicaris humanitate boni aequique consulas, quod hisce indoctis literis tibi obstrepere ausus fuerim, meque diligenter fratribus, nominatim Leoni Jud et Pellicano, commenda. Vale foeliciter in domino, cuius spiritu conserveris. Salutat te et fratres Chunradus Som. Raptim Ulmae, 23. maii 1532. Martinus Frechtus. [Adresse auf der Rückseite:] Clarissimo viro Heinrico Bullingero, Tigurinae ecclesiae episcopo et pietate et integritate venerando suo in domino maiori. a [98]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 25. Mai [1532]1 Autograph: Zürich StA, E II 343,40. Siegelspur. —Gedruckt: Füssli I 91-93 Konnte Bullingers Schreiben über die Prädestination wegen der Kirchenvisitationen in Bern noch nicht studieren. Zur Basler Synode wird auch Capito erwartet. Die französischen Gesandten versuchen auf die bernische Politik Einfluß zu nehmen. Gefährliche Lage der Reformierten in Solothurn. Bullingers Antwort an Johannes Fabri wird in Bern sehr geschätzt. S. et pacem. Responsionem ad praedestinationis negocium 2 meditari hactenus, charissime Heinrice, per ocium non licuit, licebit autem, cum singula iam capitula per agrum nostrum Bernatem convenerimus. Unum adhuc restat, quod ad 28. maii visitabimus 3 . Caeterum ad eandem diem Basilienses synodum celebraturi 4 vocarunt et nos. Quibus fratrem 5 ex agro misimus. Sperant Capitonem adfuturum 6 .
Interim Gallorum legati 7 ad urbem nostram venere atque senatum nostrum a duce Sabaudiae 8 , qui quottid[i]e foedus antiquum renovare meditatur 9 , avertere annisi, id quod impetrare non potuerunt 10 . Ego vero suspicatus sub hoc praetextu pensionum et funesti foederis 11 reditum attentari. Nam amicis quibusdam in aurem mentiri non est veritus Gallus post 14 dies Tigurinos inituros foedus gallicum, sicut et Quinquepagici 12 . Id quod et de nobis apud vestros dici non dubito. Sed certe, si non maturassent abitum, plebem nostram turbassent. Acclamabat illis plebs in plateis: Ir metzgerknecht, hett üch der tüfel hartragen? Salodori maxima est civium dissensio, ut omnibus boris alterius partis interitum formidemus propter verbum domini. Concionatorem evangelicum 13 , quem habebant, a functione suspenderunt 14 . «Durae cervicis populus est» [Ex 32,9 u. a.]. Hi, qui potiores sunt ab evangelio, muneribus et mensis Gallorum corrumpuntur 15 , quo minus audent aut volunt domini verbum promotum. Postremo, valemus alioqui omnes. At quid in comitiis Badensibus 16 agatur aut actum sit, nec verbum percaepimus 17 . Tu interea vale et perge, ut caepisti. Apud nos optime audis, immo et apud tuos. Dominus te conservet fidelem et irreprehensibilem in ministerio suo. Fabrum pro dignitate tractasti. Arridet libellus 18 omnibus lectoribus et in magno
numero apud nos venditus est. Commendatur modestia et sermonis commoditas ac gravitas. Rursum vale, cor meum alteraque animula 19 . 25. maii. Tuus B. Hallerus. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, fratri suo charissimo. [99]Kaspar Megander an Leo Jud, Bullinger und Erasmus Schmid Bern, 25. Mai 1532 Autograph: Zürich StA, E II 337,48. Siegelspur. —Ungedruckt In Bern wird das Gerücht verbreitet, Zürich wolle die französische Allianz bald erneuern. Megander warnt davor. Gratiam a domino. Quem non omnium ecclesiarum solicitudo torquet, fratres charissimi, modo pii, fidi et iuxta Christi comendacionem ministri vigiles 1 et prudentes dici velimus? Qum igitur malorum omnium fomentum greek greek 2 ecclesias nostras tentare video, principum inquam corrupcionem, ut res apud nos sese habeat, vobis indicare nequaquam defatigor. Aurum gallicum in urbe nostra publice sese iactare non veretur Tigurum intra dierum paucorum spacium rege cum Fran[cisco]3 foedus iterum et fecisse et firmasse 4 . Etsi non dubitemus mendacia esse aperta (longe enim alia a Tiguro sancto et syncero nobis promittimus quam stulticiam, ne dicam facinus hoc nephandum), est tamen modus is et unicum medium, quo nobis idem persuadere nititur. Conetur quidem, sed incassum, id quod certe ex deo vobis promittere possum. Quare, charissimi fratres, si quis diversum de nostris apud vos ogganit aut iactat, ne credatis soliciteque studete, ne locum apud vos belli homines isti habeant, qui patriae nostrae neque utiles neque honesti sunt. Caeterum res ecclesiae nostrae sanctissima est atque adeo sancta, ut nihil sit, quod in ea desyderarem. Valete, fratres charissimi. Bernae, 25. maii anno 32. C. Megand., ex animo vester. [Adresse auf der Rückseite:]Tiguri verbi ministris Leoni Jud, H. Bulling, et Erasmo Fabricio, fratribus suis charissimis.
[100]Johannes Buchser an Bullinger [Suhr] , 1. Juni 1532 Autograph: Zürich StA, E II 355,44. Siegelspur. —Ungedruckt Berichtet lobend über einen namentlich nicht genannten Diakon, den Bullinger für eine andere Aufgabe erbeten hatte, und ist bereit, ihn dafür freizugeben. Grüße. Gnad und frid von got durch Christum unsern heyland zuvor. Wussend, geliebter M. Heinrich, alß dan ir mir nechstmal 3 zugeschriben 4 von wägen unsers diacons 5 , an mich 6 begert, so wit und wir sin manglen möchtend 7 , und syten, berden 8 , frommes wesen und andre geschicklikeyten 9 an imme befunden mochtend werden einess eerlichen predicanten, inne dannenthin 10 uch zuzeschicken, an ettliche uns gemelte mangelhaffte 11 ort in zu fertigen 12 etc. Uff semlichs ist mir a nit witers dan rechtz in alwäg 13 mit sampt allen, so ich hierum erfaren 14 , ze wussen, nutzid anders, dan daß erlichen, mit sitten, gewonheyten wolgezierten predicanten wol anstat etc. Und wiewol wir sunderlichs fliß halb, so byßhar er by und umm unß gebrucht, sinen nit wol manglen mögen 15 , noch 16 sol unser aller gemüt 17 so vyl witer 18 by unß geneygt sin, witere frucht evangelyuß zu furderen an sinen unerkanten orten 19 ; dann unß oder unserem nutz, so on semlichen yetzund vilicht 20 enthalten 21 , nit bedunckt uff dyß zyt kumlich 22 , inn zu versagen 23 . Doch semlicher gentzlicher zuversicht zu uch, werdend in nach sinem verdienst, by unß erobret 24 , nit verwysen 25 etc. Hieby sond ir gentzlich uch deß versehen,
daß ir uwer begird und pyt, eines angezeigten an sin stat zu nemmen, minß vermugens geeret werden 26 etc. Yetz nemmend in einer yl dyß kurtzen bericht vergut 27 von mir, so es not wirt, witers zu erwarten etc. Grützund b unß alle, so unß grützt hand, insunders unseren getruwen Leonem 28 , mit begird, wellend altzyt mit uffsähen 29 unser sachen, alß uch, unseren vettern 30 , gewonlich, nach uwer truw gelegenheyt 31 , alle zyt zieren etc. Datum 1. junii anno 32. Joannes Buchser, den ir den uweren kennend. [Adresse auf der Rückseite:] Dem ersamen, wysen, sunders gelerten Meister Heinrichen Bulli 32 , predicanten zu Zürich, sinem insunders geliebten herrn und bruder. [101]Berchtold Haller an Bullinger Bern, 3.—4. Juni 1532 Autograph: Zürich StA, E II 343,6. Siegelspur Gedruckt: QGTS III, Nr. 378. Teilübersetzung: de Quervain 129f Berichtet von den Vorbereitungen zur Täuferdisputation in Zofingen. Auswärtige Theologen werden nicht eingeladen, Haller erbittet sich aber Bullingers Ratschläge. Die Täufer wollen nur das Neue Testament gelten lassen. Haller bedankt sich für Bullingers «Antwort auf Johannes Fabris Trostbüchlein», empfiehlt die Übersetzung des Büchleins von Ratramnus, bestätigt den Empfang von Bullingers Brief und des Zürcher Messemandates. Berichtet von Kriegsgerüchten. S. a Literas 1 Wäbero 2 cuidam, ut ad me deferret, comissas nondum accaepi, charissime Heinrice. Interim, cum vix tandem capitulorum per agrum Bernatem finem faecimus 3 , nova nos obruit tragedia cum catabaptistis, quibus disputandi dies indictus est communi senatus edicto ultima huius mensis in Zofingen 4 , quod plerique urbem nostram horreant. Datus item est salvus conductus, ut ad se vocare possint exteros, undecunque fuerint, qui sectam eorum et fovent et coriphaeos agunt b , quo
libere adire et abire possint, iis tamen conditionibus, ut catabaptistarum articuli soli ex verbo dei cum modestia citra iniurias et contentionem ab utraque proponantur. Ex nostris neminem vocamus, neque te nec Capitonem nec alios, non quod soli nobis videamur ad hos oppugnandos instructissimi, sed ne, quas in agro hincinde c habemus bestias lubricissimas, deinceps cavillari possint nos nihil potuisse contra eos et a seductione nostratum non cessent. Andreas Rappestein 5 Lucernas, is plurimum, laboravit, ut ad rationem fidei et dandum a se et accipiendum a nobis consentirent, quod hactenus ab illis, etsi familiarissimus, inpetrare non potuit. Nec interim a suis erroribus angulatim saeminandis desistunt. Visum ergo fuit fratribus hincinde c per agrum, quorum ecclesias perturbant simplicitatique multorum hypocrisi imponunt, ut ad senatum deferrent. Illius consilio conflictus ille indictus est. Aderunt ex nostris pastoribus viginti doctiores, aderunt ex oppidulis et dominiis Argoiae deputati assessores, ex urbe nostra legati, ex quibus 4 eligentur in praesidentes, qui compescant immodestiam, si qua fuerit. Hoc tibi volui indicare, ut scias, qua ratione et quibus mediis hoc decretum sit. Quam vellem, ut et tu interesse[s]d tua sponte, non solum auditor sed et consultor! Non enim dubito, ubi comparere voluerint, copiosissimum fore auditorium consiliisque multorum opus fore. [T]uum e , ubi convalueris 6 , clanculum a te exigo. Scis enim, quantus sit in te animus meus f . Senatus noster neminem vocabit. Interim audio principem eorum articulum fore, quod vetus testamentum non sint acceptaturi et ad novum nos non sine singulari versutia quasi solum audiendum sint compulsuri. Obsecro igitur, si quid habes in haec, communica. Caeterum libellum contra Fabri mendacia 7 accaepi in domo Megandri, sed quem literis commendaras 8 , non vidi. Perpetuo tibi gratias ago, non solum, quod me tuo donas labore, sed et toti rei publicae tuis studiis, pietate et eruditione prodesse stu des. Modestiam tuam laudo, laudant et lectores quique. Perge prospere, procede et regna, immo regnet per te Christus, qui in suum te delegit organ[um]g . Proderit Bertrami libellum 9 lingua germana donari; nam lectores habebit frequentiores. Tandem quicquid tibi consultum visum fuerit in catabapt[istarum] negocio, mone in tempore, et gratificaberis nobis quam maxime. Nec dubito, quin ab
editione dialogorum tuorum 10 interim multum occurrerint. Utinam per ocium mihi communicare posses. Nulla alioqui apud nos sunt nova. Vale, charissimum pectus meum. 3. iunii, Bernae, anno 32. Tuus Hallerus totus. 4. die iunii tuas literas 11 una cum mandato Tigurinorum 12 accaepi, eademque hora illius diei occurrit Fabianus 13 iam itineri accinctus. Cui has commisi, tuae condolens infirmitati non secus ac meae 14 . Dominus te ecclesiis suis omnibus servet incolumem. Cui sedulis instabimus precibus. Multa hic feruntur de submerso a vestris sacrificulo, de 500 volentibus Zugium obruere 15 . Vix expecto, donec sciam veritatem. [Adresse auf der Rückseite:]Heinrico Bullingero, Tigurinae ecclesiae ministro, fratri suo charissimo. [102]Bullinger an Berchtold Haller [Zürich, nach dem 4. Juni 1532]1 Abschrift (16. Jh.): Bern Burgerbibliothek, Mss. Hist. Helv. III. 59, 1r.—4v. Gedruckt: Heinold Fast and John H. Yoder, How to deal with Anabaptists: An unpublished Letter of Heinrich Bullinger, in: MQR XXXIII, 1959,83-95; QGTS III, Nr. 379 Gibt [als Antwort auf Nr. 101]Ratschläge zur Bekämpfung der Täufer an der bevorstehenden Zofinger Disputation, belegt durch zahlreiche Bibelstellen, welche die Gültigkeit des Alten Testamentes und die Berechtigung der reformatorischen Schriftauslegung beweisen sollen. Gnad a und frid von gott durch Jesum Christum.
Ordenlich mitt den töufferen handlen 2 ist halbe arbeit. Si werdend auch grad imm anfang so gar 3 erleit 4 , das si hernach in der handlung nienen hin kommen mögend. Nun wäre aber min rhatschlag, das man also mitt inen handlete. Principio refert definire, quibus armis haec pugna sit conficienda, ne in ipsa actione hoc, quod expeditum definitumque esse oportebat, omne negotium obscuret et interturbet. Proinde post habitas preces et praefationem protinus proponetis hanc propositionem: Wenn spän 5 und stöss 6 sich under christen von wägen dess glaubens zutragend, söllend die mitt h[eiliger]biblischer gschrifft alts und nüws testaments entscheiden und erlüteret werden. Nudam autem hanc ponatis positionem. Mox enim atque publice fuerit praelecta, clamabitis: Si quis diversum sentiat, prodeat. Extorquebitis igitur, sicubi latuerit veteris testam[enti]negatio. Wenn si nun herfür trättend und disputation anhebend, ort inzfüren 7 , damitt si vermeinend, das alt testament abgethan sin, so nemmend ir in üwren verantworten das eigentlich war 8 , daß ir üch nitt lassind von der position 9 abfüren 10 , ouch nur das verantworttind 11 , das zu verantwortten ist. ||1v. Demnach nemmend war der ortten, die si infurend, und flyssend üch dess zum höchsten, das ir allwäg 12 hell bewysind, das die ingfurten sprüch nitt wider üwer position syend, si auch nitt entkrefftiget habind, und habend allwäg ein oug uff die position. Das ander, daß ir üch nitt lassind von der gschrifft abfuren, ouch nitt von anzognen 13 sprüchen wychen, bis mencklich 14 sehe, das si dem ingfurten spruch gwallt habind than und das er dahin nitt diene 15 . Und da lassend schlecht 16 nütt nah 17 und trengend sy und haltends im siln 18 ad statum 19 . Da ziehen nur [!]gar nütt inhin 20 , allein lugend 21 , das inen ire gegenwürff 22 verantwortet 23 werdind. Et ne verbum amplius ullum! Verwarend aber üch 24 zevor 25 mitt dem wörttli: lex. In hoc vertitur maxima huius partis concertatio, illique impudenter abutentur amphibolia verbi. Sic enim paralogizabunt: «Lex abrogata est, Ebr. 8 [13]. Ergo nulla est veteris instrumenti in disputando autoritas». Ecce eo loco Paulus tantummodo loquutus est de lege cerem[oniali] per synechdochen 26 , de sacrificio et sacerdotio, ut patet ex praecedentibus et sequentibus, maxime ex cap. 7. Iterum inferent: «Lex damnat 27 ; ergo vet[us]test[amentum] damnat.»
Non enim vident legem heic usurpari per greek 28 pro peccato, quod lege patefit Rom. 4 [15ff]. 7 [1ff]. Lex igitur, quatenus accipitur b pro scriptura et perpetua voluntate dei, non est abrogata, nisi tropum 29 constituas in dictione «abrogata», ||2r. quod usurpari potest pro «impleta». Do lugend, das ir inen die figgmüli 30 bald per etymon et nomen rei ac vocabuli gstellind 31 , das man allwäg erlütere, was in dem ingfurten spruch «lex» heisse. Si enim non significat scripturam s[anctam], iam non quadrabit amplius locus. Wenn ir si nun gnugsam dess artickels halb verhörend, lassend üch aber kein anderen inflächten, so redend denn: «Wüssend ir nütt meh?» Wüssends dann nütt meh, und ir ander gründ mee dann si wüssend, so zeigends an mitt üwer antwortt. Nam hoc plurimum facit ad plebem. Hieruff zuletst haltend an und sprechend: «Jetz wend mir üch unser gründ, unser position anzeigen, üch zeberichten wyter oder zu hören, ob ir neisswas 32 darwider mögind 33 , die ir doch bisshar üwer meinung nitt habend mögen befesten 34 ». Und hie lugend, das ir üwer gründ zum kürtzsten, stercksten und hellisten, nun 35 die besten gstellt haben, und die mäldend 36 denn all, je einen nach dem andren in der ordnung. Und wenn si dann all vermäldet, so kherend dann wider zum ersten grund, meldend den wider und sprechend: «Wyll nun jemandts den umstossen, der thuye es mitt gschrifft.» Kömmend si dann mitt dem vorigen gschwätz, so sag man, es sy verantwortt ad statum rei praesentis. Und also thund mitt den volgenden gründen allen. Zuletst so lugend nun, das ir starck und dapfer 37 syend in der collection 38 , uff die meinung: ||2v. «Sittmal 39 es sich dann erfunden 40 hatt mitt gottswortt, das man die gschrifft erduren 41 » etc. (hic brevi epilogo recense, quae hactenus probata et quibus argumentis), «hoffen wir nunmalen erhalten sin 42 , daß man alle spän mitt altem und nüwem testament entscheiden sol, und bgärend, das sölichs nun angschriben 43 und in aller disputation usshin ghalten 44 und darwider nitt ghandlet werde» etc. Und da lassend nummen 45 nütt nah! Si autem requiras quaedam pro veteri ex c novo testamento robora et testimonia, haec accipe. Tu expolito, illustrato et digerito: 1. 2. Tim. 3 [14ff]: «At tu persistito» etc. Quaere, quae sint sacrae literae, in quibus educatus Timotheus, quum novum testamentum nondum scriptum esset. Sed mox sequitur expositio: «Omnis scriptura greek. Quae vero illa? Respondet Petrus 2. Pet. 1 [20f]: «Omnis prophetica scriptura» etc. 2. Evangelium est testimonium de Iesu Christo. Sed Christus dicit: «Scrutamini
scripturas, et illae sunt, quae testantur de me» [Joh 5,39]. Igitur script[ura] et evangelium in idem recidunt. 3. Paulus dicit se «segregatum in evangelium dei, quod ante promiserit per prophetas suos in script[uris] s[anctis]»: Rom. 1 [1f]. 4. Ipse Christus erroris fontem Sadducaeis aperiens inquit eos nescire scripturas et retro in prophetas reducit: Matt. 22 [29]. 5. Idem in Luca prodidit Abrahamum respondisse: «Habent Mosem et prophetas» etc.: Luc. 16 [29]. 6. In transfiguratione apparent simul cum Christo Moses et Helias: Matt. 17 [3]. 7. Paulus dicit se nihil aliud praedicare, quam quod ||3r. Moses et prophetae docuerunt: Act. 26 [22]. At in Galatis negat et pernegat se legalia docuisse. 8. Berrhoeenses omnia probarunt scripturis: Act. 17 [11]. 9. Christus discipulis aperuit scripturas: Luc. 24 [27]. 10. Paulus ecclesiis tradit scripturas: 1. Cor. 15 [3f]. 11. Evangelistae sua firmant scripturis 46 . 12. Propter nos omnia scripta esse dicit Paulus Rom. 4 [23f]. Infinita sunt huius generis alia, sed haec incidenter. Wenn man nun den artickel eroberet 47 hatt, mitt was gwehren 48 man fechten sölle, so wirtt dann von nöten sin, das man auch eins werde, wie man die gweer bruchen sölle. Secundo ergo loco disputabitis de genuino scripturae sensu. Dann hierin ist gross span, so einer seit: «Also verstan ichs», ein andrer aber: «Also ich». Damit mag man nitt wüssen, wers recht verstand oder nitt. Hie mögend ir nun dise position stellen: Die gschrifft aber soll nitt ussgleit werden nach menschen gutduncken und geist, sonder mitt und durch sich selbs, auch mitt der regel dess gloubens und der liebi. Oder aber ir mögend reden, ir wellind jez ein wüssen haben, ob man die gschrifft dem buchstaben nah ussgleit sölle verstan, oder ob man si usslegen sölle. Redend si, man sölls dem buchstaben nah verstan, so stryt wider si: «Pater maior me est» [Joh 14,28], «Hoc est corpus meum» [Mk 14,22], «Nisi manducaveritis carnem filii hominis» [Joh 6,53], «Erue oculum abs te» [Mt 5,29], «Qui lotus est, non opus habet» etc. [Joh 13,10]. So muss mans je usslegen. Sed quomodo? Heic controvertitur. Ostendant ergo modum. Si falsum ostendunt, impugnate! Si verum, in tabulas scribite! Und lugend, ||3v. das ir da alle ding klaar machind, wie gnugsam im ersten artickel gmeldet, daß ir allwäg üwer hinderhut 49 zuletst fürhin thuind 50 . Quae autem hac in re habeo, vobiscum communico. Scripturam esse exponendam probatur exemplis: 1. Christi, qui legem exposuit Matt. 5 [17ff], locum Esaiae ex 61.cap. [1f] apud Luc. 4 [17ff], scripturas discipulis Luc. 24 [27]. 2. Petri, qui nonullos exposuit locos in Actis 51 et epistolis, sed et testatur quosdam Paulum perverso sensu intelligere: 2. Pet. 3 [16]. Est ergo sensus rectus et verus.
3. Ecclesiae, quae exponit Psal. 2 [1f]: Actorum 4 [24ff]. 4. Philippi, qui eunucho exposuit Isaiam: Act. 8 [35]. 5. Pauli, qui in Actis plura, in Rom. de Abraham 52 et aliis quaedam, in [1] Corinth. [5,7]pascha, in Galat. multa cap. 3.4. 6. Clarissmum est 1. Cor. 14 [28]: «Quod si non sit interpres, taceat in ecclesia» etc., et: «Spiritus ne extinguatis» etc.: 1. Tess. 5 [19]. Quibus verbis quid, oro, clarius? Nunc ex ipsis scripturis s[anctis] docebimus, quomodo sit exponenda: 1. Non satis est unum locum produxisse, nisi opponantur et alii. Alias evicisset daemon: Matt. 4 [1ff]. Sadduc[aei]: Matt. 22 [23ff]. Adduxere quidem scripturas, sed et contraria et clariora loca opponit. 2. Obscuris igitur adhibenda clariora, ut Petrus docet 2. P[etr] 1 [19ff]. 3. Ipse locus per se secundum circumstantias, fidem et charitatem exponendus est 53 . Probo: Sic agit Christus cum libello repudii, Matt. 19 [3ff], Paulus cum dictione «imputatur», Rom. 4 [3ff], 1. Cor. 12.13 [?]54 , Jac. 2 [21ff]. ||4r. Ex istis iam sequitur, quod iste in scripturis fultus ex scripturis erutus et prolatus est. Item, ubi minus per maius, obscurius per clarius, secundum fidem et charitatem omnia directa sunt. Hic imprimis curate, ut in haec dissentire desinant, sed consentiant, neque hinc discesseritis, quoadusque subscribant. Ad hoc enim utile erit, ut postea in ipsa disputatione neque spiritum suum iactare neque nuda litera uti ausint, et si scripturae locos produxerint, non minus sensum ex scripturis probare atque testimonia ex scripturis petere. Da werdend ir nun fry allwägen mögen hämen 55 , allweg reden: «Nun bewär 56 den verstand 57 mitt gschrifft oder aber ich will dir mitt gschrifft din verstand umkheren.» Exercitatum quidem haec in scripturis hominem requirunt, sed certissima speranda victoria. Cave etiam, ne specie expositionis similes prorsus locos coacervent. Debent ii loci, quibus exponere volumus, aut clariores esse, quam is sit, de quo concertatio est, aut contrarii, ut quisque ex repugnantia videre possit alium subesse sensum quam eum, quem verba prae se ferunt. Ibi iam excutiendae circumstantiae, praecedens, consequens, fides, charitas 58 . Haec hactenus. Darnach nemmend erst die artickel zehand, so werdend ir befinden, daß die arbeit hieruff ringer wirt. Und ob 59 sie daran nitt gern kommen 60 und das zevor wellend lassen handlen, so zeigend inen, daß es nitt beschäch uss keinem ufsatz 61 , sonder künfftig spän zvermyden und daß man dapfer 62 , sicher und warlich handlen möge.
||4v. Das hab ich jetzmal gehept, das ich dir rathe. Gott gäbe dir, Casparen 63 und Frantzen 64 , ouch andren lieben brüderen wyssheit, verstand und sig bi sinem wortt. Amen. [103]Wolfgang Wetter an Bullinger St. Gallen, 4. Juni 1532 Autograph: Zürich StA, E II 351,202. Siegelspur Gedruckt: ASchweizerRef IV 1669 Schickt auf Bullingers Wunsch Urkunden die Gotteshausleute von St. Gallen betreffend. Berichtet über ein früher durch die vier Orte ergangenes Urteil zugunsten der Gotteshausleute von Rapperswil, das im jetzigen Konflikt vielleicht von Nutzen sein könnte. Wünscht weitere Exemplare des Zürcher Messemandates. Grüße von Jakob Riner. Min beraitwillig dienst zuvor, früntlicher lieber Maister Hainrich. Min her Doctor Vadianus hat mir anzaigt, ir begärind 2 , den gotzhuslüten 3 zu gut etc., was man funde, an euch ze schicken 4 . Uff sölichs han ich etlich glöplich 5 copien uß der lantschafft von gutwilligen zewägen bracht 6 , och ain original von denen zu Waldkilch 7 . Und sind dis copien von des abts schribern, uß den originalen zogen und in die lantschafften geschickt. Man kennt och die hantschrifften gar wol. Darum ich achten 8 , vast 9 gut wärden im rächten 10 . Bytt euch früntlich, mich nit ze vermären 11 und still sin, damit wyr nit zu mererem haß bracht wärdind 12 , dann wyr sy sust vast gnug und zevil hand. Wyssend och hiemit, das gmanen 13 gotzhuslüten zu Raperschwil under abt Francisco 14 von den vier orthen 15 ain urtail ist ergangen 16 , das der abt sy wyter mit kainen
nüwen beschwärden 17 mer beladen söl 18 . Ob sin handlung ytz an die gotzhuslüt, den globen und gwüßne beträffende, nit ain beschwärd sye, mogend die glöbigen urtailen etc. Ob 19 diesälb erkantnus 20 möchte zu disem handel dienen, wyste ich wol das ort, da brief und sigel wärind. Doch lond sölichs by euch, damit es nut lutpräch 21 wärd, dann des abts amplüt 22 mochtind den brief veraberwanden 23 und villicht verschlähen 24 , dann sy gnaigt sind, dem abt und nit den gotzhuslüten ze dienen etc. Es wär och min bytt, wyr hetind deren mandaten 25 etlicher me, so euwer heren hand lassen usgon, dann die harkomnen 26 nit klainen trost bracht hand, und so wyr mer hetind, wurdind wyr sy hin und wider in der lantschafft schicken etc. Item, so yr die brief 27 brucht hetind, das sy mir widerum zu minen handen wärdind etc. Hiemit enbüt ich mich gnaigt und willig, euch ze dienen allzit. Es lat euch grusen herr Jacob Riner 28 , etwan 29 ze Tail 30 predicant, by uns yetz wonhafft. Gäben zu S. Gallen, den 4. tag brachet im 1532 iar. Wolfgangus Weter alias Jufli, diener götlichs wortz zu S. Gallen. [Adresse auf der Rückseite, zugeklebt:] Dem wolgelerten M. Hainrichen Bullinger zu Zürich, minem günstigen herren. [104]Hans Mutschli an Bullinger [Bremgarten] , 11. Juni 1532 Autograph: Zürich StA, E II 355,43. Siegelspur. —Ungedruckt Berichtet über die Schritte Berns bei den katholischen Orten gegen die bevorstehende Rekatholisierung Bremgartens. Hofft auf Unterstützung auch aus Zürich.
Gnad und frid von got mere sich zu allen ziten bin 2 unß allen. Insunders getrüwer her und fründ, ich wird uß her Berchtold schryben 3 bericht: alsdan min heren von Bern verstanden hand 4 zu tagen 5 , daß wir gezwungen werden zun bebschlichen 6 satzungen und fürgewent 7 , es sig bin unß wit 8 daß mer 9 und niemand, der anders welle 10 . Uff daß habent unser heren rett a11 und burger zu Bern erkennt uff dem 9. tag brachmonet und den botten uff den tag gen Baden 12 in befelchs geben 13 , ze begeren, daß man drig botten zu uns verordne, einen von Zürich oder Bern, den anderen von lenderen 14 minner heren, den dritten von schidlüten 15 , und da ze erfaren, wies umm unß stande, und vilicht noch einist bin unß ze meren 16 , und darmit üch nach aller noturfft 17 und eren gotz mocht gehollffen werden. Hatt allso unß deß bericht, obs solcher ir menig ein fürgang wurd han 18 , daß wir des handells halb nit uberfallen 19 würdent und wir unß dester fürer 20 zesamen halten 21 und beratten mogen. Dan ob glich min heren von lenderen vermeinent, nit ze statten 22 und witter meren lassen und mit irem fürnemen fürfaren, habent miner heren botten in empfelch 23 , innen recht fürzeschlachen 24 . Hatt also in sim 25 schryben vermeitt, disen botten 26 zü üch mit der abschrifft 27 ze schicken, ob üch vilicht b ouch gut beduchti 28 , witter in denen sachen ze handlen; dan ir woll wussent, das wir nützit zu und in dissen dingen dorent 29 thun. Und sind 30 alwegen unser trüwer wechter, als 31 dan wir üch getzlich [!] vertruwen. Darmit sind got befolchen. Wir vernend 32 ouch, wie dan unser heren von lenderen mit vill geluttem geschwetz vor minen heren von Zürich gesin sind und vil guts sich erbotten 33 hand. Mag sin oder nit, well gott, daß mund und hertz bin einandern sig. Datum uff zinstag nach Sant Medardus tag im 32 jar. Hanß Mutschly, ü[wer] alzit willig[er]d[iener] und frund.
[Adresse auf der Rückseite:] Dem wollgelertten Meister Henrich Bullinger, minem lieben heren und fründ. [105]Johannes Zehnder an Bullinger [Aarau] , 12. Juni 1532 Autograph: Zürich StA, E II 335,2005. Siegelspur. —Ungedruckt Dankt Bullinger für die ihm erwiesenen Wohltaten. Möchte mit ihm über viele Dinge sprechen, die er in Briefen nicht schreiben kann. Hofft auf ein persönliches Zusammentreffen. Johannes Sebastian Bestli wird Pfarrer in Aarau. Grüße. Graciam et pacem a domino etc. Tuae charitati pro universis in me collatis beneficiis 2 satis gratulari non possum. Spero tamen aliquando fortuito obventurum, quo etsi non omnia, aliqua tamen ex parte me compensurum; tu tamen interim me non minus atque semper fecisti commendatum habeto. Essent sane perquam plura, que libentissime, cum presens ore non possim, absens litteris colloqui vellem, si non litteras intercepturas [!] timerem. Proxime enim eciam ad te scripseram 3 , verum hasce litteras tabellarius in Mellingen 4 oblitas reliquit. Gaudeo profecto in hiis nichil, quod timeam, scriptum, propterea quod hospitem in Mellingen, Faßbinder 5 , in cuius hospicio littere relicte sunt, neque tibi neque michi bene velle verear. Fiet autem in brevi, quod tu vel ad me, quum Bernam 6 versus vis, vel ego ad te Tyguri veniam, ubi tum omnia ad sacietatem usque tractabimus. Vale, et Ioannem Sebastianum Bestly 7 apud nos in symmystam a meum electum scias. Propterea has litteras 8 magistratus noster ei mittit, ut ubi primum nunc possit, se ad nos vertat.
Salutato mihi uxorem tuam 9 cum liberis, M. Leonem b10 , Utynger 11 cum uxore 12 14 sua , d. Heinricum Goldly 13 , d. Vyß , et quotquott de me te rogaverint. Et caligarum 15 pro uxore mea tuum nie debitorem esse nondum oblitus sum. Datum duodecimo die iunii anno 1532 Ioannes Zender Semper tuus. {Adresse auf der Rückseite:] Non minus integro quam erudito viro M. Heinrico Bullingero, ecclesiasti apud Tygurinos, amico et fratri observandissimo. [106]Geistliche von Zürich an Albrecht von Brandenburg Zürich, 17. Juni 1532 Gedruckt: An den Durchlüchtigen Hochgebornen Fürsten und herren Allbrechten, Marggrauen zu Brandenburg inn Prüssen etc. Hertzogen etc. Ein sendbrieff und vorred der dieneren des wort Gottes zu Zürich. Item ein büchlin Bertrami des Priesters von dem lyb und blut Christi an Keyser Karle vertütscht durch Leonem Jud diener der kilchen Zürich. M.D.XXXII., f. A2r.—B2r; Teildruck: Pestalozzi 164-168; Urkundenbuch zur Reformationsgeschichte des Herzogthums Preußen, hg. v. Paul Tschackert, Bd. II, Leipzig 1890. —Publicationen aus den K. Preußischen Staatsarchiven, 44. Bd., Nr. 861. Die Zürcher übersenden Leo Juds Übersetzung der Schrift des Ratramnus «De corpore et sanguine domini» und wenden sich gegen Luthers Sendschreiben an Herzog Albrecht. Darlegung der eigenen Abendmahlsauffassung und Zurückweisung von Luthers Vorwurf, die Zürcher seien Ketzer. Luthers Verdienste um die Erneuerung der Kirche werden zwar von den Zürchern anerkannt, dessen massive
Anschuldigungen aber entschieden zurückgewiesen. Bitte an Herzog Albrecht, keine reformierten Gläubigen in die Verbannung zu schicken. An den durchlüchtigen, hochgebornen fürsten und herren, herrn Allbrecht, marggraven zu Brandenburg, in Prüssen etc. hertzogen etc. Gnad und frid von gott unserem vatter durch Iesum Christum unseren heyland. Durchleüchtiger hochgeborner fürst, es ist kurtz verruckter zyt ein sendbrieff an u[wer]f[ürstliche]g[naden] vom Luter ußgangen 3 , in dem er understadt u. f. g. zebereden 4 , das sy unverhörter sach 5 die jhene 6 , so syner leer des nachtmals halb widerwertig, des lands verwyse 7 , mit inen nüt ze schaffen habe, inen nit lose 8 , dann syn leer und artickel sye häll, klar, rein und ungezwyflet und imm evangelio der maß gegründt, das im den 9 niemand möge umbstossen. Der gründen aber zeygt er keinen an, sunder facht 10 bald an, nit allein uns unschuldigen iämerlich und grusam schälten, heißt unser blut (warlich nit uß apostolischem geyst) vergiessen 11 , sunder understadt sich ouch u. f. g. angeborne senfftmütigkeit ze bewegen und zereitzen wider die, die in u. f. g. fürstenthumb unserer meinung sind 12 , ze wüten, sy zu durchächten 13 und des lands zeverwysen. Und wiewol wir einmütiklich by uns beschlossen, uff syn buch im nut zeantwur-||A2v. ten (dann es des selben nit wärdt ist: wirt ouch sich selbs by allen vernünfftigen, recht verstendigen und guthertzigen gnugsamlich schenden 14 und zenüte machen), so hatt uns doch nit wöllen für gut ansähen, gantz unnd gar zeschwygen, bsunder gegen u. f. g., die er mit sölichem ruhen 15 unnd ungeschickten 16 schryben (wo sy gott nit verhüte) understadt ze verbitteren und wider die frommen unschuldigen ze verhetzen. Deßhalb wir in diser vorred nit dem Luter (der syn gmüt verhertet hatt und in syner bekentnuß sich thür 17 verpflichtet, wo er anders bekannt, das mans für ein unsinnigkeyt halten sölle, deßhalb er uns nit hört) antwurt geben, sunder ein demütige, trungenliche 18 und
härtzliche bitt an u. f. g. thun wöllend, mit ableynung 19 der schmach und schältwort, die Luter nit allein uff uns, sunder uff die warheyt hatt getrochen 20 . U. f. g. aber wölle uns gnädigklich losen, unnser verantwurtung 21 hören und gedultig vernemmen, damit wir nit unverhört und unverantwurtet unschuldigklich verdampt und verurteilet werdint. Dann es sich ye nit zimpt, das Luter der kläger, der urteylsprächer und züge sye, des er sich in dem sendbrieff an u. f. g. undernimpt 22 ; wiewol er an dem teil, da er kuntschafft 23 wider uns solte dar thun, wenig grund 24 unnd warheyt ynfürt 25 , und gadt aber die klag scharpff und das urteyl gar grusam wider uns. || A3r. Wir aber habend syn 26 bißhar (wie alle glöubigen wüssend) in vil wäg verschonet und im syn frävel 27 und ungerympt schryben nie wöllen mit glycher maß widerlegen; und noch uff den hütigen tag begärend wir frid und einigkeit (so ferr sollichs mit gott und der warheit syn mag) mit im zehaben. Aber über das alles schmächt, schmützt 28 , schiltet und verlümbdet er uns, tastet 29 uns an mit schantlichen uneerlichen nammen, nennt uns schwermer, rottengeyster, kätzer, tüfelskinder, unnd andere schmachwort tricht 30 er uns uf, deren er doch (ob gott wil) mit der warheit keins zu eewigen zyten nimmermee mag bewysen. Es wäre billich, hochgeborner fürst und herr, das ein leerer der warheyt, ein diener gottes, nüt anders dann das geschäfft synes herrens, der in gesändt hatt, fürnäme, schüffe und ußrichtete, und den mund, den gott syn warheyt und wort ußzekünden bereit und gesübert hatt, nit so mit bitteren falschen schmachreden und lesterungen, nit so mit ungegründtem ytelem und lärem gschwätz befleckte, dann ye sölichs einem botten gottes und der warheyt übel anstadt. Was schwermer 31 sygind, wissend wir nit 32 , rottengeister 33 aber und kätzer mag er uns mit keiner warheyt nennen, dann wir uns der götlichen gschrifft, der warheyt und einigkeit der kilchen Christi allweg beflissen und gehalten, habend kein irrige noch falsche meinung vor || A3v. uns, sunder das göttlich wort, grund des gloubens und der gschrifft, ouch den verstand 34 der alten leereren 35 , die von der heiligen kilchen adprobiert und angenommen sind, deren leer für kätzerisch und irrig (in disem artickel) nie gehalten; wie es dann Oecolampadius säliger gedächtnus 36 gnugsamlich bewärt 37 unnd bezügt hatt 38 , und es sich an imm selbs klarlich wirt erfinden.
Ouch wirt u. f. g. in disem büchlin 39 , das garnach 40 vor sibenhundert jaren ein frommer man mit namen Bertram 41 uff ansuchen keiser Karles 42 , zu dess zyten sich diser span vom nachtmal ouch zutragen 43 , gemacht hatt, wol sähen, wie warlich der Luter uff uns 44 rede, das wir söliche meinung nüwlich erdacht oder uß einem finger gsogen habind, und wie war es sye, das syn meynung fünfftzehenhundert jar von der kilchen sye gehalten worden. Dann diser Bertram hatt geläbt zu den zyten des keysers Lotharii 45 , imm jar, als man gzelt hatt achthundert und viertzig jar, weliches sich yetz fast loufft uff die sibenhundert jar. Deßhalb wir nit mögend verdacht 46 noch beschuldiget werden, als wäre sin buch von uns erdacht. Zu Köln ist es funden unnd gedruckt im 31. jar durch Johannsen Prael 47 , von unserem diener einem 48 u. f. g. zu gefallen vertütscht. Vor viertzig jaren ist Bertram von dem hochgelerten Johanne Tritemio 49 , abbt zu Spanheim, under die fürnemen gelerten männer ge-|| A4r. zelt und sin leben beschriben worden 50 , also das man nit findt, das sin leer und meynung vom sacrament yena 51 sye vonn der kilchen weder verworffen noch für kätzerisch verdampt, sunder vil mer vom keyser Karle 52 angenommen und gelobt worden.
Uss wölichem u. f. g. erleernet und ougenschynlich sicht, das Luters meinung niena 53 so lange zyt, wie er fürgibt und rümpt, geweret 54 hatt, ouch unsere warhaffte leer nie von der kilchen verworffen ist. Das widerspil 55 aber findt sich gar klarlich, das von der zyt Jesu Christi und siner apostlen vil hundert jar das nachtmal Christi von allen glöubigen, wie wir leerend, gehalten worden ist; und so offt dise ungegründte meinung uff die ban ye kommen 56 , so offt sind allweg fromme geleerte gotsförchtige männer gsin, die iro widerstrebt habend. Und mag Luter nit einen einigen 57 bewärten leerer anzeigen, der siner meynung gsin sye, biß uff Innocentium den bapst, den dritten des namens 58 , der von der schul zu Pariß sölichen artickel 59 gesogen, imm concilio Lateranensi bestätet hatt 60 . Dann er was ouch magister noster, dannenhar 61 er siner schul 62 ze gefallen, söliche falsche irrige unnd schädliche meinung der kilchen für einen artickel des gloubens 63 uffgetrochen 64 und dem römischen stul vil rychtag 65 domit angerichtet hatt; dem doch aller künigen und fürsten rychtumb nit gnug ||A4v. warend. Es hat ouch Luter selbs nit einmal 66 geschriben, diser artickel sye das buwfellig und krafftloß fundament des bapstthumbs, das von not wegen 67 fallen musse, so es weder uff Christum den waren grundstein, noch uff sin leer gegründt ist 68 . Und ist warlich spötlich 69 , ouch höchlich ze erbarmen, das Luter, ein sölicher geleerter man, ein sölich groß unnd schwär houptwee 70 überkommen hatt, das er sprechen gethar 71 , wenn er glych nüt umb syn meinung hätte 72 , wär im gnug 73 , das es die kilchen so lange zyt gehalten hatt 74 . Wölche kilchen, o Luter? Die kilchen Christi? Nein nein, das wirt sich mit warheyt nimmermee finden. Des bapsts kilchen? Die gadt unns nüt an, o Luter. Sähend, g. fürst und herr, soll des Luters argument hie gelten von lenge der zyt, so stadt das bapsthumb noch styff 75 , dann sy 76 immerdar uff die kilchen und länge der zyt bochend. Denn aber wurde alle leer des Luters zboden gstossen 77 , dann er ye anders
leert, dann es die römische kilchen so lange jar gehalten hatt. Wo bringt der zanck einen menschen hin? Luter solt ermässen, das sich die kilch uff gottes wort gründet, nit uff lenge der zyt. Und ob er glych vermeint, hälle 78 , dürre 79 und ungezwyflete wort zehaben, so mußt er die selben ouch nach der meinung des geysts, nach art des gloubens und verstand der gschrifft ußlegen und verstan; sunst hätte der bapst ||A5r. ouch hälle wort sines irsals 80 , namlich: «uff disen felsen wil ich min kilchen buwen» [Mt 16,18]. Aber so er dise hälle wort der gschrifft gemäß nit ußleyt und verstadt, wirt erfunden ungetrüwlich mit gottes wort handlen 81 ; wöliches dem Luter ouch gschicht in den hällen worten Christi («das ist min lyb, der für üch gegeben wirt» [Lk 22,19]), wöliche er wider den sinn des geists, wider die art des gloubens, wider die gschrifft ußleyt und verstadt. Warend das nitt ouch klare hälle wort, do Christus sprach: «Es sye dann, das ir min fleisch essen und min blut trincken, werdend ir kein leben in üch haben» [Joh 6,53]. Noch verstundends etlich letz 82 und wurdend vom herren gestrafft 83 . Also do Christus sprach: «Lösend uff disen tempel, inn dryen tagen wird ich in wider uffbuwen» [Joh 2,19]. Diß warend ja hälle wort, aber sy wurdend im zur kuntschafft wider syn läben uffgerupfft 84 und fürgeworffen. Ob den worten des herren («das ist min lyb» [Mt 26,26]) sind wir nit uneinß, wir verstond aber die wort Christi geistlich und wie dem glouben gemäß, nit lyblich wie der Luter, dann Christus selbs redt, sine wort sigend geyst und läben 85 . Wiewol Luter grosse arbeit hat u. f. g. zebereden, das sechst capitel Johannis ghöre nit ins nachtmal 86 , des wir uns hie yetzmal nit beladen, aber was die alten leeren schrybend, lyt am tag und ist wider den Luter. Ouch sind wir nit so geschickt, nit so geystrych 87 , das wir von geistli- ||A5v. chem essen reden könnind noch mögind, als Luter unns bezycht 88 . Aber alle schmach unnd schand, die er uns zuleyt, wöllend wir gern tragen umb der warheyt willen und umb des willen, der für uns ouch geschmächt ist, werdend umb siner bitteren und gifftigen worten willen nit ein har breyt von der gfaßten und bekanten warheyt yena wychen noch abtretten, ob glych Luter noch so vil pluderet 89 , wöliches er uns ufftricht 90 , unnd ers aber warlich thut. Dann was ist sin red imm sendbrieff an u. f. g. anders, dann ein hochmütig stoltz, verachtlich, frävel, unnütz, eytel unnd ungegründt gschwätz und pluderen? Wir aber, die uff die warheyt gottes gegründt sind, lassend uns mit pluderen nit abtryben 91 , sonder man muß gschrifft und warheyt bringen. Darumb lassend wirs alles fallen 92 und verantwurtend allein das, das wir keyne kätzer noch rottengeister sind, dann wir noch nie mit gschrifft überwunden, noch des irrsals in einicherley 93 bewyßt 94 und überzügt 95 sind worden. Wir erbietend uns ouch noch hütbytag 96 ,
wär uns mit gschrifft und göttlicher warheyt bessers möge berichten, wöllend wir wychen 97 , das aber biß har nie geschähen. Aber Luter wil nit mitt gschrifft wider uns fechten, sunder mit dem schwerdt, rüfft und schrygt keyser, fürsten, herren und stett an, das man uns durchächte, vertrybe und tödte; ob das gött- ||A6r. lichem geyst gemäß sye, laß ich alle glöubigen urteylen. Dwyl wir dann mitt der heiligen kilchen sind und mit der warheyt und mit dem warhafften verstand göttlicher gschrifft übereinstimmend, von keinem nie 98 mit göttlicher geschrifft des irrsals bezigen 99 und widerwisen 100 , wie könnend dann wir rottengeister oder kätzer verurteylet werden? Warlich, durchlüchtiger fürst und herr, Luter brucht mit uns so gar kein christliche liebe noch erbermd, das wir ouch by unseren fyenden mee erbermbd und mitlyden findend. Ists aber nit ein grusam ding, so vil kilchen, in denen vil tusend frommer glöubiger menschen sind, dem tüfel geben und verschetzen 101 ? Ulm, Memmingen, Eßlingen, Augspurg, Costentz, Lindouw, Zürich, Basel, Bern, Glariß, Soloturn, Schaffhusen, Appenzell, Mülhusen, Biel, all dry pünd 102 , Sant Gallen, das Ryntal 103 , das Turgöuw, Straßburg und andere vil stett, land, fürstenthumb, die in disem artickel dem Luter nit anhängig, die alle ja also verschetzen und hochmütigklich verwerffen und dem tüfel geben, wil sich christenlichem geist nit zuziehen 104 . Und ob wir glych in üsseren dingen zwyspaltig werind und irrtind, mußte man darumb glych die schwachen brüder also dem tüfel geben? Wöliches evangelium leert doch das? Wo hat man ye söliches von uns gegem Luter und ||A6v. sinen anhängern vernommen? Wiewol wir unsere meinung uß gottes wort, mit starcken gründen der gschrifft, offt wider in erhalten 105 habend und noch, wo es not ist, erhalten wöllend. Wir mögend ouch sin meinung der geschrifft ungemäß, gnugsam anzeigen, ja das sy wider die art 106 des gloubens ist, ein uffheben 107 unnd entlösung 108 des gantzen lydens und opffers Christi am crütz gethan. Noch habend wir in und die im anhängig weder mit worten noch hertzen nie gekätzert, nie dem tüfel geben, nie heissen verjagen noch tödten. So die apostel zu Hierusalem radt hattend der beschnydung halb 109 , gab Petrus ein radt, der näher sich zu christlicher fryheyt und warheyt zoch 110 weder der radt Jacobi, noch läsend wir nit, das Petrus darumb Jacobum verschupfft 111 oder so gar schmächlich verachtet habe. Paulus, der volkomner 112 , , verachtet nit den radt Jacobi, der aber den ceremonien etwas zugab 113 , laßt sich beschären 114 und richtet die glübt uß, damit die liebe nit zerrüttet werde. Unnd diser volkommen man ward alles allen menschen 115 umm Christus willen. Mögend dann wir umb christenlicher liebe willen, umb fridens und eintrechtigkeit willen nitt geduldet werden, so wir doch mit gschrifft nie berichtet 116 noch überwunden sind?
Wie ist aber der tüfel unser meister, so wir uns allein uff gottes wort buwend? Wir be- ||A7r. sorgend warlich, der Luter houwe zu wyt über die schnur 117 christenlicher bscheidenheit, er solt billich des spruchs Pauli gedencken: «Wer stand, der lug, das er nit falle» [1 Kor 10,2], und wüssenn, das hochfart 118 dem herren, deß diener wir sind, seer mißfalt. Mag doch Luter (dann er ouch ein mensch und menschlichen anfechtungen nit gar on 119 ) ouch fallen und irren. Hat in dann gott anfänklich zu sinem werckzüg gebrucht (das wir ouch bekennend 120 ), solt er dest mee demütig syn und danckbar, solt darumb uns nit so gar stoltz unnd hochprachtlich 121 verschupffen. Dann wenn man vons tüfels schul solte reden, bsorg ich, er wurde in siner bekantnus 122 ouch etwo ein stuck daruß genommen haben; dann alle frommen wol wissend, was es für ein buch ist, wie es der warheit und glouben zustimpt 123 . Wir lassends aber hie von züchten 124 wägen blyben mit sampt anderm hitzigem, zornwütigem schryben, so er imm sändbrieff trybt: als so er den frommen Carlostad so gar verachtet, das er im ouch sin hertz und gwissen urteilet 125 . Item das er den thüren und frommen man Ulrichen Zwinglin, nach sinem tod, mit so lästerlichen worten antastet 126 , das doch hyn heyden nit gebrucht und schantlich gehalten wirt. Wir erkennend Andream Carlostad für einen frommen biderben man, der weder siner leer noch läbens halb sträfflich 127 by uns wont. Wir versähend 128 uns ouch (so vil wir ||A7v. usserlich urteylen mögend), sin hertz und gwissen sye frölich 129 in gott. Den Zwinglin haltend wir für einen frommen thüren leerer der warheyt, berümend unns sines namens nitt, den man uns zu schmach ufftricht 130 , dann wir uns niemants rümend dann Christi. Wir erkennend in für einen wärchzüg gottes, durch den uns gott siner warheyt berichtet 131 hatt; inn sinem läben hatt er grosse sorg, mühe und arbeyt gehebt, wie er die warheyt und eer gottes pflantzte, wie er die nidergfalne 132 gerächtigkeit 133 und fromkeit 134 , die inn einer Eydgnoschafft ze grund gangen, wider uffrichtete, umb des willen hatt er alles mögen lyden unnd thun. Und domit er sölichs volfürte, ist er gstorben, und hat sin blut umb keiner mißthat willen vergossen, sunder das er gottes eer und gmeyne gerächtigkeit möchte wider uffrichten; des sind zügen alle frommen inn der gantzen Eydgnoschafft. Warumb woltend dann wir in nit mögen einen marterer, das ist einen zügen der warheyt nennen, so er die warheyt biß inn tod bekennt und verjähen 135 hatt, ja umb der warheyt und gerächtigkeit willen erschlagen ist?
Das aber die bäpstischen uns angesiget 136 und die unseren erschlagen habend, nimpt Luter zum argument und bewärung 137 , das unser gloub nit gerächt sye 138 . Wie aber diß sin argument in der gschrifft grund habe, gib ich allen rächtverstendigen ze urteilen. Was Josias ||A8r. gloub darumb ungerächt, das er imm krieg umkam 139 ? Hatt der türck darumb den rächten glouben, das er vil christen erwürgt und inen ansiget? Hatt Nabuchodonosor den rächten glouben, darumb das er die juden gfangen hinfurt 140 ? Ach wie ist uns doch der man so gar verwächßlet 141 ? Wir bekennend zwar, das wir billich von unser sünd wägen gstrafft sind und von des gloubens wägen, nitt das er ungerächt sye, sunder das wir im nit gmäß geläbt. Und wiewol söliche straff groß, ist sie doch minder dann unser mißthat erforderet; und ist ouch nit so groß, dann das wir die väterlichen ruten und hand gottes, ja sin väterliche trüw gegen uns noch erkennend, und inn siner leer und gnaden mee dann vor ye zunemend und bevestnet 142 sind. Es soll unns ouch sölicher fal 143 von unserem herren und gott, dem wir noch styff anhangend, keins wägs abfällig machen, so wyt fälts 144 , das Luters prophetzy und zeychendüten 145 waar sye. Wir suchend aber nit unser eer, wöllend ouch uns hiemit nüt rumen; das wir sind, sind wir uß gottes gnaden. Begerend ouch hiemit dem Luter sin eer und namen keins wägs zeschmeleren noch zeverkleyneren, verachtend im sin leer nit, haltend in für einen thüren diener gottes, erkennend, daß gott vil unnd grossen nutz durch in inn aller wält geschafft hatt. Das wöllend aber wir in ermant haben, das er gedencke, das er ouch ||A8v. ein mensch sye, und das es nit alles geist sye, das er schrybt, redt und handlet; das er ouch irren möge, das er sine armen mitarbeiter imm wärck gottes (uns) nitt so gar verachte. Dann ouch Petrus nach dem empfangnen geist geirret und von Paulo straff 146 geduldet hatt 147 . Wir sollend ye fleisch nit für geist verkouffen 148 . Saul was von gott erwelt, irret ouch in vil dingen. Des glychen David, ein mensch nach gottes willen, wie kan der sinen eebruch under dem geist verkauffen? Es hatt doch Moses der getrüw diener gefält und gestruchlet. Darumb bitten wir den Luter, er wölle uns für brüder erkennen, sich nit von uns abtrennen, uns nit verschupffen, wir erbietend 149 uns alles fridens und liebe gegen im, allein er tringe uns nit von erkannter warheit. Und dwyl aber Luter uns, den übelthäteren, die umb ir mißthat hinuß an die richtstat gefürt werdend, verglychet 150 , ist unser demütig bitt an u. f. g., ouch an alle frommen fürsten und herren, stett und alle ständ des heiligen römischen rychs, man wolle nitt glych uffs Luters schryben einen biderben man mit wyb und kind ins ellend 151 tryben 152 , der nit glich kan glouben, was der Luter gloubt. Oder wo habend wir deß yena byspil in der leer Christi und der apostelen? U. f. g. wölle vil
styffer sin, dann das sy sich ab einer sölichen gschrifft 153 ||B1r. eines menschen lasse wider fromm unschuldig lüt verwilden 154 . Nun vermeynend wir ye ouch christen sin, ob wir glych in disem artickel und mit den bilden 155 dem Luter nit könnend zufallen 156 . Die liebe mit dem glouben der worten gottes ist uns der thürest schatz. Den glouben der gschrifft haltend wir thür und hoch, forschend im täglich flyssig nach, bittend gott das er uns die gschrifft ufschliesse 157 . Wo wirs ergryffend 158 , sagend wir im danck und lassend uns davon nit abtryben, wir wöllends ouch weder gemeert noch gemindert haben. Der heiligen vätteren gschrifft nemmend wir mit aller zucht und eererbieten an, verglychend sy flyssig mit der gschrifft und haltend sy inn denen eeren, inn denen sy begerend gehalten werden; was die gschrifft nit verwirfft, verwärffend wir ouch nit; wir bietend allen menschen liebe an, und nemmend sy ouch an von anderen. Und so glych 159 etlich irrend, verwärffend wir sy darumb nit glych, sind alle zyt bereitet, mit senfftmütigkeit bscheid 160 der leer zenemmen und zegäben. Wir sprächend nit, das es schlächt 161 brot und wyn sye, redend ouch nit verachtlich darvon, sunder nennends mit Paulo ein brott des herren, ein brot der dancksagung, nennends den lyb und blut Christi mit Christo. Aber die zugethanen wort vom Luter und anderen, uß wölichen zangk und strit a gefaßt 162 mögend werden, vermeinend wir unnötig, ergerlich unnd ||B1v. gfarlich sin. Wir bekennend ouch und gloubend, das der lychnam 163 Christi, der für uns in tod gegeben, unnd sin blut, das zu abwäschung unserer sünnd am crütz vergossen ist, warlich imm nachtmal zegegen sye unnd vonn den glöubigen genossen werde; aber der gstalt wie es dem glouben und gschrifft gemäß ist; wie es von den glöubigen verstanden und genossen mag werden, und so vil es ein spyß der seelen syn mag. Wir begärend offenlich und klarlich vor unseren kilchen 164 von disem handel zereden unnd der maß, das uns die kilch verstande. Wir gand mit warheyt umb und begerend nieman zebetriegen, nieman zeverfüren, darumb schücht unns 165 ab dem liecht gar nüt. Diß sye, hochgeborner fürst, uf des Luters anklag unser kurtze antwurt an u. f. g. und alle glöubigen, die wir umb gottes willen bittend, in disem handel nit zegahen 166 . Volge man dem rat Gamalielis 167 , ist unser sach nit uß gott, so mag sy nit bstan; ist sy uß gott (deß wir nit zwyfel tragend), mag sy nieman ußrüten noch temmen 168 . Was wil man sich dann eintwäders vergäbens bemügen 169 , oder wider gott verhouwen 170 ? Des Bertrams büchlin 171 , so wir u. f. g. zuschrybend 172 , ist von uns nit ußgangen, das wir ütz 173 unserer meinung zebevesten 174 darmit wöllend ynfüren, sonder darumb,
das u. f. g. und alle menschen sehind, das vor zyten unser mei- ||B2r. nung von den frommen leereren ouch gehalten ist. Es wölle sich ouch nieman ab etlichen worten, die von etlichen leerern in disem büchlin gebrucht werdend, ergern, als consecrieren, opfferen, altar, wasser in wyn thun etc. Dann sy uf ir zyt 175 doch in gutem verstand also zereden gepflegt habend, vil mee sähe man uf den zwäck, daruff der fromm Bertram yemerdar tringt: namlich, das der lyb und das blut Christi, das am crütz für uns geopffert ist, nit lyblich wäsenlich da sye, sonder allein imm glouben, in der gedächtnuß, in mysterio et sacramento. Nit on gefärd 176 , sunder uß göttlicher fürsichtigkeit ist diß büchlin yetz zu unseren zyten herfür kommen 177 ; dann wie es vormals keiser Karle zu geschriben ist, also verhoffend wir, keyserliche maiestat 178 werde sölichs büchly nit verachten, sunder, dwyl der namm mit einstimpt 179 , flyssig läsen und sich der meynung ouch halten. Wir bittend, u. f. g. wölle uns armen unwirdigen unser schryben nit verargen, sonder es der meinung, wie es geschähen, von uns empfahen und zu gut halten. Geben uf den sibentzehenden tag brachmonadts. U. f. g. willige diener des worts zu Zürich. [107]Johannes Adlischwyler an Bullinger Rheinfelden, 18. Juni 1532 Autograph: Zürich StA, E II 355,40. Siegelspur. —Ungedruckt Bedauert das Unglück und die Verluste, die Bullinger und seine Frau durch die Kriegsereignisse erlitten haben, freut sich, daß ihnen nichts Ernsthaftes zugestoßen ist, und beglückwünscht Bullinger zu seinem neuen Amt. Grüße. Mein früntlich willig diennst unnd was ich eerenn liebs unnd guts vermag, sye euch alzeit zuvor, früntlicher lieber herr unnd schwager. Ewer schrybenn 1 der cleglichen verendrung, die sich verschiner 2 zeit by euch so unversehenlichen zugetragen 3 , darzu die groß widerwertigkeit, so euch und miner schwöster 4 inn solcher enpörung 5 zugestanden 6 , hab ich alles inhallts vernomen, unnd ist mir sölches alles inn trüwenn leyd. Ich hab ouch inn berürter hanndlung miner schwöster halben vil sorgelicher anfechtungen 7 gehept und erlitten; dann ich alwegen 8 besorget, das irn 9 etwas untzucht 10 und schmach von den unverwütten 11 lütten begegnette, das doch, gott sye lob, inn allweg verhüt worden. Nachdem
aber euch hieruff uß göttlicher fürsehung dermassen ein christliche amptsversehung 12 angevallen 13 , zu derselben thun ich euch vil glücks wünschen, dann mir sölchs ein grosse freyd ist, inn gutter hoffnung, ir werden dasselbig zu pflantzung götlicher eeren und zu nutz der mentschen seelen versehenn. Desglichen wöllent ir mein schwöster alzeit inn trüwem bevelch 14 haben, auch iren von minettwegenn 15 vil guts sagen 16 . Mein husfraw 17 , die nun zwentzig wuchen ein bedtrys 18 gewesenn, laßt euch und mein liebe schwöster gar früntlichen grüssen, mit hertzlichem begeren, ir wöllent gott den herren für sy und unns alle pitten, auch unns alzeit lassen bevolhen sein. Datum inn il uff den 18. tag juny anno etc. 32. Ewer gutwilliger Johann Adlischwyler, statschryber zu Rynfelden. [Adresse auf der Rückseite:] Dem ersamen wolgelertten herrn Heinrichen Bullinger, fryer künsten Meister und des wirdigen stiffts Sannt Felix und Regula zu Zürch predicannt, minem früntlichenn liebenn schwager. [108][Wolfgang Capito] an Bullinger Straßburg, 24. Juni 1532 Autograph: Zürich StA, E II 347,29f. Siegelspur. —Ungedruckt Mahnung zum Frieden in der Eidgenossenschaft. Ist einverstanden mit der Schrift gegen Fabri, empfiehlt aber Zurückhaltung gegenüber Luther. Bedenken wegen der wenig maßvollen Schrift Juds. Berichtet über die Verhandlungen in Regensburg und Nürnberg. Grüße. Gratiam et pacem. Non dici potest, quanto nos gaudio edictum publicum 2 adiunctis literis tuis 3 affecerit. Video afflictis rebus adesse cominus celestem favorem. Prospiciebam fore, quod nunc in oculis est, Quinquepagicos victoriam acerbissime persecuturos, ut fert insolentium militum natura. Premonui ad concordiam verbis coram, literis absens. Instantissime sum cohortatus tam fratres symmistas quam magistratum, quem
in illis tribus rebuspublicis 4 disiectissimum vidi. Detrimentum accipient, si non caverint nostri, ipsorum respublicae, nedum publica sermonis divini administratio. Neque ratio alia superest cavendi nisi redintegrata cum piis magistratibus concordia, quo fratri periculis exposito frater adsit, magistratui oppresso viciniae magistratus. Ergo tu virum praebebis atque adeo dei hominem, cuius est pacem conciliare inter mentes pugnantissimas. Aspiret bene conanti Christus. Quae tu a ad calumnias Fabri 5 , legimus et probamus, sed cum primis gratum omnibus cordatis fecisti, quod non exagitasti Lutherum, ut meretur 6 . At male vereor Leonis conatum 7 vix casurum eque feliciter. Nam brevi adnitemur orbi planum facere nos utrinque currere extra metas 8 et neutros alteros pro christiana modestia estimare, sed quod b infestis congrediamur animis. Quae indignitas ingratissima deo est. Miseret me integerrimorum virorum, quos hoc nostrum dissidium in perniciem coniicit, certe nudat facultatibus, eiicit possessionibus, praedae exponit. Consentiunt nobis prophani. Ecclesiastae odiosis vexantur in nos suspicionibus, quasi verbo autoritatem adempturi nos essemus. Timent sibi a nobis, quasi conaremur autoritatem verbi elevare. Ideo optarem quam esse moderatissima, quae Leoni scribuntur. Reputandum scripturo, quod principes et civitates evangelici Zuinglianos pro hostibus censeri nolint. Et nos tam procaciter proripimus nos in pugnam praecipitati. Lutherus lacessit prior c9 , sed a suis contemnitur, si illi respondendo insanienti suum locum non redderemus. Non periclitabitur causa, ||30 si talione abstinemus causa fideliter explanata. Et tamen spero, ut es ingenio miti, vehementiam Leoninam, si quid ille immoderatius prae se tulerit, moderatam. Reliqua in hanc rem ad Carolstadium 10 , quae velim lecta, cognita, meditata et expensa piis omnibus, postquam nihil aeque detester, quam funestissimam inter pios dimicationem. Dilectionis mutuae amica contentio nos decet potius. Nam sunt inter Lutheranos, quos Christi esse non dubito. Et tamen coryphaei erroribus subscribere propterea nolo, ut amplectar volens, quod convenit, hoc est, abunde feliciter actum putabo constare utrisque Christum et fidei iustificationem seclusis operibus miserae superstitionis, qua orbis quassatus est seculis aliquot. Nec retalior convitium, quod illis impatientia extorsit, modo superet recti conscientia. Suis tandem feroculi viribus ruent. Constantissime postulat cesar d praesidium militare adversus Turcam, quem asseverat nunc irruere exercitu infinito 11 . Principes papistici pridem annuerunt. Nostri
vix repugnabunt, etsi pacis conditiones cesar nondum acceperit e . Donavit autem, ut iuxta nostras confessiones oblatas Augustae 12 doctrinam ac vitam continuaremus. Deinde permisit ecclesiasticorum bona, ut hoc tempore commutata sunt, in usus privatos, mox ne ecclesiastici suos census a nostris magistratibus in alium aliquem, papisticam iurisdictionem f , transferant. Postremo arbitri principis 13 spem fecerunt se obtenturos esse tam a cesare quam imperii statibus, quominus Zuinglii nomen articulis concordiae g odiosius perstringatur. Nam voluerunt antea 14 , ut nostri promitterent se refragaturos, erroribus Zuinglianis et anabaptistarum 15 . Nostri hoc profitentur, se vitaturos esse ac repugnaturos omnibus, qui contra eorum confessiones faciant. Tanta fides prophanorum in gentem vestram, ut nolint ullam adversus vos inimicitiam prae se ferre, sed et adeo ipsis videtur rebus esse inter nos consensionem, ut renuant fateri erratum esse a Zuinglio. Utinam nos eadem moderatione susque deque ferremus, quae furiosuli destomachantur. Nam nihil incommodabunt nisi nostra impatientia adiuti. Vale. Fratres omnes salutabis plurimum, dominum similiter Reschium 16 , questores 17 , maxime vero celebres pietatis nomine. Argentorati, 24. iunii anno 1532. [Adresse, p. 32:] Ornatissimo viro Henrico Bullingero, ecclesiastae Tygurino, tanquam fratri in domino observando. Zürich.
[109]Prediger aus Bern, Solothurn und Biel an die Prediger von Zürich Zofingen, 9. Juli 1532 Original: Zürich StA, E II 337,49. Siegel 1 . —Ungedruckt Die zum Täufergespräch in Zofingen versammelten Pfarrer aus Bern, Solothurn und Biel wollen Bullingers Ratschläge befolgen; sie versprechen, sich ungeachtet der Annäherung zwischen Luther und den Straßburgern allein an das Gotteswort im Sinne der Berner Disputation zu halten, und wünschen dieselbe Standhaftigkeit auch von den Zürchern. Gnad unnd frid von gott unnserm hern zuvor, günstigen liebenn brüder. Üwer anzöig 2 habennt wir verstannden 3 unnd nach allem etc. unns gemeinlich unnd einhellengklich beraten unnd by uns beschlossenn, unangesechenn 4 die vereinbarung unnd verkherunng 5 dero von Straßburg und Luters 6 in demselben, by luterm heiligem wort gottes, uff unnser disputatz 7 erhaltten 8 unnd bißhar durch uns geprediget, war unnd stät 9 zu belyben, an 10 alle enndrung etc. Deßhalb üch ouch zum trüwlichesten ermannt unnd gepettenn habenn, by demselben nach üwerm erpietenn 11 , als wir hoffennt, getrüwlich unnd statthafft 12 zu belybenn 13 ; wellenn wir wartenn, was joch 14 gott witer durch und mit uns wurcken, derselb uns ouch all in sinem namenn unnd sägen mit zugethaner 15 krafft sins geists 16 erhaltten, das wir üch insonderheit wünschent. Datum 9. iulii anno etc. 32. Ü[wer] gutwilligen gemein brüder, im wort diener, uß der statt unnd lanndtschafft von Bern, sampt etlichen von Solothurn unnd Bieln, uf dem gespräch Zoffingen. [Adresse auf der Rückseite:]An die ersamen diener unnd vorständer 17 im wort des hern, Zürich, unnser insonnders getruwe liebenn brüder.
[110]Bullinger an Martin Bucer Zürich, 12. Juli 1532 Gleichzeitige Abschrift von Oswald Myconius [?] mit autographem Zusatz: Zürich StA, E II 338,1362r.—1364r. Ohne Siegelspur. —Ungedruckt In detaillierter Auseinandersetzung mit Bucers Brief an Leo Jud vom 23. Juni 1532 werden dessen Einigungsvorschläge und die Verteidigung Luthers zurückgewiesen. Falls die Unterschiede zwischen Luther und den Schweizern so gering seien, warum sind dann Konkordienanstrengungen überhaupt nötig? Luthers Verhalten gegenüber den Schweizern ist eines Christen unwürdig. Die größere Wahrheitsliebe ist bei Luthers Widersachern. Straßburgs Unterschrift unter die Confessio Augustana können die Schweizer, deren Lehre sich nicht gewandelt hat, weder billigen noch nachvollziehen. Verschiedene in diesem Bekenntnis gemachte Aussagen sind untragbar. Nicht nur Jud und Bullinger, auch die anderen Theologen Pellikan, Bibliander, Karlstadt und Schmid sind dieser Meinung. Wie aus einem Brief von in Zofingen versammelten Berner, Solothurner und Bieler Prädikanten [Nr. 109]hervorgeht, billigen diese Zürichs ablehnende Haltung. Bucer möge sich an seine Zustimmung zu den zehn Thesen der Berner Disputation erinnern. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Adeo ad tuam illam Leoni scriptam obstupui epistolam 1 , Bucere doctissime, ut non potuerim non ista haec nostra qualiacunque tandem tuis opponere. Quae cum amico profecta sint animo, non dubito, quin ea boni sis consulturus. Tota autem epistola tua in hoc versatur potissimum, ut nobis persuadeas Luthero vel subscribamus vel cedamus in eucharistiae negotio; sic quidem a vos dogmatis subscripsisse Saxonicis 2 . Priusquam vero ordiaris 3 , impetrare niteris, ut te tua fide frui liceat, quandoquidem Leonem sua abundare permittas. Cui equidem non multum repugnaverim, modo fides suam servet regulam. Scimus enim «fidem ex auditu esse, auditum autem per verbum dei» [Röm 10,17]. Scimus item ab apostolo scriptum esse: «Si quis loquitur, loquatur ut eloquia dei» [1 Petr 4,11]; «quodsi alii fuerit revelatum assidenti, prior taceat» [1 Kor 14,30]; «spiritus autem prophetis subiiciuntur. Non enim confusionis author est deus, sed pacis» [1 Kor 14,32f], et alibi: «Quotquot igitur perfecti sumus, hoc sentiamus. Quodsi quis aliud senserit, hoc quoque», nempe id, quod perfecti sentiunt, «revelabit deus, ita tamen, ut in eo, quod assequti sumus, idem sentiamus et in eadem regula procedamus» [Phil 3,15f]. Et proinde, si fides vel tua, mi Bucere, vel alterius cuiuspiam ex verbo veritatis est, suscipimus, sin secus, cum modestia declinamus. Ita et in Lutheri negotio. Si Lutherus spiritum habet propheticum, prophetis subiicitur, porro, si prophetis subiicitur, veritatem plane fatebitur, hanc vero si confessus fuerit, sublata erit omnis discordia. Caeterum,
si non subiicitur, sed turbas movet, spiritum dei, qui pacis, non turbarum author est, non habet. Quis ergo illi subscribat? Equidem Paulus non vult concordiae gratia suscipi imbecillius, sed infirmiores dicit ita a deo duci, ut id amplectantur, quod sit perfectius 4 . Iam vero tu ipse, quodnam illud in eucharistia perfectius sit, edisseras licebit. Edissere itaque nobis, doctissime Bucere, quodnam illud doctrinae genus sit, quod a deo in eucharistia assequuti sumus, in quo nos consentimus eademque regula procedimus, Lutherine an nostrum. Certe Lutheri dogma infirmius est, id quod vel tui convincunt libri 5 , perfectius itaque nostrum. Si enim idem est utrorumque placitum, quid tu pro concordia laboras, quae alias per veritatis coiit assensum? Si vero diversum est et nostrum perfectius, illud infirmius, cur ad eam nos vocas concordiam, ad quam Paulus non vocavit? Sed dicis: «Scio ex verbis et scriptis, quod nihil vel verbis vel sacramentis tribuat quam admonitionem et exercitationem animi ad fidem». Atque utinam sic haberet res, ipseque Lutherus id, quod nolenti obtrudis, libere confiteretur. Tu quidem impense velles Lutherum sic loqui, sic sentire, sic sua ipsius verba intelligere. Et fortassis faceret, si a contentioso appellares ad tranquillum. Sed talis esse non vult. Nam si unquam voluisset, tu non tot laboris in concordia sarcienda frustra insumpsisses, id quod ipse fateris, te infecta re subinde frustratum dialogo scripto, colloquiis item Marpurgi, Augustae et Koburgi habitis 6 . Quid igitur aliud sentientem facimus, quam ipse sentiat aut sentire velit? Quid eum, oro, sathanae obtrudimus, qui sese prius daemoni tradidit, si ita, ut tu de eo praedicas, sentire coeperit? Quid, quod tu ipse in hac ipsa tua epistola: «Si circa eucharistiam», inquis, «credat et doceat ex promissione dei statui corporalem quandam Christi praesentiam supra eam, qua se nostris mentibus inserit, cum tamen nec praesentiam hanc nec eius fidem cuiquam saluti esse diserte fateatur, sed omnia in ea fide collocet, qua creditur Christum pro nobis mortuum, quantus, queso, error?». Hunc tu illi errorem censes condonandum. Et sane condonaremus, si unquam candidae synceritatis in hoc homine invenissemus quicquam, si is non abuteretur indulgentia nostra, imo, si hoc per veritatis simplicitatem condonare liceret. Quid enim opus est aliam praesentiam fingere quam eam, quae scripturis est tradita? Quas ille nobis promissiones dei de corporali citabit praesentia? Sed quid necessum erat corporalem statui praesentiam, denique aliam cum sophistis fidem excogitare, quam quae salutaris sit? Quod si omnia illa sua figmenta, de quibus interim disceptatur, nihil ad salutem facere fatetur, certe pro re nihili contendit, sed et perfido et impiissimo iuditio nos damnavit, imo et ecclesiae dei hactenus illusit. Si enim caro commesta nihil prodest, quid ille perpetuo contentionis funem trahit? Quur hoc docentes insequitur, in exilium pellit et caedendos suadet? An vero haec est viri theologi synceritas, veritatis lucem tenebris involvere, imposturas in ||1362v. re aperta tegere et tricas in simplicitate christiana nectere, idque totum contentionis et arrogantiae studio facere? An illud nobis excidit, quod poeta dixit: «greek greek greek greek greek greek, greek greek greek
greek greek greek greek greek greek greek> 7 , vel illud sacratissimum Pauli: «Num ea, quae cogito, secundum carnem cogito, ut sit apud me, quod est etiam etiam, et quod est non non? Imo testor deum, quod sermo noster erga vos non fuit etiam et non. Nam dei filius, qui inter vos praedicatus est a nobis, non fuit etiam et non, sed constans de eo veritas fuit» [2 Kor 1,17-19]. «Non enim sumus ut plerique greek verbum dei, sed velut ex synceritate, sed velut ex deo in conspectu dei per Christum loquimur» [2 Kor 2,17]? Quod ergo tu mones consyderandam esse omnem Christi ecclesiam, ipse iudica, Bucere charissime, num id sit ecclesiae rationem habere, tenebrioni alicui consentire, ad illius imposturas connivere, pati, ut is verborum involucro simplicioribus imponat, cordatiores vero circumducat et deferat itaque totae ecclesiae dei, sanctae Christi sponsae, in conspectu dei illudat idque totum agat, ne designatum errorem fateri videatur. Cessit equidem Sauli David 8 , sed in rebus ad regnum mundanum et ad suum ipsius corpus spectantibus. Nos in ecclesia sumus, quae regnum Christi et veritatis est, quae fidei verae et simplicitati purae nititur, iis ducitur, iisdem et conservatur. Ea si cordi sunt Luthero, aliam sane fidem praeter salutarem nesciet, sed et ipsam christianam simplicitatem tricis non involvet. Putas tu quidem rixanti nauclero, si illius morositas citra navis insigne periculum ferri possit, cedendum esse, ne tota per contentionem pereat navis. Sed illud interim, mi Bucere, in controversiam venit, num Lutheri morositas et intoleranda illa superbia, illa item dentata in optimos quosque dicacitas et plus quam rapida vesania, illa in sacrosanctam veritatem et simplicitatem libido, qua pro libito quaeque figit et refigit, involuit et pervertit, num, inquam, ista citra veritatis dispendium ferri possint, rursus, an hoc proborum sit, in eadem navi navigari et ad naucleri ebrietatem, temeritatem et improbitatem connivere, unde postea omnibus probis capitale existat periculum. Et tu quidem: «An non malis hunc ferre», inquis, «quam si quis ceremoniarum Mosis tantam necessitatem faciat, ut sine illarum observatione Christum satis esse non ducat?» Quid vero, mi Bucere, si neque hunc neque illum feram, quod hic prorsus Christum evacuet, ille vero agnitae veritati repugnet, nec repugnet solum, sed et singulari impudentia ausit petere, ut totus orbis in sua iuret verba neque alia usurpet, quam quae ipse usurpare solet? «Verum errorem ilium tulit», inquis, «Paulus, nec tulit solum, verum se quoque ceremoniarum observatorem facto comprobavit.» Atqui tu hic videris, Bucere, quid tulerit Paulus, quur tulerit, et quamdiu tulerit. Ego sane longe alia invenio in Actis ca. 15 [1—21] et in Galatis maxime cap. 2 [11—21], ubi et Petro nonnihil iudaizanti palam resistit in fatiem et post paucula haec subicit verba: «Quodsi, quae destruxi, ea rursum aedifico, transgressorem meipsum constituo» [Gal 2,18], et iterum: «Ecce ego Paulus dico vobis, quod si circumcidamini, Christus nihil vobis proderit» etc. [Gal 5,2]. Ecce, quid dici poterat planius? Quid vividius, quam quod ad Hebraeos scripsit? Quid ergo dicemus? Idne, quod haeretici, si vera narrat Tertullianus, apostolos aliud aliis tradidisse 9 ? Verum haec sententia ut falsissima iam olim e Christi theatro explosa est. Nam etiam si Paulus omnia factus sit omnibus, eadem tamen semper apud eum mansit Christi doctrina. Quod enim
unicum purificationis atinet exemplum, scimus aliam esse rationem facti, aliam iuris. Sed tu, qui nullum non moves lapidem 10 , iterato ingeris: «Qui vero ||1363r. unum non sunt, Christi non sunt. At qui Christi esse dubitantur, nunquam evangelium digno fructu praedicaverint». Hic autem perpetuo omittis, charissime Bucere, quorum culpa fiat, quo minus unum simus. Sane non nostra. A nostra enim parte stat constans veritas et christiana simplicitas, quae a nobis tuto et sana consciencia deseri non possunt. Lutheri itaque culpa fit, quo minus congruamus. Is enim greek greek greek 11 correptus neque veritati cedit neque novas subinde rixandi telas in medium ponere cessat. In illum itaque, non in nos congruit, quod dicis, nullo digno fructu a dissidentibus evangelium praedicari posse. Ideoque tu videris, quo iure et consilio Lutherum omnibus in orbe praetuleris doctoribus. Nam si, ut libere tecum loquar, maledicendi et garrulitatis studium quis spectet, ita primas inter doctos tenebit et Thersites 12 principem locum obtinebat inter heroas Graecanicos. Si vero quis pietatis restitutionem, eruditionem piam et iuditium in sacris acerrimum, laborem indefessum et constantiam prudentiamve exercitatissimam puro contempletur animo, iam Lutherus neque Capnioni 13 neque Erasmo neque Pellicano neque Oecolampadio neque Zuinglio, primariis in vera religione viris, vel matulam poterit porrigere 14 . Quid itaque istis immoramur? Quid adhuc personas respicimus? Quibus illud Pauli iam olim perspectissimum oportuerat: «Ab his, qui videbantur aliquid esse -quales aliquando fuerint, nihil mea retulerit. Personam hominis deus non accipit - mihi quidem, qui videbantur esse in pretio, nihil contulerunt» [Gal 2,6], et iterum: «Quis igitur est Paulus, quis autem Appollos nisi ministri, per quos credidistis, et ut cuique dominus dedit? Non qui plantat, est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus» [1 Kor 3,4f.7]. Quod profectum et incrementum Lutheranarum attinet ecclesiarum, scimus diem domini declaraturum, quale cuiusque opus sit. Nos interim scimus et Arrii 15 et Machumetis 16 doctrinam per universum pene orientem fuisse dispersam, quanquam Lutherum istis nondum prorsus conferamus. De incremento et assensu loquimur ecclesiarum. Quaeris hic, quo pacto itaque hoc malum a nobis propulsabimus. Certe nulla veritatis iactura. Nam praestabilius est istud mali nostro etiam malo ferre diutius quam male sartam pacem cum eo suscipere homine, qui malit sibi quam veritati omnem gloriam deferri. «Convitium itaque rependetis convitio»? Non puto. Neque enim id hactenus soliti sumus. Nam quoties adversarii in nos eiusmodi eiacularunt fulmina, quae nec ipsa dei et fidei gloria nec ipsum verbi ministerium dissimulare suaserunt, tanta tamen modestia extincta sunt, ut non pro dignitate tractaverimus istorum quemquam. Modesta itaque etiam nunc, et quoties dei gloria et ecclesiarum nostrarum suadebit commodum, veritatis negotium in praesenti causa et aliis necessariis non modo contra Lutherum, sed adversus omnes veritatis hostes, turbatores
et perversores tuebimur iis viribus, quas divina nobis subministrabit gratia. Sed nihil proficietis «apud eos», inquis, «quibus defensio approbanda erat». Id vero non nobis primum, sed maximis etiam et sanctissimis viris ab ipso mundi exordio usu venit. Nihil enim proficiebant apud hostes veritatis neque prophetae neque apostoli etiam scriptis amantissimis. Sed nunquid eius rei gratia a defensione veritatis palma adversariis relicta discedebant? Proinde: «Qui nocet, noceat adhuc, et qui sordidus est, sordescat adhuc» [Apg 22,11]. Quodsi Lutherus ipse magis hoc irritabitur, quo strenuius nos simplicitatem b veritatis tuebimur, speramus fore, ut ex ea re omnes in ecclesia sancti discere possint, quo agatur spiritu Lutherus. Quid vero multis? Non didicimus, charissime Bucere, duabus sedere sellis 17 . Si Christi corpus ad dexteram dei corporaliter est, certe in coena corporaliter non est. Nec interim ignoramus, quid et quomodo locuti sint veteres. Porro, si in dextera patris et in coena simul et semel corporaliter est, corpus Christi infinitum est. Quod autem infinitum est, corpus non est. Ergo Christi corpus corpus non est. Sane Helias clamabat: «Usque quo claudicabitis in utramque partem?» [1 Kön 18,21] Clamat et Paulus: «Quae communia luci cum tenebris?» [2 Kor 6,14] Clamavit et universa vetustas: «greek greek greek greek greek.» 18 Iam vero deum testamur, quod gloriae Lutheri, quantum illi impartitus est deus, prorsus non invidemus neque volentes cum eo disceptamus, sed quaecunque facimus, amore veritatis et simplicitatis facimus. Id vero sic habere hac re probabimus ac nunc tibi pollicemur, quod Lutherum ut fratrem arctissimum 19 suscipiemus, quamprimum ille omnem gloriam ||1363v. veritati dederit, sanctos et optime de ecclesia Christi meritos viros, ipsos denique nostrum, imo non nostrum, sed dei de eucharistia dogma sequentes homines innoxios, Carolostadius 20 is sit sive Zuinglius 21 sive Oecolampadius 22 sive alius aliquis, mordere et persequi desierit, simplicitatem nebulis involvere, recta pervertere, pura captiose efferre, dentatas chartas 23 et famosos, ut aiunt, libellos scribere, maledicere, calumniari et haereticos vel suermerios vates proclamare cessaverit. Haec porro gravia illi non erunt, imo promptissime et sua sponte, si modo nostrae nobiscum, ut ais, fuerit sententiae, praestabit. Sin secus, iam malumus a turbulento Lutheranorum male audire manipulo quam ab omnibus sanctis hypocritae ipsa re et nomine appellari. Nam semel constituimus, quod et per gratiam dei praestabimus, veritati sanctae et pie simplicitati impendere vitam, nemini cedere, nisi melius aliquid «assidenti fuerit revelatum» [1 Kor 14,30]. «Breve est tempus vitae, quod restat» [1 Kor 7,29], inconstans mundus, inconstantiores homines, pavidi et ad sanctam dei crucem trepidi. At nolumus nos ista aliquando, si deus aspiraverit, Paulina notari sententia: «Quicunque volunt iuxta faciem placere in carne, hi cogunt vos circumcidi, tantum ne ob crucem Christi persequutionem patiantur» etc. [Gal 6,12].
Iam vero, quod rebus publicis vestris non modo permisistis, verum etiam authores fuistis subscribendi Confessioni Saxonicae 24 , nec probare nec improbare volumus, quum factum, ut fertur proverbio, infectum esse nequit 25 . Sane nos tale quippiam inconsultis vobis minime fecissemus. Verum ita fortassis a deo statutum, ut semel omni destituamur humano auxilio et sodalitio. Sed age, «fiat voluntas domini» [Apg 21,14]. Id vero manifestius est, quam negari possit, in ea confessione esse, quae syncerae doctrinae adversa sunt, quaedam item, quae a nobis ipsis olim impugnata et improbata sunt, quaedam etiam satis obscura et puerilia. Cuiusmodi illud est, quod per sacramenta velut instrumenta donetur spiritus sanctus, quod iisdem confirmetur fides 26 , quod baptismus necessarius sit ad salutem 27 . Loquuntur autem de baptismo aquae. Ea vero, quae de confessione, absolutione et missa philosophantur 28 , notiora sunt, quam repetere necessarium sit, notissimum et illud, quod de eucharistia definierunt. Quae et nostra prorsus damnarunt 29 . Nam quos damnaverunt alios, si nos non damnarunt? Aut quomodo fieri posset, ut nostra post tot egregia opuscula nondum rite intellexissent? Scripserat perplurima Zuinglius, scripserat multa et religiosa Oecolampad[ius], scripserat et Bucerus, conveneratis Marpurgi, utriusque partis audita est confessio 30 . Et nihilominus impudens secuta est damnatio 31 . Neque vero aliud tum, aliud nunc dicebant nostri. Eadem semper fuit doctrina. Quid, quod ipse Zuinglius tam dilucide, tam etiam religiose de sacramentis, imo de tota religione et «Ad Carolum» 32 et «Ad principes Augustae congregatos» 33 scripsit, ut nemo unquam clarius de hac re scripserit? Sed ne tum quidem ulla pax potuit ab istis contentiosis et arrogantibus impetrari. Rata nihilominus perstabat damnatio, cui nunc tam prompte subscribimus. Ex hac vero subscriptione illud nobis emerget, quod et nunc omnium apud nos ore volvitur, quod boni pariter ac mali nos accusabunt inconstantiae. Quo praeter modum ministerii nostri periclitabitur authoritas, non ipsa per se quidem, sed quod veluti novatores ac trepidi aliud pridem, quod dicitur, aliud nunc sentire, credere et docere videbimur. Sed tu: «Ut multi putent nos», inquis, «a sententia nostra discessisse,
malo hoc de me quidem praedicent quam me nihil habere Christi, verba Christi discerpere, omnia dei metiri carnis ratione». Quasi vero nos, qui Luthero non subscribimus vel hactenus consentire noluimus, nihil Christi habeamus, eius verba discerpamus et omnia dei carnis ratione metiamur. Dolemus, Bucere, dolemus plurimum, et displicent haec tua, displicent, inquam, plus, quam dici possit, nec tale unquam a charissimis expectassemus fratribus. Nam si ista tua de Lutheranorum dixisti convitiis et maledicentia, miramur, si tibi tam cito illud domini exciderit: «Beati estis, cum probra in vos iecerint homines et dixerint omne malum adversus vos mentientes propter me» [Mt 5,11]. Miramur item, quid adhuc nobis scribas ||1364r. de concordia et dogmatum consensu, quum in istis adhuc sentias tam atrocia in nos convitia. Quod itaque Leo monuit 34 , Bucere charissime, idem ego moneo, ita hanc agatis fabulam, ne in atram desinat tragoediam. Nam etsi tu non citra emphasim 35 dicas Zuinglium obstitisse 36 , quominus ista hactenus a nostris sint recepta, qui tamen obsistere non potuerint, ne admitterent graviora, agnoscimus equidem, quod nunc quidem omnis infortunii, damni et mali culpa non modo ab adversariis, sed a nostris 37 quoque in sanctae memoriae virum Zuinglium reiicitur, sed quo iure, nunc non disputabimus. Id autem nescimus, quid gravius nostri admiserint, cum solidae et syncerae apud nos doctrinae nondum decesserit quicquam. At hoc probe scimus, quod Paulum apostolum illesa dei gloria et veritatis doctrina aversati sint omnes, qui erant in Asia. Scimus et eundem dixisse: «Omnes, qui pie volunt vivere in Christo, persecutionem patiantur oportet. Mali vero homines et impostores profitient in peius, dum et in errorem abducunt et errant ipsi» [2 Tim 3,12f], et iterum: «Solidum tamen fundamentum dei stat habens signaculum hoc: Novit dominus, qui sint sui, et discedat ab iniquitate omnis, qui invocat nomen Christi» [2 Tim 2,19]. Oramus ergo, frater charissime, per dominum Iesum Christum, ut negotium hoc propius introspicias, Luthero non nimium cedas neque credas. Scorpio est, quem si omni etiam studio observes, punget tamen, quantumvis initio lingere videatur. Oramus item, ut nos eo amore prosequamini, quo vos syncere amplectimur. Hunc vero animi mei aestum apud te utpote singularem amicum et fratrem charissimum, imo praeceptorem observandum effundere volui. Oro autem, ut eum boni consulas. Valeas una cum symmistis tuis, maxime vero Capitone meo, quem et unice obsecramus, ne nos illi immisceat libello 38 , quo pollicetur se orbi expositurum nos utrinque currere extra metas 39 . Expendat ille, quid eiusmodi libelli in ecclesia cum apud infirmos turn firmiores parere possint. Salvos vos volunt Pellicanus, Theodorus 40 ,
Carolstadius et Erasmus Fabritius, qui omnes eiusdem nobiscum sunt sententiae et totidem vos verbis obtestantes, quot Leo 41 et ego in hac re obsecravimus. Tiguri, 12. iulii 1532. Tuus ille Heynrichus Bullingerus. Scripsere c item hisce diebus Bernenses ex urbe et agro, Solodornii quoque nonulli et Biele fratres episcopi in hanc ad Tigurinorum antistites sententiam: «Wir habend unß gemeinnlich und einhällencklich beradten und by unß beschlossenn, unnangesähen der vereinbarung Luthers und Straßburg, by lutherm [!] heyligem wort gotts, uff unser disputatz erhallten und bißhar durch unß gepredget, waar und stät ze blyben, one alle änderung. Deßhalb üch ouch ernstlich gepätten haben, by demselben nach üwerm embieten getrüwlich ze blyben. Wöllend wir rächt erwarten, was gott mitt unß würcken wölle etc. Datum Zofingen inn unser aller versammlung, 8. [!] iulii 1532.» 42 Memineris, Bucere, istius tuae pollicitationis et subscriptionis 43 , quam senatus populusque Bernensis scripto de vobis habet d . [Adresse auf separatem Blatt:] Martino Bucero, fratri charissimo e .
[111]Martin Bucer an Bullinger Straßburg, 12. Juli [1532]1 Autograph: Zürich StA, E II 348,412. Beschädigt, Siegelspur. —Ungedruckt Wegen der Bedrohung durch die Türken wünscht der Kaiser in Deutschland Frieden. Gefahr für die Evangelischen, gegen die der Kaiser dann vorgehen könnte. Landgraf Philipp von Hessen und einige Städte sind die einzigen zuverlässigen Beschützer der evangelischen Sache. Hat von der Gefahr gehört, in der Zürich steckt. Wünscht Nachrichten darüber. Grüße. Salve, mi Heylryche. Thurcarum vis quamlibet viribus nostris maior immineat idque agnoscat iam caesar cupiatque ideo pacatam inter se Germaniam, obstinati tamen sunt adeo papistae 2 ducem suae pervicaciae nacti a Joachimum Brandenburgium 3 , ut huc usque deseratur negocium concordiae inter nos vel ad concilium usque restituendae. Thurcarum interim tyrannum autem desidere, forsan frangere nos et ita sensim expugnare statuit. Occasionem querit scilicet, ut sicut alia regna minimo suorum discrimine nos frangat et sibi obnoxios reddat. Dominus adsit nobis! Hessus unus cum paucis rebus publicis evicit tandem, ut nec vos nec alii pactis huius concordiae excludendi sitis 4 , si modo ulla constituantur. Unus 5 prope - inter principes nimirum; de nostrorum fide, puto, nih[il dub]itatis b - hic christiani officium rite obit, dum o[mnium] Christo credentium parem habet rationem. Propedi[em, utin]am non communi nostrum omnium malo, comitia - — — solvi oportebit. Dominus det, ut ea decernant, quae sunt e gloria Christi! Narratum hic est de periculo, in quo fueritis 6 . Ipsi, obsecro, nos certiores reddite. Optime valete. Argentorati, 4. idus iulii. Martinus Bucerus, tuus ex animo. Saluta nostro nomine Leonem 7 , Pelicanum, Bibliandrum et reliquos.
[Adresse auf der Rückseite:] [Ve]re pientissimo viro et singulariter docto Heylrycho, pastori ecclesiae Tigurinae, fratri observando. [112]Die Prediger von Basel an die Prediger von Zürich Basel, 17. Juli 1532 Autograph von Oswald Myconius a : Zürich ZB, Ms F 81,314. Ohne Siegelspur. — Ungedruckt Die Mitteilung der Zürcher über die Annäherung der Straßburger Kirche an Luther halten sie für eine voreilige und lieblose Vermutung. Sie wollen sich in Straßburg Klarheit verschaffen und bitten die Zürcher um Zurückhaltung und Stillschweigen. Die Türken sind eine Geißel Gottes, darum sollte man, anstatt dem Kaiser Militärhilfe gegen sie zu leisten, zuerst Buße und Besserung im eigenen Volk erwirken. Die unmittelbare Gefahr dürfte ohnehin überschätzt werden. Salutem et pacem per dominum. Legimus literas vestras 1 , fratres charissimi, plane longas et inflammatiores nostro quidem videre quam pro charitatis spiritu 2 . Hic etenim lenior est neque tam suspicax, quam is est, ex quo vos scripsisse videmini. Ex multis, quae novimus aperte, de Argentmensibus res omnino videtur aliter habere, quam vos suspicamini. Nusquam enim descivisse a nobis vel subscripsisse Luthero possumus animadvertere 3 . Quodsi in prioribus ad vos hac de causa literis 4 aliquid tale significaverunt, nobis non constat, ut a quibus hae lectae non fuerint. In posterioribus vero, quas quidam ex nobis viderunt, liberum de libello vestro seu praefatione in Bertramum 5 iudicium deprehendimus, praeterea nihil. Hoc quidem an placeat necne, scribere non est praesentis loci. Certe, quod per vos est aeditum, displicere plane non potest. Inter caetera tamen et illud adiectum comperimus, de coena dominica eos 6 poenitus sentire vobiscum 7 , id quod tam nobis satisfecit, ut aliud non cogitaverimus. Videtur certe longe aliud esse, quod in Luthero dicuntur adprobasse. Id tamen quia in praesens non probe constat, curabimus, ut certiores reddamur. Tum vero diligentius omnia praesentis negocii diiudicabimus. Illud interea fraterno petimus animo, caveatis pro virili, ne concepta suspicio in vulgus exeat. Nam si vera sunt, quae suspicamini (quod absit) citius constabit, quam ut vel nobis vel verbo conducat. Sin aliter, qui mali sermones de nobis futuri essent, non dubito quin exacte perpendatis. Hoc constat, sive sit verum sive non, rem esse dissimulandam. Convenimus inter nos, ut ab Argentinensibus petamus negocii totius certitudinem 8 , ut, inquam, dicant, quid sibi sit rei cum Luthero, vel an sit, quod ad hoc praesens negocium pertinet, in quo cum illo consentiant. Quod postquam cognovimus esse, ut vos suspicamini, nos rectum sequentes deseremus potius homines quam veritatem dei.
Sed si fuerit eorum mens, uti speramus, solida et firma in ea confessione 9 , quam hactenus tenuerunt, expendemus tunc tandem utriusque scripta exactius agemusque, quod viros christianos decebit. Quod dicimus, non quidem ad iudicandi rationem referetis (non altum sapimus 10 enim), sed ad pietatem, per quam admonebimus, utra tandem partium videbitur aberrasse a scopo. Per dominum Iesum precamur vos, fratres amantissimi, charitatis regulam 11 diligenter consideretis, ut iuxta illam, quicquid estis vel acturi vel scripturi, perficiatis, deinde autem malum expendatis suspicionum, quibus nihil peius esse potest inter homines, ne in hoc praecipitati aliquando et vobis et evangelio immedicabiliter noceatis. Nam nos quidem deum orabimus, ut vel ab hoc malo nos servet in perpetuum. De Turca sic iudicamus: Nostrum officium esse, si modo contra caesarem fert arma, ut dicitur, docendo populum ad emendationem vitae pertrahere. Frustraneum etenim esse concitare ad resistendum, dum nos tales sumus perpetuo, contra quales deus flagellum istud immittit. Tum si magistratui videbitur etiam armis obsistere, obsistat in nomine domini. Nostrum non erit resistere. Caveat interim tamen, ne malum lateat. Quamvis enim in hac nostra civitate bis iam admoniti simus a caesare, tamen nondum audimus quenquam, cui certum sit Turcam in armis esse. Imo non solum nos incerti, sed etiam, qui versantur in his locis, quibus exercitus Turcae dicitur imminere 12 . Sturmius 13 enim Argentinensis ille superioribus diebus ex Ratispona scripsit rumorem esse apud se Turcam in dies magis magisque crescere etc. Hic dicit rumorem esse, nos evocamur, tanquam iam caesaris urbes invaserit. Orandum itaque putamus deum, ut «Turcam» occidat, qui in carne est. Tum procul dubio erit, qui vel funda prosternet, si quis haereditatem domini pessundare conabitur 14 . Valete, fratres, et scripta haec ut a fratribus suscipite. Nam in eucharistiae negocio aliisque omnibus, quibus hactenus constanter haesimus ut veritati dei, tales per virtutem domini in finem usque sentietis. Orate deum pro nobis mutuo.
Basileae, 17. iulii anno 1532. Praecones verbi divini apud Basileam vestri. [Adresse auf der Rückseite:] Ministris verbi apud Tigurum, fratribus charissimis in domino. [113]Michael Schlatter an Bullinger Fischingen , [nach dem 19. Juli 1532]2 Autograph: Zürich StA, E II 441,134. Siegelspur. —Ungedruckt Muß sich wegen der unerwarteten Entwicklung kurz fassen. Die katholischen Orte haben im Kloster Fischingen die päpstlichen Zeremonien wieder eingeführt und ihn seiner Stelle entsetzt. Seine mißliche Lage zwingt ihn, bei Freunden Hilfe zu suchen. Er bittet Bullinger, ihn in seiner Not zu unterstützen und ihm für eine gewisse Zeit eine Stelle zu verschaffen. S. Pluribus tecum egissem, integerrime vir, nisi temporis angustia exclusus fuissem, siquidem fortuna in eo temporis articulo inopinantem me subvertit, ut neque tantum spacii mihi datum sit, quo vel apud te meam infoelicitatem conqueri vel prae dolore tibi significare potuerim. Ne autem prolixius te immorer, quam possum brevissime, statum fortunae meae exponam: Helvetii 3 in coenobio nostro Fischingen papisticas ceremonias restaurantes me loco moverunt 4 , unde mihi non mediocris iactura cum fortunae secundioris tum boni temporis fuit facienda. Iamque adeo mihi fortiter esuriendum est aut amicorum auxilium implorandum, quo imminenti inopiae occurere liceat. Quod sane non commodius praecaveri posse arbitror, quam si in mea miseria tu mihi patronus 5 contigeris. Habebis procul dubio viros non vulgariter a probos, qui una tecum sedulam operam navabunt, ut mihi apud vos quam commodissime prospiciatur, modo ratio temporis conficiendi negotii satis idonea offeratur 6 .
Vale et me ama, quoniam te odisse non possum 7 . Caetera ex tabellario 8 cognosces. Datum e coenobio Fischingen. Raptim ut omnia. Michael Schlatterus tuus ut suus. [Adresse auf der Rückseite:] Eximio theologo Henricho Bulingero, celeberrimae urbis Tigurinae episcopo, domino suo incomparabili. [114]Johannes Zehnder an Bullinger [Aarau], 21. Juli 1532 Autograph: Zürich StA, E II 343,10. Siegelspur. —Ungedruckt Bittet Bullinger um Mithilfe in der Heiratsangelegenheit von Ludwig Zehender. Hofft; daß Bullinger anläßlich der Hochzeit von dessen Bruder in seinem Hause wohnen und in seiner Kirche predigen werde. Grüße. Salutem in Christo. Non egre feras, mi Heinrice, pertinaciam meam. Audi enim, qui factum. Nempe propterea, quod tam fraterne, imo iucunde, ut taceam tam christiane, in meis negociis mecum egeris 1 , non possum, quin plurimo gravioribus te agredi non verear. Verum hoc non abs re fit. Quis enim hoc, quod ego primum a domino a , deinde a te accepi, non magnanimum faceret? Loquimur autem nunc de rebus matrimonialibus. Inquio igitur matronam prudentem, honestam et satis domesticam me tuo auxilio habere. Faxit modo deus, ut eadem tibi scribere in perpetuum liceat. Ea b igitur me amplius te solicitare urgerunt. Sed ut interim ad rem redeamus, audias sub compendio verborum, quibus te solicitum esse velim, nempe, ut communem nostrum amicum Ludowicum Zechender 2 erga viduam 3 michi sane et nomine et parentela
ignotam, sibi autem satis notam commendatum habere velis, imo iuxta necessitatem patronum exhibere. Est enim iuvenis, iam hactenus verbo non admodum refragans, eciam bonorum morum et, ut non obticeam - in hoc omnium primum, in fidelitatem c , spectamus -, facultatum non admodum tenuis. Que omnia tecum communicabit. Rogo igitur, quantum in te sit, in hoc negotio ei auxilio esse velis. Deinde te invitaturum et parentem 4 ad nuptias fratris sui 5 scio. Rogo, hortor, imo adiuro, ut venias 6 , sed ea condicione, ut in nullis edibus preterquam in meis divertas, in quibus rem gratissimam mihi facies. Sin minus, nescio que convicia, imo tragediam d uxoris mei Barbarae erga te excitabis. Huius tamen te admonitum volo, ut te veniente in nuptiis ecclesia nostra ex ore tuo verbum domini promulgari audiat. Spero enim te hoc faciente ecclesiam nostram plurimum utilitatis percepturam. Vale. Salutant e te ego et uxor mea, uxorem 7 cum liberis et parentem, et quotquot de me te rogaverint. Datum dominica ante Marie Magda[lene] anno 32. Ioannes Zender, in totum tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Non minus integro quam erudito viro M. Heinrico Bullingero, apud Tigurinos concionatori, amico et fratri observandissimo. [115]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 25. Juli [1532]1 Autograph: Zürich StA, E II 343,103. Leicht beschädigt, Siegelspur Teildruck: Johann Heinrich Ott, Annales Anabaptistici, Zürich 1672, S. 57 Entschuldigt sich wegen der Kürze seines Briefes, lobt die ihm zugesandten Schriften Bullingers, vor allem den Kommentar zum Hebräerbrief, freut sich über den angekündigten Besuch Bullingers und berichtet vom Täufergespräch in Zofingen, dessen Akten in Zürich unter Bullingers und Juds Aufsicht gedruckt werden sollen. Gratiam et pacem a domino. Longas a me exigis chartas 2 . Longiores praestassem, ubi per ocium licuisset, hoc saltem nuncio 3 , qui a senatu amandatus quam ocissime iter arripuit. Hunc remorari non licebat. Toto vero mane et contioni et consistorio cum interessem, non potui praestare, quod animus meus summe desiderabat. Omnia placent, quae Bucero respondisti 4 , similiter et magistratui de turcica expeditione 5 .
In eandem sententiam nobiscum egit Megander pro contione. Super omnia vero placent, quae in Haebreos congeris 6 . Perge et age, ut habeam quotidie, quae excud[untur]a . Nam hactenus nunquam ausus fui pro suggestu illam plebi proponere epistolam, nunc autem, cum omnia tam clara reddas tantamque cogitandi ansam ministres, tentabo sequenti septimana. Caeterum quae pollic[itus]b es, nempe te mihi futurum hospitem Bernae, hoc praestare matura, ut vicissim consolemur 7 . Quae cum anabaptistis Zofingae per 9 dies egimus 8 , iam in ordinem rediguntur, ut imprimantur 9 ; scribo nunc denuo Christofero 10 : 1. egimus de statu disputationis, fide et caritate, 2. de catabaptistarum missione, 3. de ecclesia, 4. de excommunicatione et illius executione, num per ecclesiam aut delegatos nomine ecclesiae, num perpetuo standum huic verbo: «Sit tibi ethnicus» etc. [Mt 18,17], an in aliam mutari possit mulctam etc., 5. de magistratu, 6. de iure iurando, 7. de censibus, 8. de missione et victu nostro, 9. de pedobaptismo. Megander et Se[basti]anus c Oeconomus 11 actores tragediae 12 fuere, a catabaptistis Linggius 13 , homo doctus, versipellis, e[lo]quens d et mirus hipocrita, ad imponendum aptissimus, alter Ioannes Hotz 14 uss
Gruninger am[pt]e , Hottinger 15 von Zolliken, in summa illorum 23. In actis omnia videbis. Quae dum Christofer[us] f imprimenda susceperit, tuae committo limae 16 et Leonis 17 . Non potui remittere, quae misisti 18 . Transcribam per amanuensem. Vale et perpetuo mitte in Hebreos. Pellicano scripsissem, sed expectat nuncius. Ich mein nitt, daß mir zitt mög werden ze schriben. Vale. 25. iulii. Tuus Hallerus. Salvi sint omnes symmistae. [Adresse auf der Rückseite:]Heinricho Bullingero Tiguri, fratri suo omnium longe charissimo. [116]Peter Schnyder an Bullinger Laufen , 28. Juli [1532?]2 Autograph: Zürich StA, E II 375,578. Siegelspur. —Gedruckt: QGTS II 63f Berichtet über seine Schwierigkeiten mit Täufern und ersucht Bullinger um schriftlichen Rat, wie er sich diesen gegenüber verhalten soll. Gott der herr hat mir min kilchen bis hie har trulich beschirmpt vor den thuöfferen 3 , frommer herr unnd getrawter 4 bruoder im herren Jesu. Aber sidertt 5 Sant Johans tag, als mich das furkomen 6 , hab ich die all, wib unnd man, beschickt 7 unnd in gegenwürtikeit miner egomeren 8 sy vermant, umb gottes willen unnd us ansehen 9
des mandattz 10 von unseren herren usgangen (das ich inen vorlaß) von irem fürnemen 11 abzeston, das da a ist: sy gond 12 an der thuöfferen predig, stond ze nacht uff von den kinden ab dem bett, luoffend an dan 13 unnd hinweg, gond nit zuo unns ze predig, sagend, unser herren 14 habend nüt zuo inen ze thuon 15 , lib unnd leben wellind sy by dem handel lassen, das die thuöffer recht habind etc. Darby mich ouch enbotten, habind si etwa an mangel an der lere, so sollind si zuo mir komen, welle ich mich fruntlich unnd si mit mir underreden, darmit si abstandind etc. Daruff si geantwortet: Ja, so bald si uß der ernd komind, die yetz inen uff dem halß lig, wellind si mir den tag anzaygen unnd zuo mir komen etc. Als die ernd b uberenkomen 16 , hend sy mir enbotten 17 unnd lassen mercken, welle ich, so seyind si beraitt, vor der gantzen gmaynd mit mir den bericht 18 anzenemen. Daruff ich, frommer bruoder, an verdanck 19 gnomen, dann ich schmock 20 , dass sy die seckt gern meren wettend unnd c so bösfätig 21 , das si mir die sach zetreffen 22 gebind, damit ich einen grosseren unwillen erlange d , unnd weys, wo ich offenlich mit inen nach irem anbringen 23 handlete, das sy schon voran im hertzen hend, bricht nicht anzenemen, sünder ergerß anzerichten. Dorumb, frommer herr unnd bruoder, wie ich mich mit inen inschicken 24 sölle, beger ich geschrifftlich ewers ratts. Ich darff nit von der pffar komen 25 , argwon ze vermiden, damit ich mich umb der unnd anderer ursachen mit üch beriet, die min ampt berierend. Darumb thuond allwegen als ein trewer bruoder, das will ich ouch thuon, als witt mir gott verstand verlicht, unnd gern das best thuon unnd waß ich möcht erfinden in ratt by uch, das das aller christelichest were, an die hand zenemen mit den luten 26 , das will ich thuon. Dan ich dermassen die menschen so woll beken 27 in der pffar, das guöte wenig beschüst 28 , ruhe 29 nüt helfen will. Mine egomer habend ouch semlichs langest anzaigt dem underwagt 30 , da by ouch gebetten, das er darob sey 31 , das zuo Dachsen 32 ouch egomer verordnet werdind, da sidert winechten 33 keyne gwesen, aber keinen bescheyd hatt der full 34 unnd treg vogt noch nie geben. Damit sind gott dem herren trulich empfolet. Amen. Datum Luoffen, 28 iulii. Petrus Frick, uwer williger bruoder im herren Jesu.
[Adresse auf der Rückseite:] Minem getrawten lieben herren unnd bruoder, M. Heinrichen Bullinger zuo Zurich. [117]Petrus Dasypodius an Bullinger Frauenfeld, 1. August 1532 Autograph: Zürich StA, E II 358,95. Siegelspur. —Gedruckt: Büeler 32 Ersucht Bullinger im Namen der Thurgauer Pfarrer, sich beim Zürcher Rat für die Abhaltung einer Synode im Thurgau einzusetzen. Salutem et conscientiae pacem per Christum. Meministi haud dubie, quid nuper tecum et cum Leone 1 sim locutus de greek nobis permittenda 2 . Exposuimus idem nostro praefecto 3 . Per omnia facilem habuimus, quoque magis gratificaretur, operam ultro suam nobis pollicitus est. Caeterum, ne quid temere fiat, per literas censuit senatum Tigurinum prius admonendum esse, ut ille ad comitia Badensia 4 vel scripto vel per legatos referat istud, quam commode queat. Eas igitur literas 5 per te petimus reddi consuli vestro 6 simulque nos et rem ipsam maximopere commendari. Quod a te, quae tua fides est et humanitas, summa diligentia factum iri nihil dubitamus. Vale. Datum Frowenfeldiae raptim, kalendis augusti anno 1532. Petrus Dasypodius, nomine fratrum per agrum Durgeanum 7 .
[Adresse auf der Rückseite:] Henrico Bullingero, evangelii fidissimo preconi apud ecclesiam Tigurinam, fratri. a [118]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 5. August [1532]1 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 62,321. Siegel. —Ungedruckt Megander kann nun in Zürich persönlich über die Berner Kirche berichten. Haller hofft auf Bullingers Besuch in Bern; er sendet den an Bucer gerichteten Brief Bullingers [Nr. 110]zurück und wünscht weitere Informationen, bittet um Rat zur Behandlung der Täufer durch die Obrigkeit, lobt Bullingers und Pellikans Bibelkommentare und verlangt Auskunft über [Johannes Ramsauer]. S. Habes Megandrum 2 nostrum, charissime Heinrice, vivam epistolam omnium eorum, quae de ecclesiae nostrae rebus scire desideras. Hoc fruere, illius colloquio saturare. Et utinam mihi vel semel hec contingeret faelicitas, qua vel tibi soli vel Pellicano, Leoni ceterisque loqui liceret in longas noctes! Semper cogor, nolim velim, in angulo meo delitescere et non nisi cartis apud fratres quae potius vellem atque possem agere coram. Tu ex omnibus unus es, quem nec pudet nec paenitet ad omnem meam necessitatem se accommodare, atque id, quod longe omnium maximum censeo, syncero plenoque caritatis animo. Dominus, dum me suo dignari velit ministerio, vel te mihi totum praestet vel Tiguri multos in annos servet incolumem non solum nostris ecclesiis et fratribus, sed toti reipublicae christianae! Age tu, quae pollicitus es ut praestes. Bartholomei ferias 3 expecto, quibus dum nos non accesseris, vera tandem aliquando me scripsisse 4 experieris, nempe te me Bernae nunquam visurum 5 . Epistolam tuam ad Bucerum scriptam 6 remitto una cum consilio, quod et nos dedimus 7 . Placent omnia, et utinam aequos habeant iudices. Age sciam, ut se res nunc habeat cum Bucero. Vellem ego et illius epistolae 8 copiam habere, aut a quibus tandem persuasi talia per Sebastianum 9 Zofingam 10 nunciaveritis 11 . Integritas fratrum Argentinensium alioqui constat, nisi alii nunc facti sint. Hebreorum commentarii 12 cui displicerent, nisi cui nihil placet? Perge. Me nihil remoratur, quod Megander linguarum peritus nullos videt commentarios. Pellicani 13 simul et tuis delector, id quod citra adulationem dixerim. Video abesse ostentationem,
disceptationem, adesse vero sinceritatem, et ut sensus scripturarum nobis reddatur genuinus, modo pergatis uterque. Actis catabaptistarum 14 disces, quae Zofingae acta sunt. Tuo egerem consilio, quibusnam mediis profliganda haec secta foret magistratui. Timeo, ne nimium sanguinem illorum sitiat, timeo etiam nimiam indulgentiam ecclesiis plurimum incommodaturam 15 . Ubi igitur poteris, per Megandrum epistola reddas me certiorem. Proinde quae Hebreis addita sunt et Pellicani commentariis, fasciculo composita per servum Megandri 16 mitti cures. Tete, te, inquam, semel videre et audire coram desidero. Ero viaticum, tu sis viator, charissime simul et dilectissime Heinrice, nec opus est, ut pluribus adventum tuum communices, modo ego illius certus esse possem. Vale, atque id perpetuo cum uxore 17 , familia, fratribus et symmistis, et ut frater 18 se vobiscum habuerit, vel uno indica apice. 5. augusti. Tuum minimum sed deditissimum nummisma. Es ist bi unß einer, sol ze Boswil inn empteren 19 pfarrer sin gsin, gehört übel 20 . Si tibi fuerit notus, indica mihi, quale habeat testimonium. Caeterum literas meas, animi mei in te testes locupletissimas, tibi soli scribo. Semper perpetuoque salve et vale. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, Tigurino ecclesiastae, fratri suo charissimo.
[119]Konrad Geßner an Bullinger und Theodor Bibliander Straßburg , 10. August 1532 Abschrift von Johannes Hanhart (19. Jh.) a : Winterthur, Stadtbibliothek, Ms 4 ° 196, mittlerer Teil, p. 15f Teilübersetzung: Hanhart 16 Beklagt die Undankbarkeit Zürichs gegenüber dem toten Zwingli. Rühmt Zwinglis Qualitäten überschwenglich. Doctissimis, clarissimis et integerrimis viris Henrico Bullingero et Theodoro Bibliandro, Tiguri munus Huldrychi Zwinglii, herois invictissimi, sustinentibus, praeceptoribus et patronis colendis, Conradus Gessnerus salutem. Quotiescumque animo meo, praeceptores reverendi, summam illam nostrae aetatis ingratitudinem 3 volutare coepero, dictu mirum, quanto mens mea dolore tota inuratur. «Tam rara in amicitiis fides, tam parata oblivio mortuorum», ut Plinii 4 verbis utar. Neque enim ullus est nostrorum, qui vel unico verbulo gratum aperiat animum erga strenuissimum illum heroem, patriae patrem lucemque orbis terrarum Huldrychum Zwinglium, in cuius vestigiis (quod toti Tigurinorum reipublicae feliciter cadat) vos quoque nunc insistitis. Heroem merito appello, utpote quem nulla unquam vis, nullae minae, ||16 nullae insidiae, nulla denique invidia a vero et honesto labefecerit. Itaque non solum verbis laudari, verum etiam auro, ebore, argento parioque marmore 5 effingi dignissimus erit. Ille, inquam, heros, vir solius laudis, perfectae cumulataeque b virtutis, cum apud exteras gentes summo honore
celebretur, apud nos tamen solos, de quibus maxime omnium bene meritus est, iacet. Nullus ei honor, reverentia nulla, nulla prorsus beneficiorum ei gratia habetur. Illud est, quod doleo, quod me maxime mordet greek greek greek 6 . Eius enim cum c saltem audio nomen, vox mea fletu debilitatur, mensque tota dolore impeditur. Ferrei ille profecto, immo impii fuerit animi, quem tanta totius reipublicae christianae clades non moverit. Virum enim amisimus, cui similis nostro seculo nemo fuit, dicere priori religio est 7 . Ille enim in omni virtute facile princeps, eruditus, utilia miscens honestis, iura, iudicia, leges edoctus et arma, Christi ecclesiae non minori iustitia quam fortitudine praefuit vir intelligentia magna, veritate maiori, fide maxima praeditus. Cui exiguum vitae curriculum natura circumscripsit, immensum glorie. Quam sane quanto minus ambiit, tanto magis illam vivam et perpetuam habiturus est apud omnes fideles. Argentinae in aedibus D. Wolfgangi Fabricii Capitonis, 10. augusti anno 1532. [120]Dietrich Bitter an Bullinger Köln, 12. August 1532 Autograph: Zürich StA, E II 361,98. Siegelspur. —Gedruckt: Krafft 108f Schickt diesen Brief durch einen Kaufmann, der nach Zürich reist. Ist selbst bei guter Gesundheit. Wünscht Bullingers Johannesbriefkommentar. Sein Neffe studiert in Wittenberg und hat über den Streit zwischen Luther und den Zürchern berichtet. Eine Schrift, in der Bullinger seinen Standpunkt darlegt, will Bitter an Luther und Melanchthon senden. Mein williger dienst myns kleynen vermoegens altzeit zofoern 1 . Lieber Heinriche, dusser 2 myn guder frunt 3 plegt 4 bin uch zo handelen. So hait 5 er offt von myr gehoirt, wie ich eynen guten frundt daeselbs habe. Hait myr darum zogereedt, habe ich etwas hinuff 6 zo schrieben, er wills gern mit im foeren. Wie woll ich sunders neit 7 zo schrijben weys dan van unser aller (dem herren sy lob) gesuntheit. Was sunst leufficher 8 hendell by uns weren, als mit rustung widder den Turcken, wirt er beß muntlich vertzellen. Moigt ir im gude anwysung syner hendel thoin, beger ich synent wegen. Wyder ist myn bitt, das tu na fridden 9 , so vill durch gott moegelich, arbeitz 10 , und laiß mich verstain 11 , ab uch myn letste brieb behandicht 12 .
Ur 13 Annotaciones in canonicam epistolam Ioannis 14 schickt myr doch tzo, dan ich habe die lest gesanten 15 eynem Augustiner monnich 16 in fruntschaff geleint 17 , kan si nitt widder krygen, und was ir sunst gefertigt 18 . Und enbuet myr dairgegen 19 , was du gern von myr hettes. Will mich in glychen und merrem altzeit vlyssigen. Groitz myr all gute frunde. Adolfus 20 , myn neye, hait zo Wittenberg und Bruyswick 21 studiert, ist neulich by uns gesyn und widder gereist. Laist dich seyr groitzen und spricht, das Martinus 22 , Ph[ilippus]23 , Pomeranus 24 , Otto Brunsfeldius 25 und etliche mehr anderen hefftig widder uch kempffen [in] yren sermonen a des sacramentz halber 26 . Moigt ir myr kortz verfaste schrifft 27 und scharffe 28 zostellen. Will verschaffen, das sy Martino ach 29 Ph[ilipp]o uberantvort werden, mit anhangender bitt, daruff zo antworden. Will dich mitt dussen kortzen dem almechtigen befollen haben. Laist mich doch verstain von uren handelen, anslegen 30 und fridden der Eydgnossen. Datum zo Coln, 12. augusti anno 32. Dirich [!] Bitter van Wipperfoird, scholmeister zo Sant Ursulen 31 . [Adresse auf der Rückseite:] Dem ersamen und waillgeliertenn 32 Maister Heinrichen Bullinger, meinem gunstigen frundt zo handenn. Gen Zürich.
[121]Martin Bucer an Leo Jud, Bullinger, Konrad Pellikan und Theodor Bibliander Straßburg, 12. August [1532]1 Autograph: Zürich StA, E II 337,235r.—236r. Siegelspur. —Ungedruckt Wegen Arbeitsüberlastung und Erkrankung der Gattin war eine frühere Antwort nicht möglich. Klagt über die verständnislose Haltung der Zürcher gegenüber seinen Vermittlungsbemühungen und fordert größere Zurückhaltung in der Auseinandersetzung mit den Gegnern. Man soll sich vor übereiltem Urteil hüten und angesichts der überall drohenden Feinde nicht auch noch aufeinander losgehen. Stellt eine ausführliche schriftliche Auseinandersetzung in Aussicht. Aufruf zu gegenseitigem Verzeihen. Bitte um Gebet für die Straßburger Krieger, die gegen die Türken gezogen sind. Salvete fratres observandi. Ab eo, quod nuper scripsistis 2 de mea quam fingetis ad Lutheranos defectione, eiusmodi ecclesiae nostrae negotiis ac morbis cum meis tum meorum detineor - erraticae enim quaedam admodum noxiae febres hic grassantur 3 , etsi illas nondum mihi, sed uxori 4 tamen et minimae natu 5 dominus immiserit -, ut rescribere ad vestras literas non licuerit. Dolet, quod sic mihi, qui nihil aliud egi, quam quod quatuor iam integros annos ago, indignamini, desideroque istuc in vobis candoris, quod meam epistolam non sustinuistis vel ipsi plane intueri vel eam mittere testimonium contra me ad eas ecclesias 6 , quibus meum nomen tam graviter voluistis deferre. Sum ego vobis adeo ignotus? Fui hactenus tam futilis, ne dicam impius, ut tantam mihi fraudem in religionis negotio impingere debueritis? Sed feram propter dominum omnia spectans, qui sitis Christo et ecclesiis, qualesquales vos mihi hac vice praestiteritis. Vellem agnosceretis, quos habetis in vinea domini greek 7 etiam inter eos a , qui vos errore detenti non ||235v. agnoscunt. Vellem, quo hos habetis hostiliores, hoc tractaretis circumspectius, et ne quid inimicitiae dare videremini, nihil illis, quam quod res est, impingeretis, ne ut illi vos, vos invicem illos, calumniis potius quam argumentis oppugnaretis. Sed vellem simul me quoque multa longe aliter instituere et gerere, quam facio et ipse mihi, tum amicis persevero. Ita vobis, dum fertis ipsi me, Christi amicitiam non renuntio videns in vobis opus domini. Idem facio erga Lutheranos, in quibus hoc plus quam in vobis requiro, quod priores vos regno Christi ac me vobiscum proscripserunt. Quae in hoc negotio egi, scribam ad vos omnia, simul et quas in singulis rationes secutus sum. Vestrum sit deinde iudicium 8 . Interea, dum caussam vere non cognoscitis, iudicare nolite. Sin [quod] accusato apud alios esse libet, dicite diem, facite et mihi locus sit defendendi,
quod verum est. Est satis, o fratres, hostium undique. Non erat opus, nos ipsos sic invicem grassari. Scribitis ||236r. de magnis apud vos turbis 9 . Quis, quaeso, illas excitavit? Privatas ego ad vos scripsi literas. Si offenderunt, poterat res inter nos transigi tot ecclesiis b et vobis metipsis haud quoque sic turbatis. Sed condono omnia. Condonate et vos mihi, quod vestra, quae non video probanda, apud vos improbavi. Idem sit vobis in me iuris. Per me illaesa stabit amicitia Christi. Valete, et dum militare non libet contra Thurcos, precibus, quaeso, militantes iuvate. Nam nisi Christus respiciat, nimium impendet periculi Germaniae. Nostri equites 80 heri profecti sunt, nono hinc die pedites quingenti 10 . Argentorati, pridie idus augusti. Salutant vos fratres. M. Bucerus vester, si libet, ut semper. [Adresse auf der Rückseite:] Pientissimis ac doctissimis viris, Leoni Jud, Heylricho Bullingero, Chunratho Pelicano, Theodoro Bibliandro ac fratribus reliquis Tigurinis, symmystis observandis. [122]Ludwig Zehender an Bullinger [Aarau?] , 13. August 1532 Autograph: Zürich StA, E II 360,261. Siegelspur. —Ungedruckt Bedankt sich für den Brief Bullingers an den Stadtschreiber [Gabriel Meyer]und die Förderung seiner Heiratspläne. Legt im Hinblick auf eine weitere Vermittlung Bullingers in dieser Angelegenheit seine Vermögensverhältnisse dar. Min früntlich gruß, und waß ich eren, liebs und gutz vermag zevor, erender, lieber her schwager 2 . Üwer schriben 3 , ann minen fetteren statschriber 4 minenthalb gelangtt, hab ich lutt inhaltz wol verstanden und des ersten harus 5 üwer frünlich gemüött gegen mir erkänndt. Sölichs und merers stat mir 6 mit minem dienst 7 um üch ze beschulden 8 .
Danne deß fürschlags 9 halb, harin angezöügtt, gefalt mir zu dem höchsten wol, dan 10 das ich in sorgen stan, sölichen lüten gutz halb nitt verglichen mögen 11 . Derohalben, lieber schwager, ich min vermögen üch hie angezöügt wil haben, darüber üwers witern entscheids ze erwarten, domitt die sach 12 , ee und vor 13 sy lutprechtt 14 gemachtt, beider siten wol erwägen und nit nachmals unfruchbar an die hand genommen wärde; dan ich je nitt besint 15 , mer, wan 16 mins inkommens, yemans fürzeschlachen 17 , das nachmals üch, einem getrüwen vorstender 18 der warheitt, minemm underthädiger 19 , und ouch mir nachtheilig sin möchte. Min müöterlin 20 württ diser zitt mich mitt fünfhundert oder filichtt mer gulden beratten 21 , und nach irem abgang (den gott lang wend) mir 800 oder 900 gulden gedigen 22 samptt ander kleinnotten 23 und husratz etc. Das ich üch alß minem vertruwten fründe in geheimd wil angezöügt haben, harüber mir 24 ze erfragen, ob ich der sach verer 25 nachfrag bedörffe 26 gäben oder anderschwo mich gedenken ze versächen 27 , ouch mir hiemitt zu schriben, weß willens der fatter der dochter halb sin wurde, wie vil der kinden und ob eß inen 28 nit zewider, mich etwaß erlichen gwärbs ze bruchen 29 , unser ußkommen dester bas 30 ze haben. Danne so ir über sölicheß mir witter nachjagens 31 anzelegen 32 raten bedörften, welte ich one verzug zu üch hinüber kummen, dan dis aller miner meinung inhalt ist, alß ob ich sälbs persänlich [!]by üch wäre. Sunst bin ich guter hofnung, die dochter keins wägs vervälen 33 , dan wir ein erlich, lustig 34 und folkummen 35 wäsen (wie ir wol wüssend) by unß hand. Ouch wurde min müöterlin a uns ir müeterlich trüw mitdeilen und ich (wie einem frommen, redlichen zustatt) mich halten; deshalb kein mangel, dan das ich sorg trag 36 , söliche eerenlütt ab minem gegenwurff 37 vilicht bedurens 38 erholen 39 . Dorum ich dise meinung sälbs persönlich üch zuschriben, domitt ir min hertz erkennend, hiemit flissig bittende, mich in allen trüwen befolen ze haben. Ouch ist
min begär, wellends nitt verargens haben, daß min antwurtt nitt angentz 40 uff üwer schriben gfallen; dan obbemelter min fetter nitt anheimsch 41 gewäsen. Aldan begär ich undericht ze wärden, waß üch uffgehalten, unser hochzitt 42 ze besuchen, do wir mit sunderer begird üwer gewartett etc. Datum 13. augusti anno domini 32. Ludwig Zechender, üwer gutwilliger. [Adresse auf der Rückseite:] Dem erwürdigen, wolgelertten herrenn Meister Heinrichen Bully 43 , forstendern 44 götlichs worttes zu Zürich, minem lieben schwager. [123]Heinrich Strübi an Bullinger Marbach , 15. August 1532 Autograph: Zürich StA, E II 355,45. Siegel. —Ungedruckt Klagt über die schwierige Lage der Evangelischen im Rheintal. Ersucht Bullinger um Rat und versichert ihn seines völligen Vertrauens. Heinrycho Bullingero, Tigurinae ecclesiae pastori ac doctori fidelissimo, Heinrychus Strüby gratiam optat et vitae innocentiam a domino. Inanem sermonem tibi iniucundum esse cum sciam, brevitatem secutus sum te magistro, doctissime Heinryche. Breviter ergo accipe turbulentum rei evangelicae statum esse in Reni valle. Nam nos omnes evangelii ministri coacti sumus (quod tibi ignotum non est) suspendere citharas nostras 3 , quibus Christus decantari deberet, sicuti legimus factitatum esse de Israelitis in Babiloniam abductis 4 . Hasce enim litteras mihi a senatu Tigurino datas 5 curavi ut praesidi 6 nostro darentur. Quibus ille
cicius perlectis nauseabunde a respondit, et quasi sublime dixit hoc, quod sibi demandatum sit a Quinque Pagis ac Glaronae 7 oratoribus 8 nec non Abbatis Cellae 9 nunciis, se exequuturum esse, donec aliud iniungetur ei 10 . Idcirco populus noster privatus est pabulo animarum, caeteri autem hinc inde gloriantur se veram indubitatamque habere fidem 11 , nos non item. Nam si rata esset fides nostra fundataque in evangelicis litteris, non sic muti essemus quasi pisces 12 . Sed sic Trasonum 13 impiorum sunt mores et sic assolent fari. Tu ergo, praestantissime frater, si quid boni consilii habes (si prae negociis potes), ad me scribe. Nam tibi magno erit ornamento nos misellos beneficio tuo esse salvos. Quid multis? Omnia plena sunt omnibus illis viciis, de quibus Esa[ias] ca. 1. 14 , ita ut fit, ubi deus abest. Putares coniuratos in omnem nequiciam. Adeo omnia fervent plasphemiis [!], coniuracionibus, caedibus, perversis ac corruptis b iudiciis, ut credam levius habituros Sodomitas ultimo iudicio 15 . Nihil igitur ecclesiae nostrae superest coram hoc mundo praeter «Christus et ille crucifixus» [1 Kor 2,2], quamvis spe aliqua (sit vera vel vana, in dubio sum) alimur Tigurinos tuos nostras partes suscepisse. Tu, velim, sic existimes tibique persuadeas omne perfugium bonorum apud nos in te et in tui similibus positum in nostris illis ingentibus calamitatibus, quibus premimur. Proinde fac tantum animum habeas, quantum opus est ad universam rem evangelicam recuperandam c . Nam et potes, nam et modestum hominem te cognosco et prudentem et a cupiditate omnium remotissimum, praeterea magni laboris summaeque industriae. Hoc igitur tempore opto, ut vere piis virtutis ac fidei nec non candoris tui lumen eluceat. Qui si intelexerunt comoda sua tibi curae esse, debere etiam se tibi omnia putabunt. Sunt autem permulta, quibus erit medendum. Quapropter, si me meum iudicium de te fallit, et oneri ferendo non sufficis, invenies et Theseum 16 aliquem, scilicet Christum ipsum. Denique ob tuam in me benevolentiam habeo tibi ingentes gracias et ob hanc ego quae te velle scio omnia studiose diligenterque curabo. Rescribere si velis 17 , ille, qui hasce tibi attulit schedas, mihi reportabit 18 . Cura, ut valeas. Salutato michi tuam piissimam uxorem 19 cum tota tua familia. 1532, 15. die augusti. Heinrychus Strüby, indignus evangelii minister in Marpach apud Renivallanos, infimus ac subditus tuus frater, et hoc ex animo pio.
[Adresse auf der Rückseite:] Doctissimo ac piissimo Magistro Heinrycho Bullingero, sanctae ecclesiae Tigurinae doctori, suo in Christo quam charissimo. [124]Bullinger an Philipp von Hessen Zürich, 17. August 1532 Gedruckt: In piam et eruditam Pauli ad Hebraeos epistolam Heinrychi Bullingeri commentarius, Zürich 1532, f. A2r.—A7r. (Widmungsvorrede)2 Dankt dem Landgrafen für die Verteidigung des zwinglianischen Glaubens in Schweinfurt und Nürnberg. Bullinger hofft, der Landgraf lasse sich nicht von den altbekannten Argumenten der Zwingli-Gegner beeinflussen. Will im Kommentar zum Hebräerbrief beweisen, daß die Zürcher Lehre nichts Ketzerisches enthält. Verteidigt Zwinglis Tod in der Schlacht, der nicht als Gottesgericht über einen Ketzer zu verstehen ist. Sieg oder Niederlage beweisen nichts über die Wahrheit oder Falschheit der verteidigten Sache. Klagt, daß niemand ernsthaft gegen die Schlechtigkeit der Welt ankämpft. Versichert, daß Zürich fest beim reformierten Glauben bleibt. Illustrissimo Cattorum principi Philippo Heinrychus Bullingerus gratiam et vitae innocentiam a domino. Ago tibi gratias, illustrissime princeps, communi omnium piorum nomine, quod caussam nostram, imo non nostram, sed Christi domini multis iam annis, maxime vero proximis diebus Schvinfordiae primum, deinde Norinbergae 3 adversus eos strenue defenderis, qui nos et nostram quam Zuinglianam vocant doctrinam voluere proscriptam 4 . Vidisti enim acri illa qua a summo principe deo donatus es prudentia non hominis proscribi doctrinam, sed dei veritatem, quam Zuinglius non minus pie quam cordate toti orbi praedicavit. Memor itaque verborum apostoli, quibus Timotheum suum contestatur et dicit: «Ne pudeat te testimonii domini nostri neque te pudeat mei, qui sum vinctus illius» [2 Tim 1,8], noluisti veritatem ullo humani nominis praetextu proscribi. Quapropter gratulamur hic quoque tibi, princeps
piissime, de illa praeclara, quae in te est, prudentia et constantia et deo nostro patri benignissimo gratias agimus, quod te nostrae caussae dederit aequum et iudicem et tutorem. Illum, porro, indefessis ora- ||A2v. mus precibus, ut quod coepit, confirmet et dona sua in te augeat, imperium quoque securum, domum tutam, exercitus fortes, senatum fidelem, populum probum et obedientem, prophetas quoque sanctos et veraces tribuat et te nobis diu incolumem et in via veritatis conservet. Scimus enim absque singulari numinis afflatu tenuem esse principum pietatem, ut nunc id totum, quod per te nobis confertur, divinae bonitati feramus acceptum, quae te et tuo ministerio ceu honorifico vase 5 ad gloriam nominis sui utitur in domo sua. Neque enim ista in hoc scribimus, quod veritatis negotium sine tuo aut aliorum principum consensu interiisse aut constare non posse censeamus, qui iam olim didicimus ipsam veritatem per se quidem esse invincibilem et immortalem 6 , qua non principes solum, sed omnia regna mundi conserventur, et quicquid laudis vel vituperii, commodi vel incommodi principes habeant, id omne aut ex veritatis cultu aut neglectu oriri. Quid enim apertius, quam quod Christus dixit: «Ego vero ab homine testimonium non accipio» [Ioh 5,34]? Quid evidentius, quam quod propheta scripsit: «Nolite fidere principibus aut quoquam hominum, in quibus non est salus. Ab homine enim cum abit spiritus eius, redit ad terram suam. Tunc pereunt universae cogitationes eius. Foelicem autem eum, cuius robur est deus Iacob, cuius spes est ad dominum deum suum, qui coelos, terram ac mare ||A3r. condidit, et quicquid in eis est, qui fidem in perpetuum servat» [Ps 146,3-6]? In historiis quoque sacris videmus Saulem, Achab, Ioas et Zedechiam, praecipuos veritatis hostes, per omnem vitam periclitari, tumultuari, nihil satis tuti aut firmi habere et tandem foeda etiam suorum strage et vita et regno exui, interim vero veritatem, quam illi extinctam volebant, nihilominus perennem manere 7 , contra vero Davidem, Iosaphat, Ezechiam et Iosiam, fidelissimos veritatis cultores, veritatis beneficio etiam in mediis periculis impavidos obdurare, in ipsis quoque tumultibus tranquillos perstare, foeliciter et summa cum laude res gerere et aeterna demum immortalitatis gloria a deo fidelissimo agonotheta munerari. Ex quibus constat veritatem per se quidem esse foelicem et immortalem. Qui enim veritatem propugnant, ab ipsa quidem defenduntur et eius beneficio multis perfruuntur bonis. Qui vero impugnant eam, ii foelicitate non modo destituuntur, sed ne illud quidem quod voluerunt assequuntur. Siquidem veritas ab ipso mundi exordio immota adversus omnium tyrannorum insultus perstitit. Benigne itaque tecum egit pater coelestis, princeps illustrissime, qui tibi veritatis studium insevit et te honorifico vase in ecclesia sua uti voluit. Unde nunc pietas tua prudenter fecerit, si illius vocationi non desit et in timore domini veritatem impense coluerit. ||A3v. Neque vero ignoramus, quid hostes nostri tibi hic obiiciant nostram doctrinam inconstantem esse, factiosam et haereticam, nos vero ut schismaticos et seditiosos homines vitandos 8 . Scimus, quanta linguae virulentia, quantis calumniis nos deferant atque proscindant. Verum cum aequum te nobis hactenus praestiteris spectatorem, futurum speramus, ut ne nunc quidem talibus convitiis nobis iniquus
reddaris. Nam doctrinam nostram sanctam esse et veram evicit compluribus scriptis ille sanctae memoriae antecessor noster H. Zuinglius, evicit et inculpatae vitae et incomparabilis eruditionis vir Ioan. Oecolampadius. Eandem illam doctrinam, quam illorum ministerio ex sacris a deo accepimus, utpote non hominum, sed dei discipuli, cuius illi erant servi, adhuc illibatam custodimus. Id quod hoc meo in Hebraeos Pauli commentario, imo et ipsa Paulina epistola comprobamus. Ex qua, si per occupationes legere liceret, intelligeres nos de scriptura, testamento et lege dei, de deo, unitate et trinitate dei, de Christo deo et homine, mediatore, sacerdote et sacrificio, de vera salute et iustificatione, de ecclesia, de vocatione ad munus docendi, de vera fide, de sacramentis et vero dei cultu, primariis nostrae religionis capitibus, nihil novum, factiosum aut haereticum, sed prorsus sana, catholica et orthodoxa credere et praedicare. Igitur cum ipsa res clamitet sanctam et veram esse do- ||A4r. ctrinam, quam sequimur, tuarum partium erit, princeps clarissime, veritatem non deserere et ipsa re, quod diceris, esse, princeps veritati et iusticiae consecratus, qui non modo calumniis iniquorum adversus innocentes non irritetur, sed ne periculis quidem a vero et iusto absterreatur. Vere enim Cicero omnem laudem facti esse putavit, quod prudentia sine constantia nihil sit 9 . Plato in eo opusculo, cui titulus Laches, putavit scientiam sine iusticia caeterisque virtutibus calliditatem potius esse quam sapientiam 10 . Et sane non dubitamus isti tuo tam generoso animo tantum a numine roboris esse inditum, ut is neque Cappellana nostra clade neque Zuinglii nostri insperato interitu concutiatur. Scimus enim quanto dicendi, imo nugandi apparatu adversarii, quo magis caussae nostrae incommodent, hostium iactitent victoriam. Scimus, inquam, quod alii quidem clamitant, factiosum hominem iusto dei iudicio per tumultum esse oppressum, alii vero contendunt huius interitum, haereticae doctrinae certissimum esse argumentum 11 . Sed audi, clementissime princeps: Non potuit propter tumultum occubuisse, qui verae pacis, aequitatis, iusticiae et patriae amantissimus fuit. Bello quidem et tumultu non pessimi sed optimi quique plerunque oppressi sunt. Plura autem pro hoc viro hac in re nunc non dicam, qui eatenus hominem defendo, quatenus illi veritatis caussa coniuncta est et ita coniuncta est, ut veritati aut commodet aut incommodet. ||A4v. Alias agnoscimus illud Paulinum: «Quis est Caephas, Paulus aut Appollos nisi ministri, per quos credidistis?» [1 Kor 3,4f]. Neque vero plura de caussa aut iure belli, bellumne an tumultus fuerit, scribam, cum quod nihil istius ignores, tum quod praelo potissima eius generis ante acceptam cladem a clarissimo nostro senatu Tigurino in lucem aedita sunt 12 . Hoc adiiciam, interitum qualemcunque tandem vel fidem vel doctrinam neque probare neque improbare posse. Videas enim homines impiissimos faustissimis excedere fatis, rursus videas optimos quosque viros a pessimis mortalium inhonestissimo fere mortis genere extingui. Isaias enim, omnium prophetarum princeps, serra dissectus sub prophetarum latrone Manasse occubuit. Ieremias, prophetarum constantissimus, et Zacharias, longe fidelissimus, a sceleratissimis mortalium lapidati sunt.
Quid praeterea commemorem Ioannem, Zachariae filium, quo sanctior alius a mulieribus nemo prognatus est, quid vas electionis Paulum nostrum? Quorum ille consilio turpissimi scorti ab omnium impurissimo Herode etiam in carcere caesus, hic vero ceu publicae pacis interturbator ab omnium, qui sunt et fuerunt, crudelissimo latrone Domitio Nerone truncatus est capite. Interim vero nemo nisi impiissimus quisque doctrinam et vitam istorum propter supplicia posuit in dubium 13 . Cur ergo isti Zuinglii nostri interitum trahunt ad damnationem fidei eius ||A5r. et doctrinae, cum satis constet in iis a piis desiderari nihil? An vero obliti sunt verborum domini: «Si me persecuti sunt et vos persequentur» [Ioh 15,20]? Item: «Veniet tempus, ut quisquis interficiat vos, videatur cultum praestare deo» [Ioh 16,2]. An ignorant, quod «per multas afflictiones oporteat nos intrare in regnum dei» [Apg 14,21]? An vero evangelium ita orbi praedicabunt, ut nihil patiantur, semper placeant, neminem offendant, delitiis fruantur et securi sequacibus securitatem polliceantur? Novus sane praedicandi modus, prophetis et apostolis incognitus. Illi enim omnium hominum odia in se suscipientes clamabant: «Si hominibus placuissemus, servi dei nequaquam essemus» [Gal 1,10]. Et: «Qui iuxta faciem volunt placere in carne, cogunt vos circuncidi, tantum ne ob crucem Christi persecutionem patiantur» [Gal 6,12]. Quodsi aliud sentiunt isti, cur, obsecro, nos adeo vilipendimur, idque eo potissimum nomine, quod ab hostibus veritatis affligimur, contumeliis afficimur, substantia nostra exuimur, caedimur et quotidie mortis expectatione angimur? Cur indies minantur interituros etiam superstites eius (ut aiunt) sectae viros? Quasi vero ipsi doctrinae genus invenerint, cui qui adhaereat, extra omnem teli iactum constiterit. At mihi crede, illustrissime princeps: Non ea sunt nostra tempora, quae lenitatem et securitatem mereantur, neque tales hodie sumus, qui liberam veritatem ferre aut possimus aut velimus. Cum itaque nobis, ||A5v. qui verbo praesumus, cum mundo (nemo enim piis probari vetat) tam bene conveniat, verendum est plurima a nobis per adulationem fieri et multo plura per ignavum timorem omitti. Et ut libere tecum loquar, princeps clementissime, id non minus timendum est, eo res nostras brevi deventuras, ut communibus votis optemus nos una cum iis, quos nunc diris devovemus, illa clade Capellana interceptos dicamusque eos esse foelicissimos, quibus pro veritate et patria fortiter oppetere contigit, quod miseri longe crudeliora tandem per universam Germaniam experiri cogemur. Atque utinam vanus sim vates. Atqui scriptura prodit, Iosiae quoque temporibus legis librum esse repertum, prophetiam quoque una cum vero dei cultu restitutam: at nihilominus paucis post annis sanctissimum regem Iosiam impiissimi idololatrae Nechaonis manu esse interfectum, adeoque eum esse interfectum, qui oraculo a domino acceperat 14 . «Quoniam audisti legem et humiliatus es in conspectu dei, ego quoque exaudivi te et colligam te ad patres tuos, nec videbunt oculi tui malum, quod ego inducturus sum super locum istum» [2 Chr 34,26-28]. Siquidem non multis post annis maxima et principum et populi strage Hierusalem, urbium laudatissima, ab impiis direpta, incensa, et funditus excisa est 15 . Caussam istis reddidit Ieremias in 16 [11f]: «Eo,
quod patres vestri dereliquerunt me, ait dominus, et secuti sunt deos alienos, quos et coluerunt et ado- ||A6r. raverunt, me autem deseruerunt et legem meam non custodierunt. Vos quoque sceleribus vestris malitiam patrum vestrorum superavistis. Quisque enim vestrum sequitur pravas cogitationes cordis sui mali, quominus mihi pareat». Quibus si nostra conferamus tempora, quid, oro, similius? Restituta enim est lex domini, sed pereunt protinus optimi viri. Et quid postea? Praedicatur equidem alicubi veritas, sed ea nihilosetius una cum deo floccipenditur. Nam ex prophetis alii quidem in papa mendacium prophetant, alii vero, qui a veritate stare videntur, ea parte plus, quam decet, muti sunt, qua tamen maxime vocales esse oportebat, siquidem de charitate, lenitate et divina miseratione suaviter et maximo vulgi plausu commentantur, ubi de iusticia disserendum erat eaque severiter protrahenda scelera, quibus totus orbis hodie scatet. Ipse enim magistratus, cuius erat aequitatem et iusticiam colere, partim innocentes veritatis nomine in exilium pellit et iugulat, veritatem ipsam proscribit et sanguine civium vivit, partim religionem simulat ideoque et iudicium et iusticiam negligit, imo et ipse vim facit, personas suscipit, perpotat, scortatur, luxu vestium, alea, immoderatis venationibus, fastu et pompa concoquit, quicquid in publico erat aerario, deinde vero novis exactionibus, alienis bellis et malis artibus totas populi enervat cum vires tum opes. Populus quoque ipse frau- ||A6v. dat, mentitur, iurat et peiurat, potat et nihilo segnius luxu dissipat, quod malis artibus collegerat. Interea vero omnes suaviter commentamur de evangelio, sed nemo vitam mutat in melius, nemo ita, ut decebat, accusat scelera, nemo protrahit et conficit 16 . Quid autem dicam de monopolis, crematistis [!], publicanis et usurariis, qui omnes suas illas iniquitatis radices tam alte egerunt, tu annosam quercum minori negotio evellas, quam istos redigas in ordinem? Hi impune totum orbem expilant, in horum manibus sunt totius orbis negotiationes et thesauri, cumque eo per furtum, fraudem et rapinam evecti sint, nemo tamen ex illis, qui christianae religionis columina videri volunt, se illis vel mediocriter opponit. Ita fit, ut vi quadam res nostrae agantur, pauperes opprimantur ipseque iudex (ut propheta ait) in reddendo sit 17 . Quid ergo nobis nisi communis aliqua pestis, vel Nabuchodonosor vel Sanherib vel Antiochus vel alia generis humani lues, expectanda, quae semel ferro et flamma, fame et peste 18 execrabilem hanc terram lustret? Quod ergo Zuinglium sustulit dominus, quod cum eo tot sanctos, tot probos, tot doctos, tot patritios et senatores, tot denique innocentes cives et colonos una hora sustulit, nimirum omine et divino quodam consilio factum est. Procul dubio quod graviora, ni prorsus convertamur, miseros nos maneant. Ut nunc ea clades te ma- ||A7r. gis animare quam a sancto instituto debeat retrahere. Neglecta itaque quorundam dicacitate memineris, inclyte princeps, verborum domini tui, quibus culto res suos affatur et ait: «Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. Tollite iugum meum super vos et discite a me, quod mitis sim et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris. Iugum enim meum commodum est, et onus meum leve est» [Mt 11,28-30]. Equidem quod
nos attinet, libere hoc de veritate et benignitate domini cum gratiarum actione referre possumus, quod ecclesiae nostrae in mediis afflictionum procellis nunquam defuit, sed perinde suos animavit, imo ne nunc quidem deserit, siquidem senatus noster perstat et prophetia 19 , perstant leges quoque adversus papismum et luxum aeditae 20 , perstat et populus. Atque utinam sic benefacere pergat dominus. Patri itaque tam potenti et benigno te quoque totum trade, veritatem eius cole, in hac persta huic immorere. Id si feceris, illud sane praestiteris, quod Paulus tota hac ad Hebraeos epistola ambit. Quam ita, ut nostris illustrata est commentariis, tuo nomini voluimus dicatam. Dominus Iesus confirmet te spiritu suo sancto. Amen. [125]Georg Distel an Bullinger Zofingen, 21. August 1532 Autograph: Zürich StA, E II 360,259. Siegelspur. —Ungedruckt Dankt für die von Bullinger früher empfangenen Wohltaten. Berichtet über seine jetzige Lage in Zofingen, wo er als Sprachlehrer tätig ist. Bullinger soll seiner gedenken. Grüße. Gracia tibi et pax a deo patre et domino Iesu Christo. Quod tam officiose me tuis literis erga Bernenses ministros ac meiis comodis tantopere studuisti 2 , gracias habeo et habiturus immortales, Heinrice humanissime. Tua in me multa, cum apud te Bremgarten agerem 3 , et maxima. Quibus sacrarum literarum muneribus me non donasti? Quibus me salibus inter ambulando non alloquutus? Quibus me refectionibus in edibus tuis non saciasti? Quibus honoribus a non honorasti? Denique animum tuum erga me tuis salutationibus, quamvis non literis, detinere non potuisti. Huiusmodi omnium nulla unquam deletura erit oblivio.
Item, ut eciam te de meo statu cerciorem reddam, me scias adhuc b Zofigen inhabitare, iuventutem lingua vernacula ibidem instituere et aliquantisper evangelii ministris in oppido 4 et circum me dei verbo, ut solitus tecum, inservire. Uxor 5 vero proxima partui, quatuor puelle, annona exigua 6 , onus ad laborandum vel lucrandum quasi nullum. Tamen auxilium a domino et spes fortissima in deum, qua me et domum meam hactenus mirabiliter enutrivit. Domini Bernenses 7 me in Zofigen manere iusserunt ad expectandum 8 etc. Quare multum t[uam] h[umanitatem] rogatam facio nostre mutue familiaritatis memor, uti non diffido te fore: Mihi et meiis in adiumento tanquam dei instrumentum esse, ubi comodum et faciendum, velis, iterum oro. Quod autem me adhortatus es per certos nuncios, videlicet Sebastianum Oeconomum 9 et Iohannem Bryttnow 10 , tuis expensis circa autumnum deo favente fiet, vel quo tempore me tuis literis expostules: Mox tuus Gutschenckel 11 et tue uxori Fenderli 12 praesto ero. Ceterum est, ut salvere iubeas, flagito tuam dilectissimam Paenolopen 13 [!] ac Syrenem' 14 , parentem illum Griseum 15 , den wyldpret verjäger, den vogel schöcher 16 , den visch verderber 17 , et episcopum Iohannem 18 fratrem tuum de valle lacrimarum 19 von Ottenbach, dilectissimam ac suavissimam matrem tuam 20 , dominum Wernherum Steyner 21 , prothonotarium civitatis, Iacobum Funck 22 , denique totam familiam tuam. Vale incolumis et me commendatum habe. Iterum vale.
Raptim ex Zofigen, 21. die mensis augusti servatoris anno etc. 32. Tuus humilis Georius [!] Cardelius 23 Eripolitanus 24 . Sepe ad me scribe, ut ansam scribendi ad te habeam. [Adresse auf der Rückseite:] Venerando ac fideli M. Heinrico Bullero [!], ecclesiasti Tygurino, praeceptori suo multum colendo etc. c [126]Heinrich Strübi an Bullinger Marbach , 24. August 1532 Autograph: Zürich StA, E II 355,46. Siegelspur. —Ungedruckt Berichtet über die schwierige Lage der Evangelischen im Rheintal. Schildert sein Verhör durch den Landvogt in Berneck, die gegen ihn erhobenen Anschuldigungen und seine Verteidigung. Hofft auf Unterstützung Zürichs, wenn seine Sache vor die Tagsatzung in Baden kommen wird. Summam foelicitatem per Christum tibi opto, fidelissime ac doctissime Heinryche. Praeteritis diebus ad te scripsi 2 , in quanta perturbatione sit respublica in Reni valle. Quapropter iam supersedebo de illa plura scribere, et quod ad me pertinet, oro, ne graveris audire, ut et facis. Die vicesima a augusti praeses noster 3 nuncium ad me misit, ut ad eum veniam in Bernang 4 , cuius iussis obedivi et apparui tempore constituto. Eo autem cum suis harpygiis [!] me intuente in consistorio sic incepi fari, me iussu b suo iam adesse, spectare, quid velit. Tunc sic me adloquutus est, me accusatum coram eo annotasse aliquos articulos uni sacrificulo concionem habenti 15. die augusti contra sanccionem 7 cantonum 5 et sic me reputatum foedifragum 6 . Insuper quantis me flagitiis c obnoxium ob has annotaciones esse intonuerit, iam non est dicendi locus. Ad haec humilima voce respondi non novum esse me conciones adnotare; nam me ante novem annos conciones et lectiones conscripsisse. Denique novum non est. Nam et illi nostras conscribunt. Quid autem colegissem per aliquos annos, demonstrabam illi codicillo dato. Sed surdo fabulam narrabam 7 . Adeo obduratis auribus obnitebat [!]. Ad haec quoque adieci: Cum Christum nostrum salvatorem ebuccinat, nonne merito scribi debet? Nam et ego illum meam
salutem nosco. Sin minus, necesse est resistere impietati. Hec et multa alia argumentabar, sed frustra. Ad hec mea argumenta respondit necesse esse eos omnes multo doctiores et peritiores esse rei evangelicae quam me et mei similes. Quid multis? Reputabar pro periuro. Etiam ad me dixit, quis mihi potestatem dediderit concionandi vel legendi, cum non dediderim vel promiserim per fide iussores d 100 aureos 8 . Ad haec respondi me nec predicasse nec legisse, sed tantum dominicam oracionem 9 orasse cum angelica salutacione 10 et symbulo apostolico 11 , et ultimo subiunxi hanc oracionem et e presidi demonstravi eam f , quam tu oras concione habita. Et haec egi propter instantem necessitatem et quoque propter tria matrimonia, que habui iis duabus dominicis, quae ritu ecclesiastico coniunxi. Nam g saltem iis duobus dominicis diebus oraveram h . Sed ovis excusatio coram lupo 12 frustra erat. Haec sunt mea crimina, flagicia, scelera, dilectissime frater, quae admisi. Ob haec me incusaturus est in comitiis Ferenae [!]Thermopoli futuris 13 . Quapropter, praestantissime Heinryche, tui muneris erit, nam et hoc expecto et postulo, ut Tigurini causam meam deffendant et omnium apud Renivallanos verbi ministrorum 14 . Nam ne orare nobis licet in ecclesia. Sed cum hortacione non egeas, ut superioribus literis scripsi 15 , non utor ea pluribus verbis et tibi mea studia, officia, curas, cogitaciones committo i . Tibi enim existimo tantum debere, quantum persolvere difficile est. Res, cum haec scribebam, erat in extremum deducta discrimen. Vale. Raptim, die Bartolomei 1532. Heinrychus Strüby, verbi dei indignus minister in Marpach apud Renivallanos, infimus tuus minister et ex animo tuus. Multae cavillaciones adhuc essent tibi scribendae nostri praesidis, sed non multis te volui obtundere, ne sanctissimum tempus iis deliramentis te terere oporteret. Vale. [Adresse auf der Rückseite:]Integerrimo ac praestantissimo M. Heinrycho Bullingero, ecclesiastae fidelissimo sanctae ecclesiae Tigurinae, mihi in Christo dilectissimo fratri.
[127]Peter Im Haag an Bullinger [Bern], 27. August 1532 Autograph: Zürich StA, E II 355,49. Siegelspur. —Ungedruckt Spricht sich, in Beantwortung von Bullingers Brief, gegen den Gedanken aus, die eidgenössischen Bündnisse mit den V Orten aufzulösen und die Gemeinen Herrschaften mit diesen zu teilen. Schlägt einen Städtetag vor, auf dem über den Plan geredet werden soll. Die gnad gotes sig mit allen, die mit warheit nach got iffrend 1 etc., bevor, lieber her und bruder. Wuier [!]2 schriben 3 han ich wol ferstanden. Kan ich jeczmal nit comlich 4 antwurt geben; dan mich der handel eben schwer wil ansechen 5 , semliche meinung anzegriffen 6 . Dan zu besorgen 7 , mit den puinden uffzusagen 8 geben wier ursach, das sy 9 mogend anderschwo by fuirsten und herren sich ferpuinden. Der teilung 10 geben wier die, so gotes wortt anhengig 11 in den gmeinen herschaften 12 und von uns geteilt wurden 13 , grad uff die metzgbenck. Duncktt mich und ander from erenluit 14 entweders 15 nutzlich. Kriegen zu diser zitt ist nit gut, wie ier selbs schribend. Aber under allem mus man denocht sorg haben 16 , in hoffnig, got werd gnad bewissen. Duecht mich gut, das unser vögtt im Ergöuw 17 ein schiessott 18 ansechend 19 , als vorhanden ist 20 , und ier, unser lieb brüder und ander mitbrüder zu Bremgarten, in Frien Emptren etc., und aber ander der glichen mer zusamen kemend und alda red von disen dingen hetend, und dan uff das ein burger oder a brüderlicher tag, etwa von drien oder fier steten 21 , zesamen kemend und red darvon hieltind. Friburg und
Soloturn halb 22 ist grad fergeben 23 zu diser zitt. Helffend ouch, das des schiessend 24 fuirgan 25 . Gott ferlich uns allen sin gnad. Dattum uff dem 27. tag ougsten im 32. jar. Wuier [!]gutwiliger Petter im Hag. [Adresse auf der Rückseite:] Dem errenden, fromen und glerten herren Heinrich Bullinger, minem lieben und guten fruind etc., ze Zuirich. [128]Martin Bucer an Bullinger [Straßburg, Ende August 1532]1 Kopie a : Straßburg, Stadtarchiv, AST 174,260r.—278r. —Ungedruckt Antwortet auf Nr. 110, worin sich Bullinger erstaunt und empört über die Unterzeichnung der Augustana und deren Apologie durch die Straßburger gezeigt hatte. Bucer will die Zürcher zu nichts dergleichen überreden, er wünscht nur, daß beide Parteien für Christus «unterschreiben». Einigkeit bedeutet für ihn Toleranz ohne Preisgabe der Wahrheit und Rücksichtnahme auf die Schwächeren, wie sie durch Paulus gegenüber den Judenchristen in Jerusalem geübt wurde, um einen Bruch zu vermeiden. Niemand hat den Geist allein. So sollte man auch den Lutheranern, die doch Brüder sind, gewisse Redewendungen zugestehen; ihre Irrtümer sind ja nicht gravierend. Luther ist zwar «morosus» und vehement, hat aber große Verdienste durch Betonung des «sola fide» und des «solus Christus» erworben und ist kein Ehrsüchtiger, auch kein Skorpion, sondern Glied Christi wie die Zürcher. Er sollte genausowenig beschimpft werden wie Zwingli. In Bucers Augen bedeutet Luther für die Welt dasselbe wie Zwingli für die Eidgenossenschaft. Zur ironischen Frage Bullingers, wofür Bucer sich denn bemühe, wenn in der Abendmahlsfrage ohnehin Einigkeit bestehe: In der Sache selbst herrscht tatsächlich Einigkeit, nur in den Worten bestehen Gegensätze; die menschliche Natur, das Fleisch, liebt eben Streitigkeiten.
Die Zürcher verstehen Luther nicht, sie hören etwas bei ihm und legen ihm etwas in den Mund, was er nie gesagt hat, nämlich die Präsenz des «wesenlichen» Leibes Christi im Abendmahl. Sie hassen und verachten Luther und urteilen ungerecht über ihn, wie auch Bullingers Bemerkung, Luther könne Reuchlin, Zwingli etc. nicht einmal den Topf reichen, zeigt. Die Zürcher verheimlichen Zwinglis Fehler, dabei ist der schmähliche Frieden auf seine Bündnispolitik (auf seine Weigerung, die Tetrapolitana zu unterzeichnen und somit den Beistand der lutherischen Stände zu sichern) zurückzuführen. Das zürcherische Argument aus dem Credo («Sitzet zur Rechten Gottes») verfängt nicht, denn diese Wendung ist nur eine Allegorie. Über so schwierige Fragen sollte man nicht so selbstsicher reden, eher schweigen und abwarten. Ein Rückblick auf den Abendmahlsstreit seit Marburg zeigt, daß Zwingli Luther von Anfang an mißverstanden hat, andererseits kam auch Luther zur falschen Überzeugung, daß nach Zwinglis Lehre im Abendmahl nichts als Brot dargereicht werde; darum beharrt er auf der Verdammung. Die Straßburger sollen Zürich von der Unterzeichnung nicht vorher unterrichtet haben? Sie wurden ja vor dem schändlichen Friedensschluß der Zürcher erst recht nicht konsultiert! Bei aller Übereinkunft mit den Lutheranern haben die Straßburger eine Verdammung der Zürcher nicht unterzeichnet. Der Vorwurf der Unbeständigkeit ist unbegründet, weil die Straßburger ja bereits seit dem Augsburger Reichstag immer bekundet haben, daß sie mit Luther in der Sache einig seien und nicht als seine Feinde gelten wollten. Er, Bucer, wird von den Zürchern verleumdet, dabei will er nur helfen, den Riß unter den Kirchen zu heilen, und versteht sich als Botschafter Christi. Die Zürcher dürfen an seiner brüderlichen Liebe nicht zweifeln, auch wenn er so offen schreibt. In Zukunft sollte keine der Parteien in dieser Angelegenheit etwas ohne Wissen der anderen Seite veröffentlichen. —Abschließend faßt er zusammen: Die Zürcher sollen 1.) beten, daß Christus sie von Eigenliebe und Haß befreie, 2.) alle Schriften Luthers lesen, 3.) sich auf die Kriterien des Christseins einigen, 4.) christliche Liebe und Versöhnung zeigen, 5.) Toleranz üben, 6.) die Sakramentslehre aus der Schrift neu überdenken, damit die Gläubigen besser begreifen, daß Christus in ihrer Mitte ist, 7.) mit den Schwachen Nachsicht üben. Gratiam et pacem, Heylriche observande b . Sero respondeo 2 . Id nulla alia causa factum suspiceris, quam quod volui respondere, quoad licet, quemadmodum id te et me dignum fore et ad conservandam nostram in domino amiciciam facturum arbitror. Quo id vero clarius faceram ac eciam syncerius, tua tibi rescribere meis responsionibus subiectis volui. Sic enim facilius collata inter se tua et mea iudicare poteris. Quod ita, ut par est ministrorum Christi et in re tam sacra, facere velim. Sic ergo tu orsus es. Heylrichus Bullingerus 3 : Adeo ad tuam illam Leoni scriptam epistolam obstupui, Butzere doctissime, ut non potuerim non ista haec nostra qualiacumque tandem tuis opponere. Quae cum amico profecta sint animo, non dubito, quin ea boni sis consulturus. Martinus Butzerus: Quod opponis tua, quando opponenda censes, gratum est, nedum non molestum. Sua enim quemque fide agere ubique, maxime autem, dum Christi negocium geritur, oportet. Quod autem tantopere ad mea obstupuisti, alio es animo, quam erat Zwinglius praestantissimus Christi minister, qui cum eadem ex Augustanis comitiis a me scripta 4 sibi legisset, nihil se offensum significavit. Sed etiam hunc stuporem tuum boni consulo. Sua quisque fide afficiatur. Heylrichus: Tota autem epistola tua in hoc versatur potissimum, ut nobis persuadeas Luthero vel subscribamus vel cedamus in eucharistiae negocio.
Martinus: Neutrum persuadere volui optarimque, ut quocies fratrum scripta prima facie non arrident, ea relecta paulo diligencius excuteremus, antequam vel apud nos de eis iudicaremus, nedum oppungnanda 5 susciperemus. Hoc agebam in illis litteris c , concordiam cum Luthero vobis non temere esse reiiciendam eoque illum absque urgente causa haudquaquam irritandum, deinde, si istuc non liberet, dandam d operam tamen vobis, ut e que ille scribit, rite intelligeretis. Tum modestius quoque oppungnaretis, nos denique non adnumeraretis inter eos, qui ab illo dissentiunt. Re enim ipsa non dubitamus nos idem utrinque sentire, etsi hoc ille non agnoscat. Si, quod petii, meas mihi litteras vel exemplum earum remisissetis 6 , sic, ut ego scribo, rem habere meis verbis evincerem. H.: Sic quidem vos dogmatis subscripsisse Saxonicis. M.: Neque hoc in meis litteris hac generalitate legisti. Non enim illorum dogmatis subscripsimus, sed recipiendum censuimus, ne quid illis contrarium apud nos palam doceretur. Porro, quia non processit ea ratio pacis a caesare impetrandae, in qua haec futura conditio erat, nihil receptum aut subscriptum est sumusque omnes in ea libertate, in qua eramus ante hunc conventum etc. H.: Priusquam verum ordiaris, impetrare niteris, ut te tua fide frui liceat, quandoquidem Leonem sua abundare permittas. M.: Fidei nomen hic accepi in eo significatu quo Paulus, cum ait: «Quicquid non est ex fide, peccatum est» [Röm 14,23], ubi cuiusque persuasionem de iis, que deo probentur aut improbentur, sive f vera ea sit sive falsa, fidem vocat g . Nam si eciam falso credas aliquid displicere domino et facias tamen, peccatum est. H.: Cui ecquidem non multum repugnaverim, modo fides suam servet regulam. Scimus enim «fidem ex auditu esse, auditum autem per verbum dei» [Röm 10,17]. Scimus item ab apostolo scriptum esse: «Si quis loquitur, loquatur ut eloquia dei» [1 Petr 4,11]; «quodsi alii fuerit revelatum assidenti, prior taceat» [1 Kor 14,30]; «spiritus autem prophetarum prophetis subiiciuntur. Non enim est confusionis author deus, sed pacis» [1 Kor 14,32f], et alibi: «Quotquot igitur perfecti sumus, hoc senciamus. Quodsi quis aliud senserit, hoc quoque», nempe id, quod perfecti sentiunt, «revelabit deus, ita tamen, ut in eo, quod assecuti sumus, idem senciamus et in eadem regula procedamus» [Phil 3,15f]. Et proinde, si fides vel tua, mi Butzere, vel alterius cuiuspiam ex verbo veritatis est, suscipimus, sin secus, cum modestia declinabimus. M.: Si mea dignati essetis propius intueri, vidisses his ad me opus non esse. Quis nesciat, mi Bulingere, nullius sequendam ||260v. fidem, nisi que vera sit, hoc est, verbo dei nitatur, solosque qui hoc vere loquuntur prophetas esse audiendos. Nec ego postulavi, ut meam sequeremini fidem, sed non exigeretur, ut sequerer vestram,
ubi eam veram non agnosco, hoc est, pecii, usus paulino tropo, ut non exigeretis a me aliud loqui, quam quod verbum dei esse ipse credere possum h . Sepe enim usu venit, ut eciam sanctissimi non idem ex verbo dei intelligant, et tamen quisque se verum sensum scripture deique voluntatem indubitatam sequi persuasus est. Certe, cum Paulo et Barnabe non posset convenire de Marco, neuter aliud quam dei verbum sequi voluit. H.: Ita et in Lutheri negocio. Si Lutherus spiritum habet propheticum, prophetis subiicitur, porro, si prophetis subiicitur, veritatem plane fatebitur, hanc vero si confessus fuerit, sublata erit omnis discordia. Ceterum, si non subiicitur, sed turbas movet, spiritum dei, qui pacis, non turbarum author est, non habet. Quis ergo illi subscribat? M.: Si ista procedit argumentacio, nemo omnino mortalium spiritum dei habet, et nulli prorsus ulla in re subscribi poterit. Nemo enim hominum est, qui non fallatur et fallat sepe turbasque interdum moveat, easque eciam tum, cum maxime instaurare regnum dei sibi videtur. Exemplorum plus nimio ipsi quoque habemus. Sed vide Petrum ac Barnabam iam «non recto pede ad evangelium ambulantes» [Gal 2,14]. Spiritus, hoc est prophetandi vis, prophetis, qui vere sunt et eadem vi pollent, subiicitur cedens in loco et deferens, ut recte et ordine in ecclesia verbum dei administretur. Istuc recipit Lutherus. Sed in quo vos illi repugnatis, prophetas vos non agnoscit, ut suum vobis subiicere spiritum debeat. Idem vos iudicatis de illo, quum illius prophetia obsistit vestrae. Et fieri potest, ut non minus alicubi vos quam ille erretis. Tamen hoc animo estis, ut spiritum vestrum veris prophetis subiicere scientes detrectaturi nunquam sitis. Non consequitur ergo, si eius spiritus aliquo in dogmate se eciam veris prophetis non subiiciat - eo quod illos, non se labi putet -, quod propterea nunquam veritatem loquatur. Sed nec illud valet: Si prophetis subiicitur, veritatem loquitur. Possunt enim falli utrinque. Carne eciamnum tamen gravamur, seminario errorum et mendaciorum, nec illico vel in omnibus ex spiritu veritatis loquimur, qui eo tamen vere donati sumus, neque illo statim in totum caremus, «si eciam labamur in die septies» [Lk 17,4]. Proinde nos in hac sentencia sumus, nemini esse ideo subscribendum, quod sepe vera dixit, nec ideo non subscribendum, quod sepe fefellit, sed probanda pocius omnia, quacumque authoritate ingerantur, et quod quisque suo spiritu verum agnoverit, id demum illi amplectendum, iustus siquidem sua, non aliena fide vivit 7 . Sed ista omnia extra causam disputantur. Michi enim in mentem nunquam venit, ut iuberem vos subscribere Luthero. Hoc egi, ut agnosceretis in negocio eucharistie utrinque vos a veritate tam procul non abesse - si modo alteri alteros probe intelligere sustineretis -, quin possetis, si non vel vos illis aut illi vobis subscribere, fateri tamen invicem utrosque subscribere Christo. H.: Ecquidem Paulus non vult concordie gracia suscipi inbecillius, sed infirmiores dicit ita a deo duci, ut id amplectantur, quod sit perfectius. Iam vero tu ipse, quodnam illud in eucharistia perfectius sit, edisseras licebit. Edissere itaque nobis, doctissime Butzere, quodnam illud doctrinae genus sit, quod a deo in eucharistia assecuti sumus, in quo nos consentimus eademque regula procedimus, Lutherine an nostrum. Certe Lutheri dogma infirmius est, id quod vel tui convincunt libri, perfectius
itaque nostrum. Si enim idem est utrumque placitum, quid tu pro concordia labores, quae [?] alias per veritatis coiit assensum? Si vero diversum est et nostrum perfectius, illud infirmius, cur ad eam nos vocas concordiam, ad quam Paulus non vocavit? M.: Quam ||261r. optandum, ut ita aliorum scripta expenderemus, sicut expendi nostra volumus. Quanto minus esset pugnarum et plus in veritate concordie. Nec Paulus nec ego, qui Paulum adduxi, in hac sentencia sumus, ut quisquam a perfectiore sentencia ad imperfectiorem desistat. Sed neque veritas alia alia perfectior, hoc est, magis veritas est. Omne dogma simpliciter aut verum aut falsum est. Fides autem alia alia perfectior esse potest, quia alius alio de pluribus veritatibus et de eisdem certius persuaderi potest. Hinc vocat Paulus alios in fide firmiores, qui quam late pateat christiana libertas, tenent plenius, alios infirmiores, qui Christo quidem credunt et redemptorem suum amplexi sunt, non vident tamen, quod hinc omnium rerum domini facti uti quibuslibet ad gloriam dei possunt, hortaturque, ut qui fide firmiores sunt, eos, qui fide non quo ipse pervenerunt ac ita infirmiores sunt, suscipiant non ad contenciosas et anxias disputaciones, sed ut amice tollerent caveantque urgere, ut quod licere nondum possunt agnoscere, contra conscienciam faciant 8 . Ex his ego sic colligere soleo. Paulus iubet amplecti, qui ob imbecillitatem fidei putabant esse adhuc necessitatem ceremoniarum legis, quod sane inferebat non omnem esse a Christo iusticiam expectandam, quod tamen illi infirmiusculi fide non agnoscebant inde consequi alioqui Christum diserte negassent, id quod idem Paulus recte affirmat scribens Gallatis 9 . Multo magis ergo amplectandi sunt, qui in eucharistia pie senciunt, putant autem ita loquendum veramque sentenciam efferendam iis verbis, que nos credimus non satis perspicua et vulgo occasioni fore errandi. Et esto, quod plane sensu quoque errent credantque Christum in coena corpus suum miraculo quodam cum pane presens statuere preter eam presencie rationem, quam nos salvificam ex scripturis eoque solis credentibus concessam affirmamus. Si quos adhuc tenebat supersticio ciborum eoque nondum omnem iusticiam a Christo petebant, adeo tamen fratrum loco habendi fovendique fuerunt, ut perfectiores Christiani cedere eis suam libertatem in loco debuerunt dicereque 10 de his Paulus ausus fuit eos domino non edere atque ideo domino suo permittendos. Quanto magis convenit, ut habeamus fratrum loco Lutheranos eisque nostram in tempore libertatem cedamus, ut, qui illud fictum miraculum domino credant, eoque domino et ipsi relinquendi sint. Nequaquam enim hic error, in quo tenebantur illi iudaisantes Romani 11 , conferendus est, ex quo scilicet sequebatur Christum non esse nostrum servatorem - scitis enim, que inferat ex eo Paulus in epistola ad Galatas 12 —, cum hic simplex error sit ex falso verborum Christi intellectu natus, nullam i ita partem veritatis christianae per se evertat k . Nam Lutherani diserti ubique predicant omnia sola in Christum fide collocanda. Turn l Christum non minus verum hominem quam verum deum naturis impermixtis praedicant m . Sed hoc, quod Lutherani falso opinantur, obtrudunt omnibus credendum damnantque, quicumque id credere non sustinent. Haec natura erroris est. Nemo enim
errans novit se errare, sed putat recte sentire, errare autem, qui senciunt diversum. Eoque, quantum possunt, si boni viri sunt, qui errant, et veri amantes, in sentenciam suam pertrahere conantur, quoscumque omnino licet, damnantque omnes, qui persuaderi idem non possunt. Et merito sane. Quid enim gravius peccet homo quam fidem negans deo suo? Quod isti facere putant, quicunque, que ipsi sequuntur, repudiant. Nam se dei sensum habere non dubitant, quia errant. Sic animati et Romani illi erant. Existimabant peccatum esse, si quis Iudeorum vesceretur cibis in lege prohibitis. Non ergo hos cibos tantum sibi, sed aliis vitandos arbitrabantur et damnabant, quicumque vitare illos nollent 13 . Hinc Paulus hortatur, ut de se invicem satis habeant, quod Christo utrinque credant et non obstante, quod alteri alteros errare putabant, christianam tantum charitatem inter se colerent, illi hos non iudicarent, hi illos non contemnerent neve offenderent intempestive ad ea solicitantes, que licere credere nondum poterant. Iam infirmiores nunquam hortatus fuisset, ne iudicarent eos, qui erant firmiores, nisi huic malo fuissent obnoxii. ||261v. Non exigebat autem ab eis, ut agnoscerent illos recte sentire - si hoc enim potuissent, iam sublata fuisset omnis inter eos distencio, desiisentque [!] esse infirmi ac citra offendiculum aliorum potuissent libertatem imitari - sed satis habiturus erat impetrare ab eis, ut errorem, quo putabant teneri eos, qui recte credebant, non tantum existimassent, ut propterea abiiciendos illos putarent, sed Christo tantum tribuissent, ut non obstante eo errore servare eos et queat et velit. Idem contendebat et a forcioribus. Inde illud erat, qui manducat domino, manducat, qui non manducat domino, non manducat 14 . Iam ad eundem modum ego soleo Lutheranos et vos hortari, ut cum persuaderi non potestis re ipsa vobis convenire, quod mihi est persuasissimum, et omnino existimatis utrique alteros et aliud, et quod falsum sit, de presencia domini in eucharistia credere, eo hunc errorem, quem invicem vobis tribuitis, mea sentencia falso, tantum putetis, ut propterea debeatis alteri alteris Christi amiciciam renunciare. Id iam vobis ipsi persuasistis et hanc conditionem pridem Lutheranis ultro obtulistis, hactenus ergo fide, id est recti sciencia, firmiores estis, Lutherani idem persuaderi nondum potuerunt, sunt igitur fide infirmiores. Iam nemo iubet vos horum infirmitatem amplecti relicta vestra firmitate. Quod recte de eucharistia sentitis qui deserere iuberet, is quid aliud quam negare Christum iuberet? A quo volo abesse vos quam longissime. Hoc autem velim, cum Lutheranis ultro id benevolencie pridem obtuleritis, ut fratrum loco eos, si id modo invicem facere voluissent, haberetis, hunc animum sinceriter prestetis, perpetuo eoque sicut fratres hos agnituri essetis, si tamen mutuum hoc facere liceret, nihil obstante, quod putatis errore quodam teneri in negocio eucharistie. Ita detis operam, ut hii, si non omni, saltem eo errore liberentur, quo fit, ut religio illis sit vos in fratrum numero habere. Hic siquidem error unus obstetit hactenus, quominus pax ecclesiarum componeretur. Huc vero faceret, tolerare eorum iniurias nec paria cum eis facere acerbitate scribendi, multo minus perversitate calumniandi, queque scribuntur ac fiunt ab his, non interpretari in partem deteriorem, cum possent in meliorem. Denique cum omnis causa illis est, cur sic a nobis abhorreant, quod videmur eis perperam sentire de verbis et sacramentis domini, idque inde, quod alienis a scriptura verbis uti nos, cum de his disseritur, existimant,
iis loquendi formis cum scribendo tum loquendo uteremur, que cum scriptura plusculum congruunt et communem ac veram n sentenciam plenius exprimunt. De qua re fusius in epistola communi 15 . Hoc pacto optarim a vobis firmioribus Lutheranos infirmiores, non infirmius aliquod eorum dogma suscipi. Porro quod iubes, mi Heylriche, ediserere, utri perfectius dogma sequantur, vos an Lutherani, aio mea sentencia idem esse dogma utrorumque, sed a neutro eiusmodi semper verbis proponi, ut vel alteros imitari per omnia licere mihi putem. Lutherus certe sic inicio et vestra oppugnabat et sua propugnabat, ut, ingenue dico, putarem illum statuere rationem presencie Christi in coena crassiorem, quam postea, cum edidit ultimam suam confessionem 16 , cognovi ex ipsius verbis. Unde statim, antequam Zwinglius et Oecolampadius illi confessioni responderent 17 , edito dyalogo 18 concordie, quam videbam in re esse, viam munire conatus sum. Illud vero miror, mi Heylriche, cur tibi momentum aliquod haberi visum sit, cum rogas, si idem sit utrorumque placitum, quid ego laboravi pro concordia, quasi non multo plures sint hominibus presertim eruditis verborum quam rerum controversiae. Quot locis tu in hac tua epistola mecum || 262r. delitigas, ubi prorsus nobis convenit? Idque cum exponere tibi laboro, laboro pro concordia inter nos, eciam si de re de qua tu mecum pugnam instituisti, utrinque eadem penitus sit sentencia. Concordia et discordia animorum eoque sepe plus refert, quid quisque opinetur, quam quid sit in re ipsa 19 . H.: Sed dicis: «Scio ex verbis et scriptis, quod nihil vel verbis vel sacramentis tribuat quam admonitionem et exercitationem animi ad fidem». Atque utinam sic haberet res, ipseque Lutherus id, quod nolenti obtrudis, libere confiteretur. Tu quidem impense velles Lutherum sic loqui, sic sentire, sic sua ipsius verba intelligere. Et fortassis faceret, si a contencioso appellares ad tranquillum, sed talis esse non vult. Nam si unquam voluisset, tu non tot labores in concordia sarcienda frustra insumpsisses id quod ipse fateris, te infecta re subinde frustratum dialogo scripto, colloquiis item Marpurgi, Auguste et Coburgi habitis. Quid igitur aliud sencientem facimus quam ipse senciat aut sentire velit? Quid eum oro sathane obtrudimus, qui prius sese daemoni tradidit, si ita, ut tu de eo praedicas, sentire ceperit? M.: Qua in re, mi Heylriche, vanum me unquam deprehendisti, ut suspicari tibi permittas me ista, que Luthero tribuo, mentiri? Et si Lutherani non ita, ut scripsi, de sacramentis ac verbis sentiunt aut sentire se fatentur, cur, queso, Zwinglius «Articulos
Marpurgenses» 20 nobiscum subscripsit? Nichil ergo hic nolenti Luthero obtrudo, nihil sentire eum facio, quod sentire se non ipse suis verbis ubique testatur, verba eius adduxi in epistola communi 21 et ex eo libro 22 , in quo nominatim, quid in ecclesiis de sacramentis docendum sit, precipit. Quod vero pro concordia laboravi, de eo fuit, de quo Marpurgi convenire non potuit, de racione presencie Christi in coena, non de virtute verborum et sacramentorum. Fateor, frater, doluit hoc mihi satis, meam fidem non esse vobis spectaciorem, quam, ut putetis me scientem tanta in re imponere vobis velle. H.: Quid, quod tu ipse in hac ipsa tua epistola: «Si circa eucharistiam», inquis, «credat et doceat ex promissione dei statui corporalem quandam Christi praesenciam supra eam, qua se nostris mentibus inserit, cum tamen neque praesenciam hanc nec eius fidem cuiquam saluti esse diserte fateatur, sed omnia in ea fide collocet, qua creditur Christum pro nobis mortuum, quantus, queso, error?»? M.: Quorsum haec? Scribo «si», agnoscis conditionem. Hunc errorem olim suspicabar et Lutherum adserere, posteaquam autem suam sentenciam in ultima sua confessione 23 plenius exposuit, didici eum nihil quam statuere Christum in coena suum corpus vere exhibere nec admittere quaestionem quomodo. Quod Osiander 24 quoque nuper cuidam amico scripto attestatus est 25 . Istud vero hic volui, si eciam hoc, quem memoravi, errore teneretur, non esse hunc tamen errorem tantum, ut propter eum renunciare ei debeamus amiciciam Christi. H.: Hunc tu illi errorem censes condonandum. Et sane condonaremus, si unquam candidae synceritatis in hoc homine invenissemus quicquam, si non abuteretur indulgencia nostra. M.: Ita censeo, siquidem eo teneretur. Racionem, cur id putem, ex Paulo 26 modo adduxi, quam existimo satisfacere. Sed quid, quod scribitis vos Luthero eum errorem condonaturos, si in illo quippiam candoris unquam invenissetis et non abuteretur vestra indulgencia? Quicquid sane per se condonari a christiano potest, id ne condonetur, nulla hominum improbitas efficere o debet. Non enim. quid alii mereantur,
sed quid se dignum sit, christianus consideret, perfectus scilicet bonitate, «ita ut pater celestis perfectus est» [Mt 5,48] benefaciens quoque malis. Et me oportet fateri cum multis Lutheranis nos non posse communicare, ||262v. sed id non ob hunc, de quo loquimur, errorem, si eciam constaret eo illos teneri, sed quia illi nos falso existimantes impie de sacramentis sentire nos priores abiiciant nec sustinent admittere ullam quamlibet iustam a nobis satisfactionem. Neque enim cum invitis communionem habere licet. Hunc autem, quem vos illi errorem, tribuitis, numquam non condonandum censuimus, utcumque cum nolentibus societatem Christi colere haud possumus. H. p : Imo, si hoc per veritatis simplicitatem condonare liceret. M.: Quod per veritatis simplicitatem condonare non licet, neque condonari potest, quamlibet candide Lutherus vobiscum ageret nihil vestra indulgentia abusus. Atqui dicitis vos hunc errorem ei condonaturos, si modo egisset vobiscum candide. H.: Quid enim opus est aliam praesentiam fingere quam eam, quae scripturis est tradita? Quas ille nobis promissiones dei de corporali citabit praesentia? Sed quid necessarium erat corporalem statui praesentiam? M.: Nihil opus erat nec huius quicquam statuit. Scripsi: «Fac esse, quod statuat —quantus, quaeso, error 27 ?» Maxime cum ista simul diserte et ante omnia dogmatizet, Christum verum hominem factum fideque nos nullis operibus iustifficari. Nihil ergo ad rem, que hic rogas. Ceterum Lutherus cum nihil amplius adserat, quam quantum in his verbis «Hoc est corpus meum» continetur, preter hec ipsa verba nullas promissiones ab eo postulare debes. H.: Denique aliam cum sophistis fidem excogitare, quam quae salutaris sit? M.: Quid, queso, excogitat, mi Bullingere? An non agnoscitis vos omnibus verbis scripture habendam fidem et tamen, nisi quis simul crediderit deum per Christum sibi q esse patrem, salvum esse non posse atque ideo fidem esse, quae necessaria quidem sit, nec tamen salutarem? Paulum nisi credas, ita ut ipse et Lucas meminerunt, prope Damascum luce celica circumfusum 28 , salvus esse non poteris. Spiritui enim sancto fidem derogas. At si preterea non credas tuum servatorem, quid illud credidisse tibi proderit? Ita in praesenti, quantumvis credas Christum in cena offerre suum corpus saluti, id tamen non erit, etsi futurum sit exicio, ni credas, simul hoc precium tue redemptionis r . Iste, mi Hylriche [!], non satis consultae obiectiones aliis habentur calumnie ac ita, cum et apud vos, quod in Luthero detestantur, offendunt, putant non minus vos quam illum in hac disputatione homines esse hocque magis hanc pugnam vel quovis modo sopitam cupiunt. Quam vetus hoc est, si vel minimum eorum, quae scriptura memorat, non credas, te omnem scripturam negasse et tamen historicam fidem, si sola sit, ad salutem per se s prodesse. Hoc tamen et ego, priusquam viderem, quamnam praesentiam domini in cena statuant Lutherani, illis semper obieci, quando id modo in verbis hisce domini videre non possemus, quod, ut ipsi quoque fatentur, eciamsi credas, per se tamen saluti non
sit, consentientes interim cum illis de omnibus, quae salutiffera utrimque fatemur, caussam eos habere, ut nos tractarent mitius, fassus tamen omnino et hoc ipsum, quod nos cernere non possemus, si in verbis domini sit, credi debere, utcumque id credidisse, nisi simul credas Christum pro te mortuum, nihil ad salutem conficeret. Non est igitur tam absurdum poscere, ut credas, quod tamen creditum per se salutifferum non sit t . H.: Quod si omnia illa sua figmenta, de quibus interim disceptatur, nihil ad salutem facere diserte fatetur, certe pro re nihili contendit, sed et perfido et impiissimo iudicio nos damnavit, imo et ecclesiae dei hactenus illusit. Si enim caro comesta nihil prodest, quid ille perpetuo ||263r. contencionis funem trahit? Cur hoc docentes insequitur, in exilium pellit et cedendos suadet? M.: Ubi vero hic, mi Bullingere, candor? Ubi cristiana modestia? Ego volens ostendere causam esse, ut christianam amiciciam Luthero non renuncietis, nam si constet eciam statuere eum quandam preter salviferam illam, quam utrinque predicamus Christi presenciam, cum tamen nullis operibus, sed sola fide in Christum adeoque in presencia illa, que a nobis quoque agnoscitur et predicatur, nos iustificari ac servari ubique inculcet, non esse errorem hunc eiusmodi, ut ferri in eo nequeat - contra haec tu illa tua tam dira obiicis, que ut procedant, quaeso, attende. Iam monui, quod ipse non ignoras, sed in indignacione contra Lutherum transversum raptus non cogitabas cum haec scriberes multa esse credenda et facienda, quae licet per se nihil ad salutem faciant, cum sola fide in Christum servemur, tamen, nisi credas ea et facias, salvus esse non possis. Pro quibus qui pugnat, pro authoritate et fide pugnat verbi dei, non pro nihilo. Nam etsi sola nihil sint, attamen, quae omnia sunt, sine his esse et haberi non possunt. Ubi Lutherus hoc non crepat, se propter authoritatem verborum dei adeo contra nos sevire? Omnia siquidem scripture negavit, qui vel unum apiculum negavit sciens illum in scriptura contineri. Nam si comperiatur in uno loco falsa, iam scriptura dei non est. Quantum, queso, campum hic exagitandi vestram vel oscitanciam vel malevolenciam Luthero aperueritis, si sic contra eum scribere vobis permittatis? Caro carnaliter comesa nihil prodest, sic nec auditum verbum dei aut susceptus baptismus prodest. Pugnat autem propterea pro nihilo, qui adserit eciam carnaliter, hoc est externe, verbum dei audiendum et baptismum suscipiendum? Aut perfido et impio damnat iudicio is, qui damnat eos, quos non dubitat conari iussa dei velle abolere? Quomodo vero illudit ecclesiae, qui id contendit ille conservandum, sine quo ecclesia esse non potest, nempe authoritatem et fidem verborum dei in re quavis eciam per se nihil momenti ad salutem conferente? Bina ergo hic se prodit vestra hallucinacio, quod et de errante ita ut de sciente usque iudicatis et, quum Lutherus fatetur non esse salutiferam credere presenciam Christi sine fide in redemptionem eius, colligitis eum certare pro re nihili, cum presenciam Christi affirmat, quam agnoscit per se non esse saluti, ac ideo et damnare vos perfide et ecclesiae illudere, cum hoc nomine damnat, quod quae verbo dei statuuntur, vos negetis. H.: An vero haec est viri theologi synceritas, veritatis lucem tenebris involvere, imposturas in re apperta tegere et tricas in simplicitate christiana nectere idque totum contencionis et arrogancie studio facere? An illud nobis excidit, quod poeta dixit: «greek greek greek greek greek greek, greek greek greek greek greek greek greek greek greek greek», vel illud sacratissimi Pauli: «Num ea, que cogito, secundum carnem cogito, ut sit apud me, quod est eciam, eciam, et quod est non, non? Imo testor deum, quod sermo noster erga vos non fuit eciam et non. Nam dei filius, qui inter vos predicatus est a nobis, non fuit eciam et non, sed constans de eo veritas fuit» [2 Kor 1,17-19]. «Non enim sumus ut plerique greek verbum dei, sed velut ex synceritate, sed velut ex deo in conspectu dei per Christum loquimur» [2 Kor 2,17]? Quid ergo tu mones, considerandam esse omnem Christi ecclesiam? Ipse iudica, Butzere carissime, num id sit ecclesiae racionem habere, tenebrioni alicui consentire, ad illius imposturas connivere, pati, ut is verborum involucro simplicibus imponat, cordaciores vero circumducat et deferat itaque toti ecclesie dei, sancte Christi sponsae, in conspectu dei illudat idque totum agat, ne designatum errorem fateri videatur.M.: O charitas, quo te avertisti? ||263V. Quo, quaeso, pacto tu, mi Bullingere, unquam probabis Lutherum scientem involvere lucem tenebris in re aperta tegere imposturas, tricas in simplicitate texere [?], idque totum contencionis et arrogancie studio? Quod credit, loquitur, quod adversum esse verbo dei non dubitat, impugnat. Non facit hic tam perspicue nec tam modeste, quam par erat, imo facit furibunde, immaniter, crudeliter. Sit, quia de vobis persuasus est sub pretextu vos ministerii evangelici evangelium velle extinguere, rogo, dignus est istis que hic accumulasti elogiis: Tenebrio, impostor, qui componetur [!] verbum dei, illudat ecclesiae dei, idque omne ideo ne errorem fateatur suum? Quando, obsecro, tu cor eius ita introspexisti, ut scias, quid spectet quove studio feratur? Paulus 29 potuit preferre traditiones talmudicas evangelio et hinc adeo sevire in Christum tamquam destructorem legis divine ex ignorancia, et huic impossibile est ex ignorancia et saniorem sensum verborum coene, et qui hunc tuentur, oppugnare? Si autem hoc possibile, cur non dictat nobis dilectio in miciorem partim inclinare, maxime cum Christum alias syncerissime et doceat et vivat, idque maiore successu quam omnes nos? Cuius vero charitatis est, quod subiicis? Ego admonueram Leonem 30 tocius ecclesiae, cui tam probe et feliciter servit Lutherus, si precipua Christi spectamus, racionem hactenus habendam, ne damnaretur hic vir temere neve concordie cum ipso restituende ulla negligatur occasio, que quidem gloriae Christi non pugnet, cumque respondendum ei est, omnia reverenciam viri resipiant. Haec tu mihi sic interpretaris, quasi velim vos connivere ad Lutheri imposturas et pati, ut verborum involucro simplicioribus imponat, cordaciores vero circumducat et deferat. Non volo hoc, mi Heylriche, sed optarim, ut multa, quae in scriptis huius viri nondum plane intelligitis, daretis operam penitus cognoscere presertim, cum impugnare illa suscipitis, que in utramque partem accipi possunt, non raperetis in deteriorem, tum satis haberetis vos et alios defendisse, non eciam calumniis et contumeliis cum eo faceretis paria. Veritatem volo predicetis quam sincerissime et planissime, verum sic, utut possit veritas agnosci, utque cum scriptura et patribus consentire videri vultis. Sic optarim u modos loquendi scripturae et patrum sine causa non aversaremini, ne cum vobis videamini loqui planius et simplicius, aliis, qui non vestris novis, sed scripture ac patrum vetustis loquendi formulis adsueti sunt, loquamini ut insolencius ita obscurius
ac perplexius. Noscis illud Aristotelis «senciendum ut pauci, loquendum ut multi» 31 . Ah, lesit vos Lutherus, impietatis damnat, in quo nos ipso praestare et egregie consolvisse populo dei videri postulamus. Irascimur ergo et iratis digna cum dicimus tum scribimus. H.: Cessit equidem Sauli, sed in rebus ad regnum mundanum et ad suum ipsius corpus spectantibus. Nos in ecclesia sumus, que regnum Christi et veritatis est, quae fidaei [!] vere et simplicitati pure nititur, iis ducitur, iisdem et conservatur. Ea si cordi sunt Luthero, aliam sane fidem preter salutarem nesciet, sed et ipsam cristianam simplicitatem tricis non involvet. M.: Exemplum Davidis cedentis ac deferentis Schauli in hoc adduxeram, ut monerem, quantopere sit eorum colenda authoritas, quantumque eis omnia peccantibus deferendum, quos instituendo moderandoque suo populo deus prefecit. Tu iuxta rethorum [!] precepta 32 ostendere conaris exemplum dissimile. Cessit, inquis, David in rebus pertinentibus ad regnum mundanum et ad suum corpus, nos in ecclesia sumus. || 264r. Quasi vero ego cuiquam ob ullam authoritatem aut functionem concedere vos velim, quod sine iniuria veritatis concedi non possit, et non pocius in Davide hoc consideratum iri optarim, quod munus regium in imperio Schaule id muneris impie quoque administrante, quamlibet contra se fureret, tantopere tamen sacrosanctum habuit, ut nimirum vocacionem et munus dei v in Luthero et pio et pie atque feliciter in hoc versante pluris faceremus, quam quod ubi gloria domini id non exigit, imminuere huius authoritatem sustineamus, aut cum vel restitui cum illo concordia vel retineri possit, occasionem ullam negliendam [!] putemus. De cedendo illi veritatem ne somniavi quidem. Id autem non agnosco, Davidem cessisse Schauli in rebus ad mundanum regnum pertinentibus, cum cessit administracionem regni. In hoc enim cura religionis, quod tot psalmi cum sacra hystoria et ipsa lege testantur, precipua est. Que Davidem quoque unice solicitum habuit. Nam religio regnante Schaule neglecta fuerat, 1. Para. 13 [3]. Sed ego non, que aut quanta David cesserit, sed quanti vocacionem domini in reiecto iam rege, rege tamen, fecerit, ad invitacionem proposui. Scio ecclesiam regnum veritatis et fidei ac ideo necesse adeo duco w , ut qui in hoc administrando velint digni versari, hos oportere, in summo illos precio habere, quos dominus donaverit in eo provehendo et illustrando plus aliis prestare. Nec agnoscit se Lutherus alia de causa vobiscum pugnare quam propter simplicem fidem veritatemque puram, quam vos tricis, humane racionis commentis, involvere conemini. Cum quo haud pugnat, quod cum omni scriptura fidem vocat, qua in parte verbis dei creditur, queque ideo non salvet sola. H.: Putas tu quidem rixanti nauclero, si illius morositas citra navis insigne periculum ferri possit, cedendum esse, ne tota per contencionem pereat navis. Sed illud interim, mi Butzere, in controversiam venit, num Lutheri morositas et intolleranda illa superbia, illa item dentata in optimos quosque dicacitas et plus quam rabida vesania,
illa in sacrosanctam veritatem et simplicitatem libido, qua pro libito queque figit et refigit, involvit ac pervertit, num, inquam, ista citra veritatis dispendium ferri possint, rursus, an hoc proborum sit in eadem navi navigare et ad naucleri ebrietatem, temeritatem et improbitatem connivere, unde postea omnibus probis capitale existat periculum. M.: Quam vero mansueti ac modesti vos sitis, ex his tantis tanque immanibus conviciis quis non discat? Fateor, est in viro hoc non vulgaris morositas et vesania prope, ut scribis, ac rabida maledicencia et incomparabilis dicacitas non in quosque, sed multos bonos. Superbiam dicere non audeo, quia adscribere x me mea consciencia compellit y zelo Christi quamvis imprudenti ista deberi, multo minus libidinem in sacrosanctam veritatem et simplicitatem. Sed tribue viro quantavis mala, si in controversia est, num ferri citra veritatis dispendium possint, cur tu non mavis probare non ferenda quando quidem vides me non dubitare, quin ferri debeant, quam quot tot congeris maledicta, que odium inconsultum viri tanti plus quam studium simplicis veritatis pre se ferunt? Ego, cum hic vir Christum unum mundi servatorem ante omnes nos predicare et purissime et constantissime caeperit in eoque hodie perseveret, primusque illud impugnaverit, sacramenta conferre graciam ex opere operato, ubique inculcans nos fide, nullis operibus iustificari, et tantum ideo ita in nos furit, quod credit nos usum externi verbi et sacramentorum velle evertere atque scripture non plus deferre, quam racione consequi possimus -ego illum habeo virum dei, cumque videam per eius lucubraciones hodie quoque lacius cognicionem Christi veram quam per quorumcunque aliorum propagari hostesque ipsum ||264v. potissimum ut omnium recte sencientium antesignanum petere, primum quoque habere in navi ecclesiae hac quidem tempestate gubernatorem, eoque censeo ei, ne per contencionem inter nos navis evertatur, permultum z condonandum esse, eciamsi quando non optima racione temonem regat. Quamdiu enim in hac doctrina perseverat, sola fide in Christum, que semper per dilectionem efficax est, nos servari ac nullis operibus, quicquid errat, quicquid labitur, navem non evertet. Nos quidem dare operam debemus, ut quisque pro se, quod ille peccat, sarciat, at citra sedicionem, que scilicet alteros navi eiiciat. Ego, fratres, tantum video malorum dedisse istud inter nos dissidium, ut magno redimendum putem quaestionem istam de modo presencie Christi in coena numquam esse attactam, ipse siquidem Lutherus iam nihil aliud eque urgebat, quam nihil esse credere Christum presentem, nisi credas tibi mortuum et se tibi dare cibum vitae aeternae. Per se evanuisset illa crassior vulgi opinio. Non nego tamen deum, qui semper ex nostris malis bona elicit, ex hoc dissidio multa piis vehementer utilia et salubria pretulisse. At haec non iste rabide contencioni, sed bonitati dei nostris peccatis eciam ad suorum salutem abutentis accepta ferenda sunt. Sed ad rem. Ecquidem non dubito, quin pleraque in Zwinglio desideraveritis. Verum cum videretis non posse vos illi contradicere nisi cum graviore mali metu, quam erat id, quod ille peccabat, dissimulastis ea propterea, quod dominus eo ad proferendum evangelium suum utebatur tam magnifice. Iam mihi Lutherus in orbe est, quod Zwinglius fuit Helvecie. Velim igitur et huic concedi quedam, que non possunt emendari in eo, nisi eam admittere velis contencionem atque aa inter nos sedicionem bb , unde multis vel vos vel illum non paucis
utrosque reddatis perfidie suspectos, idque in religionis negocio (in quo perfide agere nullo scelere non execrabilius est, dumtaxat apud bonos) ac inde plane ineptos, qui Christi negocium cum fructu administrent. Ad ea nolim quenquam connivere unde bonis imineat exicium, sed utinam Christi gloria omnia meciamur, et que omnino avertenda cognoverimus, iis repellamus armis, que deceant christianos. Nos ubi lesi sumus, ipsa Christi imminuta est maiestas, periclitatur ecclesia, vim patitur scriptura. Nam sub his titulis videmur nobis eciam cum laude agere homines. Sed habet purus Christi zelus suam acrimoniam, suam vehemenciam, quam ab ea, que a carne est, facili dignoscas. H.: Et tu quidem: «An non malis hunc ferre», inquis, «quam si quis ceremoniarum Mosis tantam necessitatem faciat, ut sine illarum observacione Christum satis esse non ducat?» Quid vero, mi Butzere, si neque hunc neque illum feram, quod hic prorsus Christum evacuet, ille vero agnite veritati repugnet, nec repugnet solum, sed et singulari impudencia ausit petere, ut totus orbis in sua iuret verba neque alia usurpet, quam que ipse usurpare solet. M.: Tulit et ferre, immo et fratrum numero habere precepit Paulus 33 eos, qui quamlibet Christum servatorem essent amplexi, tamen, nisi abstinuissent simul a cibis lege Mosis vetitis ac alias quasdam ceremonias observassent salutem se consequi haud posse arbitrabantur. Unde monebat Paulus huiusmodi, dum in fide plusculum proficerent, non invitare ad usum libertatis, quam citra religionem usurpare non audebant. An vero non faciebant isti tantam ceremoniarum Mosis necessitatem, ut sine illarum observacione Christum satisfacere non ducerent? Sane si Christus satis illis ad salutem fuisset, non obstrinxissent eos religione vesci quibuslibet. Quales si tu nolis ferre, mi Bullingere, facies id contra sentenciam Pauli adeoque Christi, qui ferendos in Paulo docuit. Veruntamen illud tu recte ex hoc istorum errore, quo putabant ad salutem necessariam observacionem ceremoniarum, colligis, Christum eos evacuasse, quem qui non solum ad salutem sufficere credit, ||265r. servatorem esse negat. Atqui hoc isti non agnoscebant, in Christum videbantur sibi pulchre credere et simul tamen, quia in lege quidam cibi prohibiti erant, putabant se non posse non offendere eorum usu deum ac ita suam ipsorum salutem contempto deo intercipere. Proinde multum interest, an quid ex dogmate vel sentencia aliqua in se, vel ut habet in eius consciencia, qui id dogmatis vel sentencie amplexus est, consequatur. Nichil est quamlibet leviculi erroris, ex quo non tocius ventatis, id est, dei ipsius sequatur negacio. Quis autem tam sevus, qui huius fratrem eciam enormius errantem reum faciat, cum is nec erroris alicuius sibi nec eorum, que in errore eo continentur, conscius est? Tu plane erras, quod putas Lutherum scientem veritati circa eucharistiam repungnare. Iam si ego tibi velim ea impingere, que iste error secum trahit, vide, qualem te facturus sim. Primum, quicumque falsum testimonium de fratre dicit 34 , contemnit preceptum dei, qui id vetuit. Qui contemnit, non credit. Qui unum in scriptura locum non credit, nullum credit, sed nec deum. Nam quisquis deum esse agnoscit, is supra omnia et observandum eiusque scripture et preceptis morem gerendum dubitare non potest. Dicam ergo te prorsus nihil credere, omni scripture fidem derogare, nullum agnoscere deum cc , totum esse impium et atheum eoque mancipium satane, instrumentum ad omne scelus paratum.
Certe omnia ista in eo sunt, quod scribis Lutherum agnite veritati repugnare. Verum cum tu istuc vero te putare credis, nullo horum teneri te agnoscis, que tamen ex illo tuo de Luthero iudicio, quia falsum est, certo consequuntur. Spectandum ergo non, quid in quaque sentencia per se sit aut ex ea noscatur, sed ut ab animo cuiusque tenetur aliorum omnis error, quacumque demum in re erras, veritati pugnat. Et veritati vero qui in uno non assentit, spiritui sancto, a quo omne verum est, non assentit. Quod quid aliud est quam negare deum? Huius tamen nemo sanus quemquam condemnavit, nisi quam pugnet eius error cum veritate, plenius fuerit edoctus. Sed ad institutum: Errori quo tenebantur, qui nisi observassent ceremonias Mosis peccare se arbitrabantur, quamlibet Christum redemptorem suum esse credebant, contuli ego cum eo, quem vos Luthero errorem circa eucharistiam tribuitis. Ego non agnosco, quo scilicet putent Christum se in coena arcana quadam racione preter eam presenciam, qua in animis salutem nostram operatur, presentem exhibere. Huncque errorem, si omnino constet Lutherum eo teneri, cum tamen per id nolit vel humanitatem imminuere in Christo vel negare Christum sedere ad dexteram patris vel eciam quicquam dicere saluti esse preter fidem in Christum pro nobis mortuum, adhuc non video, quin hunc quem Lutheri errorem tribuitis debeam multo quam illum, quem Paulus ferre in fratribus iussit agnoscere tollerabiliorem 35 . In hoc enim quid est quam falso crediti miraculi opinio? At in illo errore cum excluderet libertatem Christi et ceremonias, quibus alioqui aequo sumus addictiores et nostra [?] vera bona opera posthabemus, pluris aequo faceret, quanto plus fuit mali, quam possit esse in inani ficti miraculi opinione. Non inficior tamen, quando error quilibet veritati pugnat, si velis excutere, quid parere ex se eciam hic error dd possit, ostendes facile eum caelum et terram evertere ipsumque deum profligare. Sed istas consequencias merito deprecamini fieri ex vestris erroribus. Non debetis ergo eas educere ex iis, in quibus labuntur alii. Illud iam aliquocies dictum, me scire Lutherum nulli agnite veritati repugnare. Quare te in domino hortor, mi frater, ne iudices, quod cognoscere non potes. Quid Lutherus agnoscat, quid minus, ei soli cognitum est, qui corda fingit omnium. Ex me ipso animadverto, quam graviter offendatis bonos, qui in censendis sanctorum peccatis nondum quo vos profecerunt, spiritumque et institutum vestrum suspectum ista non temeraria tantum, sed amara nimis iudicii precipitacione reddatis. Porro, quod Lutherus in verba sua omnes iurare et usurpare, que usurpat, poscit, non impudencia est, sed necessaria ||265v. animi sibi bene conscii condicio. Que enim verba dei se habere et usurpare non dubitat, cur non poscat totum orbem amplecti et usurpare? Indubie, que vos recte docere putatis, non minus quam ille toti orbi persuasa esse optatis. Multum [?] hallucinamini, quod quantus possit eciam sanctos tenere error, quidque error valeat, parum animadvertitis. Quod utrumque tamen perspectissimum habere debeant, quicumque moderandis ecclesiis et tractandis scripturis prefecti sunt. H.: «Verum errorem illum tulit», inquis, «Paulus, nec tulit solum, verum se quoque ceremoniarum observatorem facto comprobavit.» Atqui tu hic videris, Bucere, quid tulerit Paulus, qur tulerit, et quamdiu tulerit. Ego sane longe alia invenio in Actis cap. 15 [1—21] et in Galatis maxime cap. 2 [11—21], ubi et Petro nonnihil iudaizanti palam resistit in faciem et post paucula haec subiicit verba: «Quodsi, que destruxi,
ea rursus edifico, transgressorem me ipsum constituo» [Gal 2,18], et iterum: «Ecce ego Paulus dico vobis, quod si circumcidamini, Christus nihil vobis proderit» etc. [Gal 5,2]. Ecce, quid dici poterat planius? Quid vividius, quam quod ad Hebreos scripsit? Quid ergo dicemus? Idne, quod haeretici, si vera narrat Tertullianus, apostolos aliud aliis tradidisse? Verum haec sentencia ut falsissima iam olim e cristianorum theatro explosa est. Nam eciam si Paulus omnibus factus sit omnia, eadem tamen semper apud eum mansit Christi doctrina. Quod enim unicum purificacionis attinet exemplum, scimus aliam esse racionem facti, aliam iuris. M.: Iam ostendi 36 ex 14 ad Romanos, quid Paulus in fratribus ceremoniis Mose plus aequo deferentibus ferri voluerit. Porro cum iis ego nihil volo habere commune, qui dicunt apostolos aliud aliis dixisse et hac ipsa de causa nec tecum sensero, siquidem in ea es sentencia, quam significas, quando ad obiectum Pauli exemplum respondes aliam esse facti, aliam iuris racionem. Ettenim [!] si sentis Paulum purificacione illa, quam Hierosolymis suasu Iaacobi [!] suscepit, fecisse, quod iure non debuerit, tu recte in ea sentencia es, quam scribis pridem ut falsissimam e christianorum theatro explosam. Quid enim refert, facto an verbis doceas? Certe tale factum, quale hoc Pauli est, quo se tante ecclesiae approbare legis Mosaice observantem iubebatur, quid aliud quam publica quedam doctrina erat? Quamquam non sit verisimile, quod Paulus Hierosolymitanis faciendum suscepit, idem non eciam verbis faciendum confirmasse. Hoc autem recte dicis, Paulum sic omnibus factum omnia, ut eadem tamen semper apud illum Christi maneret doctrina, cui quoque promovende omnia attemperavit. Verum si tu, que ipse citasti loca, cum 14 ad Romanos, octavo, nono et decimo prioris ad Corinthios, tum eo, quod habes Actorum 18 et 21 de tonsione, voto et purificacione Pauli 37 , conferre voles, facile videbis, Paulum se alium erga eos, qui gentibus observacionem caeremoniarum obtrudebant, exhibuisse, alium erga eos, qui Iudeos in earum observacione retinebant, tum alium quoque erga eos, qui has simplici errore observandas existimabant, et alium erga eos, qui animo sua querenti iugum legis imponere christianis conabantur, ut videlicet ipsi hoc pacto illis dominarentur. His sane apostolus non solum nunquam voluit aliquid deferre, sed fortissime semper restitit, illis autem, qui simplici errore ceremonias observabant, non tantum detulit ipse nunc circumcidens Timotheum 38 , nunc votum suscipiens, nunc se purificans, sed et deferre alios quam studiosissime docuit et hortatus est ee . Ita, cum Petro restitisset gentes exemplo suo ad iudaisandum pertrahenti, Iacobo Hierosolimis paruit 39 , ut se ceremoniarum studiosum facto comprobaret. Quamquam ||266r. quod purificacionem suscepit, quasi convictu gencium contaminatus fuisset, et exemplo suo studium legis, cui alioqui ecclesia illa plus satis addicta erat, confirmavit, non dubito donasse concordie cum ea ecclesia conservande. Alioqui, quoniam aboleri sensim ilias ceremonias oporteret et iam vix tam libere observari possent, quin libertatem evangelicam circumciderent, maluisset omnino, quod alibi curabat, facto suo docere tempus iam exactum umbrarum ac iis pocius incumbendum, que corpore sunt Christi mereque caelestia, quam ceremoniis illis Mosaicis. Verum cum pseudoapostoli toti in eo essent, ut illum per omnes eas regiones, in quibus evangelium predicaverat, infamarent, ut qui apostolis
et ecclesiae columnis improbaretur, eo quod ceremonias evangelio Christi non coniungeret, ferre non potuit nec debuit se a tanta ecclesia damnari evangelii perperam predicati. Confirmasset id enim, quicquid de eius cum primis apostolis dissidio pseudoapostoli sparserant, maxime, cum hec damnacio propter neglectum ceremoniarum evenisset. Proinde cum videret in presenciarum non esse locum, ut ecclesiam Hierosolymitanam de libertate Christi ceremoniarumque abolicione, quod res erat, ad plenum persuaderet, sed omnino futurum, si non aliquo declarasset se ceremoniarum observantem, ut ab ea ecclesia tanquam profanator legis abiiceretur, maluit ad tempus illorum condescendere infirmitati et facere, quod non per omnia quadrare videri potuit cum iis, que ad Galatas et alibi de Mosaicis ceremoniis abolendis scripsit, ut interim horum consensu puriorem Christi predicacionem suis ecclesiis contra pseudoapostolos confirmaret et ipsis quoque Hierosolymitanis, ut eadem olim reciperent, viam intercludi prohiberet, in sancta scilicet concordia evangeliique societate retentis. Infirmos videbat, sed Christi et ab hoc in ea auctoritate constitutos, ut ad eos christiani quicumque in orbe erant respicerent. Ideo admittere non potuit, ut ab eis damnatus diversum evangelion predicare criminaretur. Id quod non minus eciam Hierosolymitanam ecclesiam iis, qui erant addictiores Paulo, invisam reddidisset, quam has Hierosolymitane fuissetque adeo divisus Christus, imo secum pugnasset utrisque insectantibus, alteros insectantibus. Ita, ut hodie, proh dolor, fit inter nos et Lutheranos. Istuc autem mali tam abhorruit Paulus, ut longe prestare iudicaret ad tempus illos circa ceremonias legis errare, quam ut Christum in se ac suis ecclesiis regnantem apercius oppugnarent et oppugnandos se invicem obiicerent, quo utrinque regnum Christi horrendum in modum accisum fuisset. Id quod nunc nostro dissidio fieri iam per multos annos. Utinam tandem Paulinis videre oculis possemus. Satis videbat multos hoc suum factum rapturos eo, ut in suo errore erga ceremonias confirmarentur, plerosque eciam ad perturbandos recte sencientes abusuros, nonnullos denique suam inconstanciam accusaturos. Sed quid faceret, qui omnium debitor 40 erat, quemque attemperare sua hacque racione fieri omnibus omnia decebat, ut vel aliquos lucraretur? Id ista necessitate constrictus elegit, quod etsi apud infirmiores hos quidem, profectum cognicionis Christi, quantum ad usum attinet ceremoniarum, remorari, apud alios aestimacionem eius et authoritatem aut eciam rectam de christiana libertate sentenciam labefactare, denique multos ad supersticionem confirmandum propagandumque et ad sinceritatem eius calumniandum posset armare, relinquebat tamen cum ecclesia hac, que tante tum erat ||266v. precellencie et auctoritatis, ac inde cum omnibus, qui ab his pendebant sanctam in Christo concordiam et societatem eoque mutuum inter hanc et ipsum easque ecclesias, quas ipse domino genuerat rite administrati evangelii ff testimonium promovendique studium, quantum quidem attinet ad ea, in quibus versatur cardo salutis 41 . Que sancta in domino ecclesiarum concordia, in provehenda gloria Christi societas operaque mutua facile compensare ac eciam suo tempore sanare potuit, quicquid supererat aut eciam ex illa Pauli dispensacione augeri videbatur vel infirmitatis bonis vel occasionis ad nocendum malis, cum admisso scismate et inflamatis iam studiis non solum infirmiores, ut est humani ingenii
in tuendis suis, simulatque in contencionem ventum est, pertinacia, in suo fuissent amplius errore confirmati et ab iis, per quos curari eorum infirmitas potuisset, plusculum abalienati -ita, ut hodie usu venit quam plurimis in Lutheri partibus vere piis alioqui ac eciam cordatis hominibus -, verum eciam mali, quibus ut tantum occasione opus est, ita eam facile undecumque arripiant, isto dissidio et mutua ecclesiarum dimicacione ad oppugnandum regnum Christi longe maiore sucessu, quam umquam ex illa Paulina dispensacione potuerunt gg , fuissent abusi, sicut eciam ea res per se perniciosa et ad destruendam pietatem extitisset acomodacior, cum dispensacio ista nihil aliud fuerit quam eius, quod per se malum non erat, eciamsi eo abuterentur quidam, in hoc usurpacio, qua pacem Christi ille ac locum sibi tuebatur abusum istum olim corrigendi. Hoc quid aliud quam officium dicas apostoli in munere suo veri et vigilantis, quamlibet iuxta infirmi aliqui eo non nihil offendi et mali ad nocendum instrui potuerint? Hoc Pauli exemplum ut mihi cum doctrina et vocacione eius probe convenire videtur, ita imitabile esse semper duxi. Nec minus enim doctrinam quam facta pro ingenio eorum, quibuscum agendum est, attemperare oportet - hoc semper fui proposito -, ut Christi cognicio provehatur. A quo fini cum Paulus in omnibus suis quamlibet in speciem variantibus actionibus mentem nunquam deflexerit, recte dicemus idem eum ubique et apud omnes et docuisse et fecisse, nimirum predicasse nomen Christi, sed non eadem racione, ita ut non eadem erat omnium, quibuscum illi negocium erat, conditio. Huic iam Pauli exemplo conferre sic nostra soleo: Lutheranos video predicare Christum sinceriter, quia fidei in Christum tribuunt omnia, deinde non minore hodie apud Christi studiosos ubilibet gencium pollere auctoritate, quam Pauli tempore pollebant Hierosolymitani. Iam non dubitamus nos eandem predicacionem administrare, quidam putant purius. Illis autem delati sumus, quasi verbum externum atque sacramenta non suo numero habeamus, ita ut Paulus infamatus erat apud Hierosolymitanos, tanquam qui Iudeos doceret ceremonias legis negligere. Ergo sicut Paulus non solum tulit, ut hi in sua infirmitate adhuc, quando nondum possent ea hiberari, hererent, sed eciam, ut in fide Christi perstarent nec sibi et aliis Christum plenius consecutis fraternitatem renunciarent, dixit fecitque apud eos, quo se consencientem eis testaretur, que alibi aliter et dicere et facere solebat, ita videtur nobis quoque incumbere, ut cum videamus Lutheranos domini esse et domino illa sentire, scribere et loqui, que emendatiora ||267r. vellemus, a quo eciam in tanta sunt apud ecclesias authoritate constituti, non solum feramus sic cognicione Christi, ut nobis videntur, imbecilles, sed eciam, dum apud illos sumus cernimusque non posse adhuc capere, que data nobis putamus, sic attemperemus cum dicta tum facta nostra, ne illis alienandi se a nobis aut nos damnandi ullam causam demus, caventes non solum, quas et Paulus scribens Rom. [14,1] vetuit «greek greek», sed quicquid omnino offendere illos possit. Imo audeamus eciam in graciam illorum et ad conservandam cum eis concordiam in domino et dicere et facere, quecumque tantum cum evangelii professione congruere possunt commissa nobis quantum cum hac congruebat demandata Paulo, quod Iacobo obsecutus purificacionem illam suscepit Hierosolymis. Nunc sit penes unumquenque christianum iudicium, an Lutheranis relinquere quasdam loquendi formulas, quas nos putamus paulo obscuriores, cum tamen omnino constet eas uti omnia eo sensu ab illis gg potuerunt am Rande nachgetragen.
tradi, ut ab uno Christo omnem salutem fide petendam doceant, ac eciam in graciam
eorum usurpare quasdam, que utcumque explicacione interdum opus habeant,
verae tamen et a sanctis sancte usurpatae sunt, denique fateri consensum, quem
nos vere esse agnoscimus, illi autem nondum agnoscunt -hec hh enim sunt illa que
nos concedenda deferendaque Lutheranis suademus ii — minus gloriae Christi veroque
evangelii profectui conveniant, cum his nihil aliud quam ecclesiarum concordiam,
que sine his vel retineri vel restitui nequeat, queramus, quam convenerit
Paulum post tot annos predicatum Christum traditamque, quae per hunc parta est
libertatem tamque libere passim neglectas ceremonias legis gentesque in Christo
Iudeis equatas nusquam non damnato Iudeorum supercilio, qui gentes tamquam
impuras pre se contemnebant in ea ecclesia, que ceremoniis adhuc erat addicta plus
satis pollens interim ea authoritate, ut plurimum retulerit, quid illis concederetur,
suscepta kk purificacione testari se ceremoniarum observatorem et promiscuo gencium
convictu contaminari potuisse, cum tamen nihil quam Christi evangelium,
quo solo vera puritas confertur, apud illas predicasset . ll Michi sane coram domino
inter se conferenti, quod nos dandum Lutheranis existimamus et quod Paulus dedit
Hierosolymitanis, tum hos et illos, tempora ipsumque evangelion utrinque predicatum
et reliqua omnia, nihil dubitarim nos nondum tantum concessuros Lutheranis,
si eciam dederimus, quecumque danda mihi videntur, quantum concessit
Hierosolymitanis Paulus, et si nobis modo Christi regnum serio propagare querimus,
non minor sit Lutherane concordie ambigende necessitas, quam fuerit Paulo
retinende graciae Hierosolymitanorum. Sed que nos in hanc sentenciam adduxerunt,
ostendere possumus, ut ea apud vos idem valeant, eficere non possumus. Oro
autem et hortor vos in domino deposito aliquando illo vere iniquo et falso de Luthero
iudicio, quo illum tam impie superbum, arrogantem dataque opera veritatem
obscurare conantem facitis, certe gravi peccato, cuius vos olim plurimum penitebit,
cum venerit ille dies 42 , in qua dominus abscondita tenebrarum reteget et cordium
secreta in lucem proferet, libeat videre, que sit Lutheranorum de Christo deque
omni religione sentencia, quod studium vere pietatis propagande, que ||267v. vitae innocencia,
quanta eorum apud omnes timentes dei authoritas, quantum adhuc sit
messis super, non apud nos tantum sed multo amplius apud Gallos, Italos, Hispanos,
Anglos, aliasque adde eciam orientales naciones, que sit racio vera pomeria
Christi proferendi, quantum ad hoc obsit nostra discordia, quantum prosit concordia,
denique, quam deceat primum omnium dicta et facta in meliorem partem interpretari,
deinde, quanta sit cuique omnium verborum et rerum concedenda libertas,
postremo, quam male conveniat iis, qui se scripture et patrum sentenciam sequi
iactant, tantopere abhorrere a formis loquendi, quibus usi illi sunt et utendum precipiunt mm .
Nolo ego evangelion Christi obscurari, nolo obscurantibus connivere,
nedum deferre, sed puto eum rectius curare, ut quippiam videatur, qui attemperatam
eorum oculis, quibus ea res ostendenda est, lucem adhibet, quam qui maiorem
quidem, sed unde horum oculi excaecati a conspectu eius rei penitus detinentur.
Sunt verba, que vobis ac plerisque aliis misterium eucharistiae luculentius considerandum
exhibent, sed ea Lutheranis ita oculos perstringunt, ut in eis longe aliud
quam vos videant. Quid nunc praestat, uti vestris, hoc est, luce maiore, quam illorum oculi queant ferre, ut illi nihil, imo diversum ei, quod dicitis et videndum illis exhibere queritis, videre se putent, an verbis scripture et patrum, in quibus illi etsi non omnia cernant, imo eciam aliquid appareat, quod in his verbis non sit, id tamen, quod precipuum est, rite illis monstratur, ita ut et in re ipsa videant, quantum ad salutem satis est et vel, cum inter nos consensum agnoscant, sine quo nec illi nec nos munere nostro rite fungemur? Sed dum istud Lutheranorum odium, quod litterae vestre spirant, non evanuerit, frustra de his apud vos disseruero. Oro itaque dominum, ut vobis ostendat, quam non possint ex animo christiano veroque Christi zelo iste calumnie, quas Lutheranis facitis, proficisci, ut radicem horum veprium agnitam eradicare studeatis tum demum de his omnibus ex vero iudicaturi. H.: Sed tu, qui nullum non moves lapidem, itterato ingeris: «Qui vero unum non sunt, Christi non sunt. At qui Christi esse dubitantur, nunquam evangelium digno fructu predicaverint». Hic autem perpetuo omittis, carissime Bucere, quorum culpa fiat, quominus unum simus. Sane non nostra. A nostra enim parte stat constans veritas et christiana simplicitas, que a nobis tuto et sana consciencia deseri non possunt. Lutheri itaque culpa fit, quo minus congruamus. Is enim «greek greek greek» [Weish 14,14; 1 Tim 6,4]correptus neque veritati cedit neque novas subinde rixandi telas in medium ponere cessat. In illum itaque, non in nos congruit, quod dicis, nullo digno fructu a dissidentibus evangelium predicari posse. M.: Volui monere, mi Bullingere, quam studendum sit iis, qui Christum predicant, ut non solum sint, sed eciam habeantur unus, eo quod, qui unus non sunt, vel alteros vel utrosque a Christo alienos esse oporteat. Iam ubi a Christo habemur alieni, quo, queso, fructu evangelium predicabimus? Nam ut vere in rhetoricis Aristoteles scripsit «greek greek greek greek greek» 43 : 43 : Qui recte evangelion predicant, 268r. hos eodem spiritu loqui oportet. Tum est proprium christianorum insigne inter se summa charitate convenire. An igitur non sit necesse, ut cum in omnibus quidem probatos nos et eiusmodi exhibere deceat, ut nemo ullis vel verbis vel factis nostris offendatur, —precipuo studio dare operam, ne quis senciat nos variare in causa religionis aut animis esse invicem parum amicis? Hinc ergo hoc colligebam, cum et Lutherani et nos idem evangelium predicamus, hoc debere nos eniti vehemencius, ne dissidium inter nos fructum evangelii remoretur, cum tam pusilla adhuc orbis porciuncula illo illustrata sit, quo Lutheranos huius minus solicitos, imo ita prope se gerere videmus, ut iures eos dissidio studere. Nam christiani cuiusque est, si possit, quod totus orbis peccat, emendare et sarcire, nedum eorum, qui in tanto munere college sunt. Iam tu dissidii, quod inter nos est, omnem culpam transscribis Luthero, vos omni culpa eximis. Quod utinam possis, quantum quidem ad vos attinet, tam vere, quam facis audenter. At vero, cum tam multa pie et sinceriter a Luthero scripta in deteriorem partem rapitis, cum tribuitis ei, quod aliis rebus quam Christo salutem addicat, qui primus omnium istum errorem oppugnavit, et quantum ad hanc religionis nostre summam attinet, tocius prope orbis, forsan eciam tuos oculos apperuit, cum preterea superbie, arrogancie et animi plane perversi, quem nosse non potestis, palam traducitis, cum denique omnem adeo ei erudicionem et religionem adimitis, ut tu ausis scribere eum non esse dignum,
qui matulam prebeat Capnioni 44 , homini, quem ego paulo melius quam tu novi, nolo autem turbare manes eius, haec et huius generis multa alia cum facitis, que nihil quam odium Lutheri testantur, non video, quo pacto culpam huius dissidii a vobis ex vero reiecturi sitis. Taceo, quod indignum vobis putatis conari illum micioribus responsis et formulis loquendi, que ut per se sancte sunt, ita illum a falsa possent revocare quam de nobis concepit suspicione, iram illius mitigare, quod tamen faciendum sit illis, qui velint esse filii dei vere greek [Mt 5,9]. Certe cuicumque malo arcendo quis non pro virili studuerit, eo se ipse obligavit. H.: Ideoque tu videris, quo iure et consilio Lutherum omnibus in orbe pretuleris doctoribus. Nam si, ut libere tecum loquar, maledicendi et garrulitatis studium quis spectet, ita primas inter doctos tenebit, ut Thersites principem locum obtinebat inter heroas Graecanicos. Si vero quis pietatis restitucionem, erudicionem piam et iudicium in sacris acerrimum, laborem indefessum et constanciam prudenciamve exercitatissimam puro contempletur animo, iam Lutherus necque Capnioni neque Erasmo neque Pellicano neque Oecolampadio neque Zwinglio, primariis in vera religione viris, vel matulam poterit porrigere. Quid itaque istis immoramur? Quid adhuc personas respicimus? Quibus illud Pauli iam olim perspectissimum esse oportuerat: «Ab his, qui videbantur aliquid esse -quales aliquando fuerint, nihil mea retulerit. Personam hominis deus non accipit - mihi quidem, qui videbantur esse in precio, nihil contulerunt» [Gal 2,6], et iterum: «Quis igitur est Paulus, quis autem Appollos nisi ministri, per quos ||268v. credidistis, et ut cuique dominus dedit? Non qui plantat, est aliquid, neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus» [1 Kor 3,4f.7]. M.: Quamlibet libere apud me loquaris licet, sed utinam ista me apud te quidem loqui liberet. Recte tu mones nullius personam, sed in omnibus Christum respiciendum, cuius sunt omnia hec, que memoras, restitucio pietatis, pia erudicio et caetera. Horum autem quam, queso, multa tu in Capnione deprehendisti? Quem ut familiarius novi 45 , ita scio me semper pro dignitate veneratum esse. Nolo ego, que de huius viri iudicio, pietate ac omni prope racione vite comperta habeo nn , hic memorare. Civilis fuit et humanus multeque lectionis in tribus linguis, quo iudicio, testantur lucubraciones. Erasmus 46 et iudicio et eloquencia nemini quidem est secundus, quam autem sibi constet quamque sit certo in religionem animo, satis prodit, dum vos ipsos prae omnibus mortalibus insectatur, quem nos nulla quoque re aeque
offendimus, quam quod vestrarum ecclesiarum patrocinium suscepimus. Hic audet scribere rem ipsam poscere, ut gladio nos compescat caesar 47 , tribuensque homini aliquid conatus ad pietatem redemptionem Christi penitus evacuat. Non idola modo non adoranda et latinas in missa unica reiecto canone lectiones ac canciones, queque suam habent communionem, ut apud Lutheranos quosdam missa habetur, sed eciam cultum idolorum, divorum invocacionem, missas quaslibet, canonem ipsum non defendit tantum 48 , sed nos eciam excindendos confitetur, quod in his corrigere aliquid ausi simus. Hic cum sit Erasmus, tamen, si quis pietatis restitucionem, piam eruditionem, iudicium in sacris acerrimum, laborem indefessum, constanciam, prudenciam pio contempletur animo, Lutherus dignus non est, qui Erasmo prebeat matulam? O Heylriche, o puri animi contemplacionem. Alius iuret te ista tam pure considerasse, cum hec scriberes, quam purum est, cum adhuc indignum ministerio Lutherum facis. Zwinglium 49 scio virum fuisse ingentem in his omnibus, sed quam puduisset eum tanto se Luthero preferri. Oecolampadius, quo ego non puto ecclesiam intra multa secula absoluciorem habuisse theologum, sive linguarum cognicionem, sive in scripturis iudicium, sive vitam consideres 50 , — sed quam sepe mihi hic fassus est se ex Lutherana lectione promovisse? Existimo et Pellicanum 51 , quem nolo in os laudere [!], libenter fateri se Luthero debere nonnihil 52 . Non ideo, mi frater, quod nos oppugnat Lutherus, adeo est contemnendus et nihili faciendus. Quanta bona Christi agnosceres in hoc viro et predicares, si nobis non ita adversaretur. Iam ista tam apperta iniqua non iudicia tantum, sed tam temere quoque elogia cui, queso, spiritui debent adscribi? Et qui pacem vos ecclesiarum promovetis, dum istiusmodi apud alios eciam evomitis? Zwinglius Luthero ingenue tribuit 53 , quod primus pontificem tantam satane arcem invadere ausus est. Iam non est dignus, qui matulam prebeat Capnioni, si piam erudicionem spectes et constanciam? Bona, queso, verba? Sed ad rem. Ideo quia Christi sunt omnia, hortor vos in Christo, demus operam nostri amorem, consultorem pessimum, paulisper, dum de ministris Christi certisque virtutibus iudicandum est ||269r. ablegare et ingenue tum cognoscere, tum colere Christum, in quocumque ipse sese ostentat.
Nolo, que in hoc viro eminent, singula proferre, ne plus animos exulcerem vestros. Valde tamen obsecro sustineas, mi Bullingere, considerare, cum dominus noster hoc viro usus sit ad faciendam tantam in regnum pontificis impressionem et donarit ei fidem in se lacius quam nos omnes eciam hodie propagare, ut tam multae sanctae animae per Italiam, Galiam [!] et alias naciones incredibile successu ex eius lucubracionibus ipsum servatorem nostrum didicerint hactenus et hodie discant, quam non conveniat, ut eum nos conservi tam foede abiiciamus, tantum gloriae Christi organum. H.: Quod vero profectum et incrementum Lutheranorum attinet ecclesiarum, scimus diem domini declaraturum, quale cuiusque opus sit. Nos interim scimus et Arrii et Machumetis doctrinam per universum pene orientem fuisse dispersam, quanquam Lutherum istis nondum prorsus conferamus. De incremento et assensu loquimur ecclesiarum. M.: Sic scribimus, dum regnant affectus. Ego id monere volebam, ut pensi haberetis, quod nemo hactenus hanc doctrinam, per dominum nostrum Iesum Christum totam nostram constare salutem, felicius Luthero provexit, nec hodie esse, quibus dominus ad tutandam hanc aeque utatur. Credite mihi: Cum eciam apud Christi studiosos, non solum hostes, de reformanda ecclesia, de repurganda doctrina agitur, nostri et vestri haud ita magna habetur racio. Ad Lutherum et Lutheranos fere solos respicitur. Hinc ergo, fratres charissimi, quod id evangelii, quod et nos propagatum cupimus, dominus per Lutheranos pocius quam nos propagat ac tutatur, animadvertere nos optarim eos non solum non a predicacione Christi reiectos, sed in hac nobis divinitus praelatos, ut cum nihil quam Christum predicari querimus, illos nobis plusculum ambiendos et observandos crederemus. Quicquid sane evangelii in Italia, Hyspania, Gallia, Anglia et Polonia est, minima portio nobis debetur. Luthero accepta feruntur tantum non omnia, quia ex ipsius scriptis Christum didicerunt atque eos [!] quoque, qui nostra postea amplexi sunt, per Lutherum primum instituti acceperunt, ut nobis assensum preberent. Nihil ego loquebar de dogmate eucharistie, in quo qui errant, id pocius a priscis scriptoribus quam a Luthero acceperunt. Nihil item de eo loquebar, quod mundus eius doctrinam admittat tanquam minus puram, sed quod id, quo mundus nihil fert iniquius et quo non potest non vera religio propagari, fide nos in Christum servari, quod et ipsi per Lutherum didicimus, per nullos aeque provehitur et defenditur, idque tanto studio. Iam tu videris, Bullingere, qua consciencia cum isto incremento et assensu ecclesiarum in hanc doctrinam, que sola salvifica est, conferes incrementum imposture Mahumetane et consensum impii mundi. H.: Queris hic, quo pacto itaque hoc malum a nobis propulsabimus. Certe nulla veritatis iactura. Nam prestabilius est istud mali nostro eciam malo ferre diucius, quam male sartam pacem cum eo suscipere homine, qui malit sibi quam veritati omnem gloriam deferri. M.: Liberet te dominus a perverso isto et falsissimo iudicio de Luthero, quem gloriae sue serio studuisse Christus olim tibi ostendet non sine tuo magno pudore. Ceterum nullam ego pacem cum iactura veritatis cum quoquam ||269v. suscipi volo, sed prestare puto, ut feramus quosdam in accessoriis christianismi adhuc quedam ignorare pocius, quam ignoranciam sic profligare, ut totas interim naciones arceamus a cognitione eorum, sine quibus nulli christiani esse possunt, deinde, ut si parem omnium cognicionem ex aequo inferre omnibus contra doctrinam et exempla non solum Christi et apostolorum, sed eciam nostra ipsorum libeat, ne id faceremus admissis tot conviciis et usurpantes eiusmodi loquendi modos, quibus Christi studiosos eciam ab his ipsis dogmatis, pro quibus adeo satagimus, absterremus, sepe eciam contra nos provocamus, tum impios in omnem Christi veritatem armamus.H.: «Convicium itaque rependetis convicio»? Non puto. Neque enim id hactenus soliti sumus. Nam quocies adversarii in nos eiusmodi iaculati fulmina, que nec ipsa dei et fidei gloria nec ipsum verbi ministerium dissimulare suaserunt, tanta tamen modestia extincta sunt, ut non pro dignitate tractaverimus istorum quemquam. Modeste itaque eciam nunc, et quocies dei gloria et ecclesiarum nostrarum suadebit comodum, veritatis negocium in presenti causa et aliis necessariis non modo contra Lutherum, sed adversus omnes veritatis hostes, turbatores et perversores tuebimur iis viribus, quas divina nobis subministravit gracia. M.: Tueri causam veritatis fortissime studete iis tamen armis quas Christus subministraverit spiritualibus. Inter haec nihil erit perversi iudicii, nihil attrocium adeo conviciorum, que miror vos non agnoscere et tantam vobis tribuere modestiam. Si ista non sunt convicia, ex superbia et arrogancia data opera veritatem obscurare, ecclesiae dei illudere, sibi omnem gloriam, nihil Christo deferre «greek greek greek» [Weish 14,14; 1 Tim 6,4] novas continuo rixandi causas iniicere, pios et sinceros Christi praecones cupere extinctos veritatis hostes, turbatores, perversores se praestare oo , tantum ne errasse deprehendatur, et huius generis multa eademque tocies in hac sola cui modo respondeo epistola repetita, quid, queso, vobis convicium dicitur? Hic istius monere libet, cum adeo ad tuendam veritatem ardetis contra quoslibet eius hostes, cur non pridem contra Hispanum 54 illum, item Campanum 55 totam semel Christi religionem evertentes ac pp alios paulo saniores qq armati spiritualibus armis proditis? H.: «Sed nihil proficietis apud eos», inquis, «quibus defensio approbanda erat.» Id vero non nobis primum, sed maximis eciam et sanctissimis viris ab ipso mundi exordio usu venit. Nichil enim proficiebant apud hostes veritatis neque profete neque apostoli eciam scriptis amantissimis. Sed nunquid eius rei gracia a defensione veritatis palma adversariis relicta discedebant? Proinde: «Qui nocet, noceat adhuc, et qui sordidus est, sordescat adhuc» [Apg 22,11]. M.: Ut vero infeliciter scripsi. Nam nusquam prope id legistis, quo [!] ego volui. Quibus, quaeso, putatis me censore approbandam esse vestri defensionem? Hostibus veritatis? Ego scilicet adeo desipere vobis sum visus, ut existimetis me velle vos
Christi causam approbare veritatis hostibus, cum cuivis greek haec stulticia sit nec intelligi possit? Christianis, puto, vestras scribitis apollogias hisque approbare causam vestram queritis. Hii iam vel vestri sunt vel minus. Si iam vestri, nulla ||270r. apud eos defensione opus est, sin alienati, res ipsa docet vos, quo modestius calumnias adversariorum reieceritis et minus de verbis anxii fueritis, tum ab iis, quibus sancti probe usi sunt, non tantopere abhorrueritis, hoc cicius causam apud eos victuros. Id vero est, quod ut studeretis hortabar. Impiis scio nos id oportere haberi, quod Christus. Quare tua, mi Bullingere, hic responsio ad me nihil attinet. H.: Quodsi Lutherus ipse hoc magis irritabitur, quo strenuius rr nos simplicitatem veritatis tuebimur, speramus fore, ut ex ea re omnes in ecclesia sancti discere possint, quo agatur spiritu Lutherus. M.: Bono spiritu agi eum certum est, sed cui spiritus carnis plurimum sepe negocii exhibeat. Vos ergo si queritis, ut sancti eum malo agi spiritu credant, quid aliud quam deiectum queritis ministerium eius et obscuratam Christi predicacionem, que huic commissa est et in qua feliciter adeo domino servit? Ita autem fit, proh dolor: Quo vos strenuius hac, qua adhuc, strenuitate, in qua caro se satis exeruit, vestra contra Lutherum defenditis, hoc ille magis carni sue indulget suspectusque fit multis eius spiritus. Sed de vestro haud melius interim iudicatur, et efficitis, quod iam dixi, ut utrinque parum in negocio Christi valeatis, cum apud neutros eam videant homines synceritatem, candorem et simplicitatem ac etiam prudenciam, quam remergentis evangelii administros prestare convenit. H.: Quid vero multis? Non didicimus, charissime Bucere, duabus sedere sellis. M.: Vae mihi ss , si hoc vel ipse coner vel vos conari iubeam. Christi sella unica utinam sedeamus utrique sicque, ut ea electos omnes admittit tam humiles, quam grandes, tam infirmiusculos, quam firmos, nos nullos conemur illa arcere aut depellere. Lutherus Christi est eoque membrum in Christi corpore; idem estis vos. Vae igitur mihi, si cum alteris sedere nolim. Dominus donet, ne umquam, cum turgidi sellam Christi soli occupare volumus, in sella sedeamus carnis. H.: Si Christi corpus ad dextram dei corporaliter est, certe in caena corporaliter non est. Nec interim ignoramus, quid et quomodo locuti sint veteres. Porro, si in dextra patris et in caena simul et semel corporaliter est, corpus Christi infinitum est. Quod autem infinitum est, corpus non est. Ergo Christi corpus corpus non est. M.: Primum plurimum oro, cum istis aut aliis argumentis in rebus sacris uti libet, presertim quando res vobis fuerit cum doctis, qualis sane Lutherus habendus est, detis operam paulo cercius loqui et attencius colligere detis operam. Scriptura Christum sedere ad dexteram patris predicat volens significare eum prima a deo patre potestate pollere, ita ut solent apud reges primi esse, qui eis sederent ad dextram. Est enim allegoria. Corpus domini ad dexteram dei esse non dicit, etsi suo sensu hoc quoque dici queat. In caelos subvectum esse corpus domini magis proprie dicitur. Iam colligis a repugnantibus. Si corpus domini est in caelo corporaliter, non est in caena corporaliter. Verum, at qui hoc greek greek greek greek 56 , cum verbo solvi possit, nimirum, cum dicimus non ea corporalitatis -liceat sic loqui - racione offerri in caena corpus domini, qua est in caelis, hoc est, secundum proprias
dimensiones? ||270v. Id quod nec scolastici affirmarunt 57 . Est ergo corpus domini in celis corporaliter, id est, localiter, in caena est corporaliter, id est, vere, solide, non localiter. Et offertur in hoc, ut habitet in nobis corporaliter communicacione carnis sue, ut scilicet simus de corpore eius, caro de carne eius, os de ossibus eius 58 . Paulus 59 scribit totam plenitudinem divinitatis habitare in Christo greek id est, corporaliter. Ad hunc modum aiebat ad me Philipus Melanchton Auguste 60 se accipere corporaliter, cum dicunt in caena corpus domini offerri corporaliter. Si iam non ignoras, ut locuti patres sunt, et constat hos hac eadem voce «corporaliter» usos esse, haud certe conveniebat ad hunc modum isto epichiremate 61 assultare, quasi vero nullo pacto utrumque recte dici queat, Christum et in caelis et in caena corporaliter adesse, sed diversa racione. Ita ut nihil opus fuisset adiicere de infinitate vel proprietate humani corporis. Cumque abunde Lutherus ipse testatus sit, cum ait 62 Christum offerre suum corpus in caena corporaliter, haud quaquam se id affirmare crassa illa corporalitatis racione, sed unum hoc contendere, ut agnoscamus dominum non tantum panem sed simul suum corpus exhibere, idque verum, poteratis hisce argumentacionibus vobis temperare apud nos quidem, qui tt nec vos nec quemquam sic loqui iubemus, sed hoc [?]solum agimus, ne uu Lutheranos sic loquentes abiiciatis aut, dum nos confessionem et appologiam 63 —qua lege, sepe dictum -admisimus, in qua altera vox «corporaliter» non est, in altera ad sensum Cyrilli 64 , quia ex verbis eius posita est, non interpretemini id defectionem a veritate Christi, quam antea vobiscum adseruimus. Certe, dum istam vestram vehemenciam propter istud «corporaliter», licet tocies explicatum, propius considero, miror admodum, quidnam vos sic exagitet, cum equidem nihil videam cause, nisi forsan corporaliter ubique nihil aliud significare putetis quam nobis nostrum «lyblich». H.: Sane Helias clamabat: «Usque quo claudicabitis in utramque partem?» [1 Kön 18,21] Clamat et Paulus: «Que communio luci cum tenebris?» [2 Kor 6,14] Clamavit et universa vetustas: «greek greek greek greek greek». M.: Lutheri predicacio cum Christum verum servatorem mundi ubique preclare et ardentissime commendet, neque Baal neque Belial neque tenebrae, sed ea est veritas, religio, iusticia, quam vos quoque sectamini. Quos itaque in fide et praedicacione
nominis sui is coniunxit, qui ut unum essemus, pro nobis mortuus est, deus et servator noster, hos monere volui, ut se ita iunctos agnoscerent, meque utrisque iunctum professus sum et profitebor, dum dominus nec vos nec me abiecerit. Nec scio, quid simplicius et largius haberi debeat quam verbis uti servatoris et his in suo germano sensu. Etsi quiddam obscuri in fratribus nostris toleramus, quod illustrare scilicet nondum possumus et, si conemur, adhuc nihil quam obscuritatem hanc conduplicaverimus et, quod lucis utrinque est, plurimum quoque obfuscaverimus, tam crediderim nos nihil a synceritate christiana et luce recedere, quam nihil ab his recessit Paulus 65 , cum ad retinendum infirmiores in officio ceremonias Mosaicas observavit, quas docebat abolendas, aut recedere iussit, cum precepit infirmiores sic suscipere, ut se vv qui ww firmiores erant ad illorum xx infirmitatem aliquatenus demittere yy observando zz discrimen ciborum et dierum hortatus sit aaa . H.: Iam vero deum testamur, quod glorie Lutheri, quantum illi impartitus est deus, prorsus non invidemus neque volentes cum eo disceptamus, sed quecunque facimus, amore veritatis et simplicitatis ||271r. facimus. Id vero sic habere hac re probabimus ac nunc tibi pollicemur, quod Lutherum ut fratrem arctissimum suscipiemus, quamprimum ille omnem gloriam veritati dederit, sanctos et optime de ecclesia Christi meritos viros, ipsos denique nostrum, imo non nostrum sed dei de eucharistia dogma sequentes homines innoxios, Carolostadius is sit sive Zuinglius sive Oecolampadius sive alius aliquis, mordere et persequi desierit, simplicitatem nebulis involvere, recta pervertere, pura captiose efferre, dentatas chartas et famosos, ut aiunt, libellos scribere, maledicere, calumniari et haereticos vel schwermerios vates proclamare cessaverit. Hec porro gravia illi non erunt, immo promptissime et sua sponte, si modo nostrae nobiscum, ut ais, fuerit sentencie, prestabit. M.: Christiani haudquaquam dici possetis, si scientes et prudentes glorie Christi in Luthero invideretis aut aliud quam hanc ipsam in tractandis Christi dogmatis spectaretis. Sed non minus indigni hoc nomine fueritis, si arrogetis hoc vobis, nihil vos non veritatis amore facere. Homines enim estis et tam non potestis omni invidia nominis alieni quam omni studio vestri poenitus vacare. Nec ullos unquam fratres habebitis, si nullos amplecti certum est, quam qui omnem gloriam veritati cesserint, nullos, siquidem huiusmodi haec terra habet. Quod obscurius quedam loquitur Lutherus et nos attrociter insectatur - antea dixi 66 — zelo facit Christi, sed qui sit praeter scienciam, verumtamen christianis, dum ille cum lingua tum vita predicando Christum perseveraverit, ferendus. Hunc zelum missum facere ei perquam facile foret, si ut revera nobiscum ipsi convenit, ita convenire sibi nobiscum agnosceret. Istuc autem adhuc non potuit, et ne possit, satis eciam a nobis cause datum est ac eciam nunc datur. Ideo semper de eo dissero, quod errantes in plerisque dum Christo errant, hoc est, Christum in ipso eciam errore synceriter, quantum ipsi sibi conscii sunt, querunt, nobis non ferendi modo, sed et amplectendi fovendique sunt nec ulla vel acriore bbb disputacione exagitandi, Ro. 14 [1—23], hocque magis fatendum et predicandum quem dedit dominus in se consensum, quo hunc illi pertinacius
pernegant -donum siquidem dei tantum, quodque persuasum esse piis tantum refert, quis pius non cupiat esse omnibus quam notissimum? Quid enim omnino potuisset accidere, quod cursum evangelii aeque remoraretur atque hoc, quod vulgo creditur nos adeo dissentire? H.: Sin secus, iam malumus a turbulento Lutheranorum manipulo male audire quam ab omnibus sanctis hypocrite ipsa re et nomine appellari. M.: Manipulum Lutheranorum, quibus de ego vobiscum ago, ecclesiam Christi esse scio. Quare eciam apud hos bene audire optandum, cum christiani sit omnibus placere ad bonum et, quantum licet, eciam incredulorum testimonio commendari. Verum ego, dum ad querendam colendamque concordiam hortor, non adeo, quid Lutheranis, sed quid electis ubique gencium audiamus, iubeo consyderare. Dum enim tantopere dissidere nos orbis putat, nemo ab utrisque, multi vero a neutris predicari Christum haud ab re iudicant, sicque ipsi || 271v. quam plurimis, ne quam ingerimus facem evangelii videant, oculos prestringimus, quodque vite pharmacum offerimus, ipsi, ne recipiatur, fidem nostram deiiciendo obsistimus. Porro, cum suademus ferre in Lutheranis loquendi modos obscuriores quidem, sed quos in ipsis non queas conari emendare, nisi ccc simul efficias has ipsas obscuriores loquendi formulas ddd apud hos plus obtinere et tuis purioribus aditum ad bonos amplius obstruere, tum evangelium cum ab illis, tum a te administratum apud sane multos non solum penitus inutile, sed horrendis eciam blasphemiis obnoxium reddas, deinde his loquendi formis uti, que ut Christi sunt et apostolorum, ita et veritatem et melius exprimunt et lacius proferunt libertate semper retenta omnia ad edificacionem explicandi, haec, inquam, cum persuadere studemus, a nullis prorsus sanctis, nedum omnibus, dum ex vero modo iudicarint, hypocrite vel nomine vel re appellabimur. Si qui errantes id fecerint, ferendum hoc pocius, quicquid est false condemnacionis, quam ut re ipsa destructores simus regni Christi, cuius audire volumus «greek greek» [Lk 12,42]. Quare nihil huius vobis a nostro quidem consilio metuendum erat, nedum nos aliter, ut confido, vobis cogniti tanti mali insimulandi. H.: Nam semel constituimus, quod et per graciam dei prestabimus, veritati sancte et pie simplicitati impendere vitam, nemini caedere [!], nisi melius aliquid «assidenti fuerit revelatum» [1 Kor 14,30]. M.: Idem et nos in domino constituimus. Ipse donet, ut perstemus. Verum simul cedere, imo fieri eee volumus omnibus, omnia ut obtineat ubique Christus 67 . Sepe dictum nobis in mentem nunquam venisse iubere vos vel tantillum Christi cuiquam cedere. Nam cum permittitis alios suo more loqui, quod scilicet sine ingenti regni Christi detrimento mutare adhuc non potestis, et veritatem Christi sic studetis predicare, ut a quam plurimis recipiatur, offendat quam paucissimos, presertim electorum, temperantes interim vobis a conviciis, calumniis ac eciam iis loquendi formis, que bonis quam propagare Christi veritatem queritis magis invisam reddunt quam claram aut excipiendam, nihil ceditis veritatis. H.: «Breve est tempus vite, quod restat» [1 Kor 7,29]fff , inconstans mundus, inconstanciores
homines, pavidi et ad sanctam dei crucem trepidi. At nolumus nos ista aliquando, si deus aspiraverit, Paulina notari sentencia: «Quicunque volunt iuxta faciem placere in carne, hi cogunt vos circumcidi, tantum ne ob crucem Christi persecutionem paciantur» [Gal 6,12]. M.: Neque nos hoc Pauli dicto notari volumus, utcumque in nos id vos torqueatis. Consilium meum tocies iam exposui, quod aliud non est quam fratribus persuadere inter Lutheranos et nos non re, sed verbis pugnatum esse, illosque a domino eo loco in ecclesia constitutos, ut eos hostes habere non sine incredibili iactura evangelici profectus possimus, eoque modis omnibus studendum, quo evanescat ex animis hominum haec opinio, qua putant ggg nos dissidere, presertim tantopere et habere nos invicem pro hostibus, hacque de causa illis quosdam loquendi modos esse concedendos, quos ut prestaret puriores esse, hac maxime tempestate negare tamen non possis, sicut recte usurpati sunt patribus, ita hodie recte usurpari posse, tum nobis eos in usum sumendos, qui non solum in scriptura traditi, sed ab omni eciam semper ecclesia cum fructu pietatis observati sunt et huc nobis quoque egregie servient, ut cum huius dogmatis, de quo digladiatum est, verum sensum, tum tocius evangelion Christi pluribus persuadeamus. Nam hic unicus nobis in omnibus scopus est, ut Christi doctrina et pateat latius et regnet efficacius. Istuc studere neminem sane facit secundum || 272r. faciem placere in carne 68 nec est persecutionem ob crucem Christi fugiencium. Nam nihil principem mundi in nos aeque exagitat atque Christum predicare unum servatorem, qui solus iustus est et justificat. Certe dogma illud de eucharistia sicut non est tota doctrina Christi, ita quancunque de eo sentenciam secteris, si istuc urgere non remittas, nos sola fide in Iesum Christum iustificari, quo vel maxime tyrannis principis mundi solvitur, hic hhh ipse mundi deus monere tibi persecucionem hanc haud unquam cessabit iii , nec unquam placere huius filiis poteris, plurimumque orandum tibi erit, ut nunquam non cogites, quam breve sit vite tempus, quam inconstans mundus et inconstanciores homines, quo tu tibi in hac predicacione, que ferri a mundo nunquam potuit nec nunc poterit et sanctam dei crucem omnibus, qui ei accedunt, imponit, probe et impavide constes. Id utrinque orabimus, simul et hoc, ut evangelion, quod profitemur, ea fide, synceritate, prudencia spiritus 69 administremus, ut principi mundi causa sit, cur nobis indignetur et, quicquid est malorum, in nos excitet, et ne cuiquam carnalium eo queramus placere, quod videmur in dimicacione nemini cedere, immoti stare in eo, quod vel quovis modo semel amplexi kkk sumus, retinereque mordicus lll ea mmm , que videntur peculiariter nostra, unde praerogativam quandam, tanquam qui inventi [?] alius authores simus, nobis vendicamus. Dici enim non potest, quam faveat caro dissidiis et pugnis, unde certe facta [!], ut virtus bellica omnibus prope aliis eciam carni, cui alioqui nulla virtus per se placet, anteferri soleat, tum nihil aliud hec quam in omnibus, eciam sacris rebus, que tamen per se odit, greek querat, quanquam est uti ad hec rite amplectenda stupida, ita ad falso pretexendum horum studium ingeniosa. Quod tamen non scribo, quasi vos putem scientes pugnare pro
praerogativa inventi verioris sensus circa sacram eucharistiam constanciaeque laudae [!], et ne cedere adversariis vel aliquid videamini non satis circumspecte tradidisse. Sed quoniam nemo sanctus est, qui istos carnis sue dolos satis caverit, monere tamen horum volui, ut probe recessus animorum vestrorum, quod et nos studebimus, excuciatis, necubi se satan in angelum lucis transformet 70 . Certe, ubi tam multa carnem redolent, verendum carnem suum negocium simul agere. Solet enim haec eciam, ubi finis actionis plane sanctus est, nihilominus tamen inficere, que pro eo fini consequendo institueris, quo saltem minus plene minusque pure eo, quod recte queris nnn , pociaris. H.: Iam vero, quod rebus publicis vestris non modo permisistis, verum eciam authores fuistis subscribendi Confessioni Saxonice, nec probare nec improbare volumus, quoniam factum, ut fertur proverbio, infectum esse nequit. Sane nos tale quipiam [!] inconsultis vobis minime fecissemus. M.: Quomodo nostris, si res ita tulisset, subscribendi Saxonice Confessioni authores fuimus, abunde exposui in epistola communi 71 . Quod scribitis vos nihil tale facturos fuisse nobis inconsultis, puto nunc sic vobis videri, caeterum, cum nulla omnino de re hactenus nos consulueritis, nisi quod Leo a proxima clade de legibus pacis vestre cum Quinque Pagis me consuluit 72 , cum tamen tentaveritis ea et leges ecclesiasticas eiusmodi tuleritis, que maximi momenti sunt, fieri potest, ut in tali quoque re contenti fuissetis consuluisse scripturam et spiritum dei. Utinam autem hoc inter nos servari, ut ecclesie nihil, quod alicuius momenti sit, nisi communicato inter se consilio agerent, tam placeret aliis, quam placet nobis. Nos certe exorta primum disputacione de eu-||272v. charistia, antequam hic ceremonias et alia quedam novaremus, proprium nuncium ad omnes precipuas ecclesias misimus 73 cupientes in communi statui, et quid de eucharistia doceretur, et quid in ceremoniis novaretur. Verum aliis aliter visum est. Erat siquidem in fatis, ut isto dissidio tam horrende exagitaremur et probati, quorum tamen nimis quam parvus est numerus, manifesti fierent. H.: Verum ita fortassis a deo statutum, ut semel omni destituamur humano auxilio et solacio. Sed age, «fiat voluntas domini» [Apg 21,14]. M.: Istud quantum ad nos attinet, non est, ut queramini. Diserte enim semper testati sumus vos non deserturos, ut quos scilicet synceros Christi ministros habeamus. H.: Id vero manifestius est, quam negari possit, in ea confessione esse, que syncere doctrine adversa sunt, quedam eciam, que a nobis ipsis olim impugnata et improbata sunt. M.: Horum tu plane nihil ostendes, si modo velis, ut debes, omnia eo sensu accipere quo scripta sunt et Lutheranis eam concedere loquendi libertatem, quam vides traditam a scriptura ipsa et patribus usurpatam. De qua re in epistola communi 74 fuse satis, in qua id quoque apperui, andabatarum more 75 non uno in loco pugnatum
a nobis esse. Marpurgi cum utrinque, quo sensu quisque sua scribat, expositum fuisset, convenit de omnibus excepta sola presencia Christi in caena corporali 76 . Cur iam pugnam renovaremus aut consensum nostrum negaremus, cum illi nihil in hac confessione prodiderint, quod non et tum, quando convenit Marpurgi, scripsissent? H.: Quedam eciam satis obscura et puerilia. Huiusmodi illud est, quod per sacramenta velut instrumenta donetur spiritus sanctus, quod iisdem confirmetur fides, quod baptismus necessarius sit ad salutem. Loquuntur autem de baptismo aque. Ea vero, que de confessione, absolucione et missa philosophantur, nociora sunt, quam repettere necessarium sit. M.: Ritus eorum non recepimus 77 , quamquam et illi, si veteris ecclesie ritus probamus, censeri queant inter tollerabiles. Si non alias istis hominibus paulo iniquiores essemus! Nam quo spectent, ut scilicet cum veritate evangelii vel aliqua sit in populo horum reverencia et disciplina, satis scimus. Sed ut dixi, diserte testati sumus 78 nos ritus eorum non esse admissuros. De aliis, quo sensu ab illis scripta sint, in communi epistola ostendi 79 , certe pio, et quem in apologia abunde ipsi exposuerunt 80 . In eo vero illis luculentam iniuriam facitis, quod scribitis eos, qum dicunt baptisma necessarium, loqui de baptismo aque, quod satis videre potestis cum alias, tum in apologia «de usu sacramentorum» 81 . Imo hoc illi maxime in nobis detestantur, quod putant nos baptismum aque facere, cum non sit christianis nisi baptismus Christi, sed qui ut verbis, ita et symbolo tinctionis in aqua offeratur. H.: Notissimum et illud, quod de eucharistia deffinierunt, quo et nostra prorsus damnarunt. Nam quos damnarunt alios, si nos non damnarunt? M.: In communi epistola 82 ad hoc respondi. Sed rogo te: Si quis putaret te negare Christum verum deum esse scribensque contra hoc dogma damnaret, quicumque illud amplecterentur, et videretur sibi omnino te damnasse, quod scilicet existimaret te dogmati isti accessisse, nolles tu huiusmodi damnacioni, in qua non te aut quenquam nominatim, sed illos, quicunque essent, qui impium illud dogma amplecterentur, damnasset, subscribere ac testari nihil eius ad te pertinere qui interim Christum verum esse deum crederes? Confessi sunt || 273r. de eucharistia, que nos, sentiunt, quod impium non est et re ipsa idem, quod nos damnarunt diversa docentes, quos et nos damnamus. Quid igitur, queso, obstitisset, quominus recipiendam hanc confessionem suasissemus? Nam nec nos nec vos diversa docere sentire potuimus et, ut alii idem senciant ooo , probare iam publice solebam. Porro, quo pacto nos ea ipsorum verba intelligamus, in nostra apologia 83 et alias satis declaravimus.
H.: Aut quomodo fieri posset ut nostra, post tot egregia opuscula nondum rite intellexissent? Scripserat perplurima Zwinglius, scripserat multa et religiosa Oecolampadius, scripserat et Bucerus, conveneratis Marpurgi, utriusque partis audita est confessio. Et nihilominus impudens secuta est damnatio. Neque vero aliud tum, aliud nunc dicebant nostri. Eadem semper fuit doctrina. Quid, quod ipse Zwinglius tam dilucide, tam eciam religiose de sacramentis, imo de tota religione et «Ad Carolum» et «Ad principes Auguste congregatos» scripsit, ut nemo unquam clarius de hac re scripserit? Sed ne tum quidem ulla pax potuit ab istis contenciosis et arrogantibus impetrari. Rata nihilominus perstabat damnatio, cui nunc tam prompte subscribimus. M.: Quod ppp isti sentenciam nostram non pridem rectius acceperunt qqq , ego quoque sepe stupui. Sed quoniam hi rrr inicio et semper hoc contenderunt, Christum in caena non solum panem, sed simul suum corpus dare, et ex eo, quod scripta eorum oppugnavimus, crediderunt nos diversum statuere, cum tamen nihil quam panem ipsum non esse domini corpus graciaeve canalem et corpus domini non posse fieri cibum ventris contenderimus, factum est, ut quicquid postea dederimus presencie Christi in caena, suspicionem tamen hanc -videntes nos adhuc abhorrere ipsorum verbis uti -ponere non possint, qua suspicantur nos in eo esse, ut dum aperte et semel non licet, tecte et sensim id aboleamus, Christum se in caena offerre nobis in cibum. Nec alia de causa censent nos tantopere conari, ut voces illas, que solide presenciam Christi et plene exprimunt, ecclesiae extorqueamus ac eciam ipsorum consensum obtineamus. Simul ergo et voces illas retinent tam mordicus et nostram amiciciam respuunt adeo pertinaciter prestantque in damnacione nostri arbitrati id Christi zelum et in conservanda evangelii synceritate caucionem, cum sit falsa suspicio, quam illis sugerit amor sui offensis scilicet, quod contradicere eis ausi sumus, idque ita prestrinxit illis oculos, ut videre nequeant nos haudquaquam negare Christum se offerre in caena, sed negare se offerre in pane cibum ventris et cum pane sic unitum, ut quicumque panem edat eciam ipsius corpus edat et graciam percipiat. Quanquam, si verum est apud vos dicendum libere, nec nostri multis sane in locis intellexerunt Lutherum, quamlibet et ipse multa scripserit, nolo addere, quam perspicuo Lutherus in libro suo contra schwermeros edito anno 27, ubique cum sua firmans, tum nostrorum argumenta solvens. Hanc conclusionem facit: «Ergo, es ist nit itel brott da, ergo der lyb des herrn ist im nachtmal» 84 et sub finem maiusculis litteris scripsit. Multisque, ut solet, hortatur, ut nostri omissis aliis hoc scripturis certis probent, quare pugnent hec: Christi corpus est ad dextram patris et simul est in caena 85 . At Zwinglius, cum respondet, hanc statim inicio proposicionem ponit: «Damit du erkennest, ||273v. das er durch den glouben in unserem hertzen wonet, Ephe. 3 [17] nit durch das lyblich essen des munds, als du one gottes wort leren wylt» 86 . Iterum in responsione ad confessionem Lutheri semper hanc Lutheri opinionem
facit, quod panem ipsum faciat esse corpus domini. «Luther sagt, brott sy wesenlich brot und wesenlich der lyb Christi» 87 . Iterum: «Luther macht das brot selbs den lychnam Christi» 88 . Iam Lutherus diserte negat panem esse idem quod corpus domini affirmans distinctas esse naturas panis et corporis domini nec uniri nisi unione sacramentali 89 . Fateor tamen Zwinglium, ut ista Luthero tribueret, ex ipsius verbis occasionem habuisse. Nam est hoc viro, proh dolor, nimium familiare, ut cum contendit, hyperbolis fere utatur nec satis habeat aequum obtinuisse: Eciam iniquum non tam petere quam obtinuisse vult videri 90 . Ea est ingenii eius vehemencia. Sic illi non satis erat contendere in hac oracione «Hoc est corpus meum» «est» non accipi significative. Contendit nusquam scripturarum pro «significat» usurpari. Nec id satis erat: Addit in nulla omnino lingua idem quod «significat» valere. Ex hac improbitate, simul quod calumniandi et conviciandi nullum nec modum nec finem faceret, moti nostri sunt, ut homines erant et ipsis quoque offusa est caligo aliqua, ut plerisque sane in locis id, quod Lutherus voluit, haudquaquam assecuti sint et contra illi tribuerint, que nunquam sensit, nedum docuit, ut certe sunt proposiciones ille preter secundam omnes, quas Zwinglius in responsione sua ad Lutheri librum, cui tytulum fecit «Quod hec verba Christi <Hoc est corpus meum> etc. adhuc firma stant contra schwermeros» sub nomine errorum ad finem responsionis sue tanquam ex ipso Lutheri libro sublectas posuit 91 . Neque enim confundit Lutherus naturas in Christo nec ulli rei remissionem peccatorum preterquam Christo per fidem recepto fert acceptam nec veritatem humani corporis in Christo negat nec externe sumptioni per se aliquid virtutis vel fidei augende in animis vel immortalitatis parande in corporibus tribuit, que omnia tamen illi Zwinglius impingit, diversum licet testentur omnia eius et scripta et verba, que cotidie tot millibus hominum predicat. Ista vero cum legunt Lutherani, non minus queruntur Lutheri a nobis scripta non legi et, si iuremus ea nos sss legere, non minus stupent, quod ea non rite intelligamus, quam possitis vos de illis vel queri vel mirari. Mei nulla aut per pauca apud Lutherum habita racio est. Deinde semper hoc quoque de me senserunt, quod medium quoddam affectarem inter ipsos et Zwinglium, ad quod et Oecolampadium plusculum propendere existimarunt. Quare Marpurgis [!]Oecolampadii et meam dumtaxat presenciam optarunt 92 , non venturi illo, si prescissent Zwinglium
adfuturum, eo quod hunc putarunt pugnare secum ex diametro. Nam cum de presencia Christi loquitur, eo sermone utitur, ut videatur solam localem illam et expositam sensibus agnoscere, qua scilicet dominus in caelis est et hinc abest, raro et modice attingens eam, qua se nobis sistit per verba et sacramenta ac eciam spiritum 93 . Inde igitur existimavit Lutherus Zwinglium in eo usque perseverare, quod nihil Christi in caena preter quam panem offerri dogmatiset 94 . Licet enim quedam in sua «Ad principes Auguste congregatos» responsione ex Augustino praeclare scripserit 95 , unde eciam ego concordie conficiende spe iterum concepta cum Lutheranis et Luthero ipso agere rursus institui, ||274r. simul tamen et illud adiicitur et in confessione 96 et in responsione 97 eius, dari in caena corpus domini typicum, et que sunt de presencia Christi in hac vita, ad divinitatem omnia refert, cum scriptura tam diserte testetur et omnis id semper ecclesia agnoverit, nos hic carnis quoque Christi communionem consequi, qua scilicet caro de carne eius et os de ossibus 98 eius evadimus. Que cum ego eciam a Zwinglio credita testor, nullam mihi habent fidem. Et quanquam eciam Oecolampadius eadem mecum expresse docuit 99 , putant tamen semper nos ea aliter quam ipsi intelligere ipsisque velle fucum facere 100 et os his loquendi formulis oblinere 101 , ut abusi postea pretextu consensus eorum veritatem sacramenti facilius enervemus. Hinc est, fratres, quod nec Marpurgi nec postea plene potuerit conveniri et perstiterit illa apud illos nostri damnacio. Si dominus dedisset, ut omissis aliis omnibus, que agetate [!]questiones sunt, utrique in id animum intendissent, quod utrinque causa scribendi precipua fuit, pridem depugnatum fuisset.
Vidissent enim nostri Lutherum nihil aliud contendere quam ex verbis caene id haberi, quod dominus suum corpus, non solum panem det discipulis, Lutherus vero vidisset id a nostris haudquaquam negari, sed hoc eos agere, ne qua statuatur presenciae corporis Christi in caena racio, que tollat veritatem humani corporis au[t] salutem elemento externo adfigat. Quorum cum neutrum Lutherus adserat, disputassent pocius de eo, qualis natura censenda sit, imo magis, quomodo vocanda haec Christi in caena presencia quaque nostri parte percipiatur et ad quid instituta. Sic facile apparuisset nec Lutherum affirmare, quod nostros opporteat impugnare, nec a nostris negari, pro quo illum sit necesse inire tantum certamen, minimoque negocio tandem vel penitus convenisset vel de eo solo quomodo. Reliqua mansissent, quid impiis hic non tam perciperetur, quam offerretur. In quo ipso haud dubie pariter in idem postremo venissemus, si tantum affectibus non prime fuissent delate. Sed ita, ut accidit, visum domino est. Is condonet omnibus nobis, quod dissidere ab iis, qui Christum ab hac et illa parte predicant, tam parvi fecimus, et donet, ut quisque, quod in hac re viderit concordie, manifestum facere omnibus pro virili studeat, cumque huius in re ipsa plurimum sit et discordie minimum, faciat, ut hoc demum videant, qui nisi pugnent, se non putant christiane rei publice satis bona fide operam suam locasse. Id vero tanto rerum usu exercitos ac veterum lectione tritos non debet in tantam admiracionem adducere, si inter vos et Lutheranos re conveniat, quantumvis id vobis hactenus nemo persuadere potuerit. Cum id legamus veteribus et videamus quotidie presentibus tam multis et magnis in rebus usu venire, amamus nos ipsos plus nimio omnes, nihil minus nobis convenire arbitramur quam aliis cedere prudenciamque interpretamur et caucionem nemini fidere, omnia interpretari in partem iniquiorem sicut pervicaciam et maledicenciam, constanciam atque zelum. Ad ttt haec, si eciam iste nebule menti non offunderentur, caligamus tamen admodum in rebus quibusvis, nedum in sacris atque iis, que nullas habent in humano sermone apellaciones proprias. Hec in nobis mala non dubito quin observamus atque oppugnamus bona fide omnes uuu , sed cognata adeo. Fallunt nos, ubi minime putamus, et eos sepe amplius, qui ab eis se existimant penitus immunes. Sed illa communia sunt, isthoc poterat sibi temperare candor christianus. Quod subiicis hic, Bullingere, «cui nunc tam prompte subscribimus»: Eciamsi Confessioni Saxonum simpliciter subscripsissemus, quod ut in communi epistola 102 exposui, non est factum, num ideo damnacioni vestri subscripsissemus, cum tanto iam tempore publice et privatim contendamus vos, que illi confessi sunt, nunquam oppugnasse, nunquam siquidem in caena suo modo domini corpus exhiberi negastis? H.: Ex hac || 274v. vero subscripsione [!] illud nobis emerget, quod et nunc omnium apud nos ore volvitur, quod boni pariter ac mali nos accusabunt inconstancie. Quo praemodum ministerii nostri periclitabitur authoritas, non ipsa per se quidem, sed quod veluti novatores ac trepidi aliud pridem, quod dicitur, aliud nunc sentire, credere et docere videbimur. M.: Ex qua vero subscripsione[!]? Ubi subscriptum? Quid subscriptum? Tu, dices, de hac nobis scripsisti. Si peccasse ergo putabatis, fratris peccatum tectum opportuit, ne boni et mali illud pariter rescirent. Sed nec subscripsimus nec subscripsisse
nos ex nostris litteris didicistis. Aliis de nobis scribentibus credere tam impia, ut vos videri vultis, nobis inauditis non erat necesse. Nos testatos esse re nobis convenire cum Luthero nec velle haberi inter adversarios eius, hoc scripsimus. Caeterum nihil vel a nobis vel a nostris factum. Et illud Auguste 103 et postea semper testati sumus, non primum Schwinfurti 104 . Quam autem in hac omni disputacione de eucharistia constemus, testabuntur nostra scripta. Quid autem dicant, quibus volupe est nos non convenire, domino committimus, quanquam, si liceat, mallemus eos loqui, quod verum est. Sed quottus quisque huic se pugne admiscuit syncero studio Christi, et quottus quisque adhuc novit, quid pugnatum sit? O rem nimis arduam vel informe rudimentum christianismi. Quam securi sunt, qui huic rite student, de omnibus, que per se non sunt officia pietatis! Quam abhorrent ab omni contencione, flagrantes scilicet syncera dilectione, que multitudinem obtegit peccatorum! Quam candide senciunt et loquuntur de fratribus! Quam iudicant cunctabunde in omnibus! Sed eciam infirmorum habenda racio est. Habenda, atqui sic deferendum paucioribus et minus sanis, ut non ledantur plures et saniores, tum semper offensa, que obest cursui evangelico, minus cicius negligenda. Petrus 105 sane deferebat infirmis, cum propter eos, qui a Iacobo venerant, subduceret se a cibis vulgaribus. Nihilominus reprehendebatur, a Paulo 106 eo quod plurium et meliorum, eorum scilicet, qui ex gentibus crediderant, racionem posthaberet et hos offendere in re graviori quam illos in leviori malebat. Quis vero novandi morbo laboret et ad veritatem trepidet, domino committemus, sine cuius spiritu omnes nihil sumus. H.: Sed tu: «Ut multi putent nos», inquis, «a sentencia nostra discessisse, malo hoc de me quidem predicent quam me nihil habere Christi, verba Christi discerpere, omnia dei metiri carnis racione». Quasi vero nos, qui Luthero non subscribimus vel hactenus consentire noluimus, nihil Christi habeamus, verba eius discerpamus et omnia dei carnis racione meciamur. Dolemus, Bucere, dolemus plurimum, et displicent hec tua, displicent, inquam, plus, quam dici possit, nec tale unquam a charissimis expectassemus fratribus. M.: Nec minus mihi dolet, fratres aeque charissimi, nec minus inexpectatum hoc mihi evenit, quod meas litteras legistis animo tam iniquuo. Ego testor re nobis convenire cum Luthero et contendo hunc prae nobis consensum ferendum esse. Quod vero iam vos et alii veremini, id si studeamus, multos dicturos nos a sentencia nostra descivisse, hoc scripsi me ferre malle, quam ut plures dicant nos verba Christi concerpere, omnia dei humana metiri racione, immo nihil habere Christi. Ex his tu quo ||275r. candore nescio, certe nulla dialectica infers: «Quasi vero nos, qui Luthero non subscribimus vel hactenus consentire noluimus, nihil Christi habeamus etc.» Mi Bullingere, aliorum scripta obsecro legas attencius. Ergo, quicquid calumniantur homines, ego verum habeo? Quis non videat me hic calumnias et falso iactatos rumores inter se conferre? Si enim studemus haberi concordes cum Luthero, calumniantur multi nos a prior sentencia descivisse, sin, plures clamant nos eorum reos, quorum nos insimulavit Lutherus, nempe quod racionem scripture preferentes hanc concerpamus eoque penitus a Christo alienos esse nos declaremus. Iam
censeo, cum alterum ferre oporteat -malim autem neutrum -tollerabilius esse dici de nobis, falso tamen, mutasse circa eucharistiam sentenciam quam prorsus nihil habere Christi. Velim utrunque vitari possit. At quia non potest, cur non putem ferendum pocius, quod levius est? Quanquam neutrum ferri velim cum iactura veritatis, quantum huius per nos caveri poterit. Verum sic sunt homines, ut nihil tam circumspecte, nihil tam sancte geri queat, quod non multi trahant ad calumniam. In presenti ergo negocio sic ego racionem ineo. Ut alias, ita et in hoc loco danda opera est, ut Christi veritatem ea commoditate proponamus, qua pluribus haec commendari queat. Hanc commoditatem esse non dubito, si his utamur verbis, que ut domini beneficium augustius exprimunt, ita cum scriptura et tocius ecclesiae usu magis consonant, tum eciam ad id faciant, ut perniciosissimum istud cum Lutheranis dissidium vel ex parte sopiatur. Nam qum eadem cum illis Christi legacione fungamur, nihil prius aut magis sollicite curandum nobis arbitror, quam ut conveniat cum eis per omnia, sique id minus obtineri queat, quam minimum tamen sit discordie et, quod fuerit, maximopere tegatur. Haec ipsam Christi religionem exigere a nobis nos quidem extra dubium ponimus. Iam ergo consequens est, ut quantum licet, curemus, ne hoc bonum hominum malidicencie fiat obnoxium, cumque totum id caveri haud possit, operam tamen demus cum [!] rite explicando omnia, et que de veritate presencie Christi in caena sanctorum scripsimus, commemorando, ut hoc mali vel ex parte aliqua imminuatur. Id studentes bonis, qui veritatem Christi et sanctorum concordiam ex animo promovere cupiunt, causam nostram facile approbamus, maxime nostris, qui nos cotidie audiunt. Quodsi quidem consensus hic noster in re ipsa sit, facile eum negocio omni rite explicato boni cordatique agnoscunt. Si qui vero, cum nostri videri voluerunt, Christi non sunt, nihilominus nos inconstancie insimulabunt, prestat hoc tollerare quam cum iis, qui vere Christi sunt et evangelion tanto cum successo nobiscum administrant, in tam horrendum et perniciosissimum offendiculum orbis fovere simultatem et discordiam istam adeo diram. Ad eundem modum, qui hactenus nos impii circa eucharistiam erroris accusarunt, alii boni, alii minus, illi ergo, si putent nos sibi cessisse, dabunt id laudi et hoc habebunt nos cariores nostramque authoritatem tamquam symmystarum confirmatam posthac volent non labefactatam. Hi, ut calumniabuntur nos recantasse, minus tamen ||275v. nostram ledent authoritatem, quam si perstent nos infamare tante impietatis, quasi animus nobis sit verba Christi pervertere, imo Christum habere ludibrio nihilque ei plus credere, quam queat percipere racio. Iam enim horum ipsorum testimonia dicentur rediisse in viam et nunc sectari veritatem; in [hanc] ego sentenciam scripsi tollerabilius esse predicari de nobis, quod a priori sentencia desciverimus, quam quod verba Christi conscerpamus [!]107 etc. Cuius tot iam annis per universum prope orbem cum maxima sane regni Christi iactura et evangelii utrinque predicati damno incomparabili infamati sumus, sed non minus falso, quam hoc quoque falso dicetur, nos nunc sentenciam mutasse. Et isthuc sane me voluisse in meis litteris videre haudquaquam difficile fuisset, si animus tum vester non fuisset nobis equo offensior. At cum fratres sumus charissimi, non oportebat vos contra nos commoveri tam temere. H.: Nam si ista tua de Lutheranorum dixisti conviciis et maledicencia, miramur,
si tibi tam cito illud domini exciderit: «Beati estis, cum probra in vos iecerint homines et dixerint omne malum adversus vos mencientes propter me» [Mt 5,11]. M.: Volo nos beatos arbitrari, cum falso homines omne de nobis malum dixerint, sed propter nominem Christi, non nostra culpa. Danda tamen opera est, ut quam minimum hoc quoque sit. Ut enim Christum omnes agnoscant, facienda sunt nobis omnia. Cur igitur non doleret et mutatum quererem per eos infamari nos violati verbi dei ac ita cursum eius impediri, qui illud nobiscum predicant eiusque pre nobis habentur administri? Sic autem non dolebit, ut propterea prodere veritatem aut aliquid indignum nobis facere velim. H.: Miramur item, quid adhuc nobis scribas de concordia et dogmatum consensu, qum in istis adhuc sencias tam atrocia in nos convicia. M.: Ego vero miror istud tuum mirari. Quocies enim testatus sum in re esse consensum, non autem in animis. Alioqui que racio tam multis cum apud vos, tum apud Lutheranos agere, ut hunc consensum agnoscetis? H.: Quod itaque Leo monuit, Bucer charissime, idem ego moneo, ita hanc agatis fabulam, ne in atram desinat tragediam. M.: Ecquidem nihil minus velim quam nove turbe in ecclesia dare occasionem eoque certe respondeo vobis tam sero oroque per dominum, si quid eciam vobis in his non probetur, a me eius vel explicacionem vel satisfactionem pettere velitis nec ecclesiam sine causa commovere. A Lutheranis hoc mercedis retuli, ut dum pacem componere inter nos anniterer, me prope importunius quam vos pecierint. De vobis spero humaniora. Certe ego pars huius pugne nunquam factus fuissem, nisi huc pertraxisset studium Zwinglii et Oecolampadii et defendendi et Lutheranis conciliandi. Verum, quod dominus avertat, si nec vos agnoscere hic animum meum sustinueritis, non dubito tamen multos esse, quos interim ex ista pugna subducere licebit ostenso, quidnam sit in controversia, quid minus. Nichil vobis tribuam, nisi quod ipsi agnoscitis, nec quidem Lutheranis. Ea autem quoniam utrinque in publicum edidistis, si ex his ipsis ostendero vos non tam pugnare, ||276r. quam multi putant, merito mihi id concedetis, quod sine utriusque vestrum iniuria fuerit. Si ne sic quidem vobis uti amicis licebit, dabo tamen equidem operam, ne quisquam hic meam culpam faciat. Reliqua committam domino, nullam unquam vel ipse tragediam excitacturus [!] aut aliis ut excitent occasionem ullam sciens daturus. H.: Nam etsi tu non citra emphasim dicas Zwinglium obstitisse, quominus ista hactenus a nostris sint recepta, qui tamen obsistere non potuerint, ne admitterent graviora, agnoscimus equidem, quod nunc quidem omnis infortunii, damni et mali culpa non modo ab adversariis, sed a nostris quoque in sancte memorie virum Zwinglium reiicitur, sed quo iure, nunc non disputabimus. Id autem nescimus, quid gravius nostri admiserint, cum solide et syncere apud nos doctrine nondum decesserit quicquam. M.: Sanctior est apud me viri incomparabilis Zwinglii memoria, quam ut quicquam culpe in hunc reiicere libeat, nedum «omnis infortunii, damni et mali», ut tu, Bullingere, scribis nimis copiose. Verumtamen tollerabilius equidem censeo, si vel magistratibus vestris permisisset nostram confessionem agnoscere veram, qualem re ipsa esse fatebamini, quo foedus cum omnibus reliquis principibus atque rebus publicis Christum confitentibus coiisset, quam hoc unum, quod postea nomine rei publice vestre supersticio Quinque Pagorum antiqua et indubitata christiana fides predicata est in publico pacis restitute instrumento 108 . Nolo de desercione sociorum et aliis adiicere porro. Quod in reliquis apud vos solide et syncere doctrine nihil decessit, gratulor vobis beneficium Christi et oro, ut sit perpetuum. Nichil enim possit accidere molestius, quam si hanc uspiam, nedum apud vos nobis sic in Christo iunctos, imminui contingeret.H.: At hoc probe scimus, quod Paulum apostolum illesa dei gloria et veritatis doctrina aversati sint omnes, qui erant in Asia. Scimus et eundem dixisse: «Omnes, qui pie volunt vivere in Christo, persecucionem paciantur oportet. Mali vero homines et impostores proficient in peius, dum et in errorem abducunt et errant ipsi» [2 Tim 3,12f], et iterum: «Solidum tamen fundamentum dei stat habens signaculum hoc: Novit dominus, qui sint sui, et discedat ab iniquitate omnis, qui invocat nomen Christi» [2 Tim 2,19]. M.: Omnia haec vobis collatis Quinquepagicis libenter tribuero, collatis nobis non tribuero. Nam neque Zwinglium nec vos aversamur, multo minus persequimur. Sed nec Lutheranos malos homines et impostores agnoscimus. Hortor vero vos in domino ita velitis vos consolari eo, quod eos, «qui volunt pie vivere in Christo, persecucionem pati oporteat», ut tamen nihil immerito apud deum passos vos predicetis. Nam nemo unquam tam sancte res multo leviores administraverit, quin si perpendamus, quanta sit dei maiestas, graviora minimo negocio, ut carni videtur, meruerit. Notum est exemplum Nadab et Abiu, Bethsamitarum et Oze 109 . Causa optima est, quam agimus, at semper orandum, ut satis digne eam agamus, magnumque inter eos discrimen faciendum, qui Christum in nobis persequuntur et qui vel nostra peccata, vel quod peccare alicubi et Christo putant adversari. H.: Oramus ergo, frater charissime, ||276v. per dominum Iesum Christum, ut negocium hoc propius introspicias. Luthero non nimium sedas neque credas. Scorpio est, quem si omni eciam studio observes, punget tamen, quantumvis inicio lingere videatur. M.: Exorasse vos ne dubitetis. Quam proxime licebit, omne hoc negocium considerabimus, ut sane adhuc facere studui. Verum quo omnia acuracius excucio et perpendo, hoc video cercius Lutherum nihil minus quam scorpium habendum. Salutem querit omnem per evangelion domini nostri Iesu Christi, nullius perniciem. Hoc vero nemo ignorat ab ingenio eius alienissimum esse, ut ullis falsis blandiciis ad se homines pertrahere studeat. Hoc vvv pocius queruntur de eo omnes, quod quam plurimos ultro advenientes aut sic comparatos, ut facile adduci possent, intempestiva asperitate repellat www . Ecquidem, quod video virum constanter voce et scriptis docere, id ego sequor, ex xxx hoc iudicium de eo facio yyy . Cordis cognicio zzz dei est 110 . Nihil volo quemquam ulli cedere, sed Christo omnia. Si vero meas invicem preces audire sustineretis, orarem, ne tale de hoc viro iudicium faceretis aut adeo ab eo vobis vel aliis metueretis. Nam, ut video, vobis adhuc plane incognitus
est. Nec mirum: Nunquam congressi cum eo estis et pauca eorum, que scripsit, libero animo legistis, maxime, que scripsit et scribit extra contencionem. H.: Oramus item, ut eo amore nos prosequamini, quo vos syncere amplectimur. M.: Ne dubitetis: Tantillum in amore vestri apud nos imminutum non est, qui probe cognoscimus, quantis periculis et laboribus negocium Christi nunc geratis. Utinam liceat hunc amorem nostrum seria aliqua in re declarare. Et sane, nisi vos in Christi ecclesia eximios haberemus, quid adeo de vobis, utcunque vestras ecclesias administraretis, soliciti essemus? Nunc autem, quia inter precipuos vos Christi ministros ponimus, ideo tantopere querimus, ut aliquando vobis conveniat cum hiis, quos videmus dominum ut ab inicio, ita adhuc ad predicandum evangelium suum prae omnibus elegisse. H.: Hunc vero animi mei aestum apud te utpote singularem amicum et fratrem charissimum, immo preceptorem observandum effundere volui. Oro autem, ut eum boni consulas. M.: Quod scripsisti libere, eciam ago gracias, quod autem inique adeo pleraque mea interpretatus es, doluit quidem, sed dum testaris nihil ob id imminutum vestrum erga nos amorem, fero hec omnia aequo animo. Tamen oro, ut hanc meam responsionem pari animo excipiatis. H.: Valeas una cum symystis tuis, maximo vero Capitone meo, quem et unice obsecramus, ne nos illi immisceat libello, quo pollicetur se orbi expositurum nos utrinque currere extra metas. Expendat ille, quid eiusmodi libelli in ecclesia cum apud infirmos tum firmiores parere possint. M.: Optant vicissim nostri hic symmystae omnes et vos valere in Christo singulos quam faelicissime securumque te iubeo esse de Capitone. Vos nulli negocio invitos admiscebit. Sed ita oramus nos quoque nullius omnino dogmatis aut sentencie quam huius: Iesus Christus est omnium in se credencium servator, et que certe ex hoc consequuntur, vel authores vel subscriptores feceritis nuliusque amicos vel inimicos, nisi prout quisque hanc fidem vel confitetur nobiscum vel contra nos oppugnat. In accessoriis, circa que fere semper ecclesie turbate et scisse sunt, || 277r. ea invicem agamus caucione, ut nemo de alltero sine eius consciencia quicquam pronunciet. Gracia domino viciniores vobis sumus, quam ut magno vel tempore vel negocio opus sit, ut nos invicem de hisce rebus consulamus. Atqui si verum fateri oporteat, tam certum est, quam quod certissimum, vos et Lutheranos ipsos invicem nondum esse assecutos et caecum plane in multis certamen certare pugnamque in principali plane greek esse. Sed de eo in epistola communi 111 . H.: Salvos vos volunt Pellicanus, Theodorus, Carolostadius et Erassmus Fabricius, qui omnes eiusdem nobiscum sunt sentencie et totidem vos verbis obtestantur, quot Leo et ego in hac re obsecravimus. Tiguri, 12. iulii 1532. Tuus ille Heinricus Bullingerus. M.: Meis et omnium symystarum verbis hos Christi ministros et observandos nobis symmystas resalutes et, que tibi respondi, legenda trade. Quos que te oramus, item et obtestamur omnia. Summa horum est: 1 Primum, ut animis quam purissimis ad servatorem nostrum Iesum Christum conversis oretis, ut ipse vobis prorsus eximat, quicquid est cum preposteri amoris tam vestri quam vestrorum, tum fastidii
et Lutheranorum et omnium, qui ad animum vestrum maligne respondent. Quo in hac causa id, quod res est, synceriter intueri et percipere plane possitis. Vero verius est illud Aristotelis: «greek greek greek greek greek greek greek, greek greek greek greek, greek greek greek greek greek greek greek greek greek greek.» 112 — 2 Deinde, cum res, de qua disceptamus, tanti sit momenti et tot sint causae, cur merito suspicari debeatis Lutheri dogmata vobis nondum esse rite satisque cognita, ut donet vel semel accuracius evolvere et bona fide excutere, quae hic vir non solum de hoc negocio, verum eciam de tota causa religionis scripsit, nihil absterritis, quod pleraque vobis parum arridebunt, multa eciam graviter offendent. Patres, quamlibet in multis haud satisfaciant, tanto tamen in praecio habemus, et merito. Cur ergo sordeat adeo hic noster, qui tractacione evangelii, quantum ad doctrine puritatem attinet, omnes patres tanto post se intervallo reliquit? — 3 Tercio, ut largiatur semel statuere, quid demum illud sit, quo christianismus constat, quo sine nemo esse christianus possit et quocum non esse christianus non possit, ||277v. tum quatenus hoc ipsum cognosci a nobis oporteat queve signa, ut quem habere inter christianos conveniat, satis sint. Nam cor solus deus scrutatur 113 . Unde intempestive iudicaverimus, in utram partem certo de hominibus pronunciare velimus. Utinam vero de hoc, quidnam christianum faciat, quanta fide et quorum errorum tollerans ad id sufficiat, inter sanctos semel constaret. Quam multo plus concordie ubique foret quantoque potencius erroribus ire obviam liceret! —4 Quarto, ut videatis et sensiatis [!], que sit vis charitatis, qua christiani se mutuo complecti, observare et colere debent membra mutuo Christi, quantam haec peccatorum et errorum obtegat multitudinem, quas vocet iniurias, quo studio se insinuare, approbare, reconciliare, que cedere, que deferre, que fieri iis satagat, quos esse Christi sibi persuasit id quod facilime eciam sibi persuadere sustinet in alienis malis minime curiosa aut suspicax. «greek [!]greek, greek, greek greek [!], greek greek [!] greek greek, greek greek, greek greek, greek greek, greek greek, greek greek» [1 Kor 13,4-7]. Quid? Ut uno verbo dicam, omnia caritas est deus est. — 5 Quinto, quanto par sit studio eos, quos verus Christi spiritus agit, quicquid uspiam ab hoc spiritu profectum est, inquirere, quam candide agnoscere quamque serio id et gnaviter sibi, immo Christo vindicare et cum illo eorum, que ipsi ab eodem spiritu acceperunt, consensum predicare, ut quaecunque dei dona, dei oracula sunt, haec esse quoque agnoscantur suoque in praecio habeantur ac in unum nos cogant, ad quod a domino nobis precipue quamlibet varia variis donantur. Paulus sane et, que ab ethnicis, ac ea quoque, que illi falso sensu, vera tamen eoque a spiritu dei profecta acceperant, evangelio Christi et congruere et servire faciebat. Quod si idem studeremus nos, innumeris bonis authoritate sanctorum patrum commode usi nostram causam pridem approbavissemus, qui novitate et insolencia verborum offensi lucem evangelii, quam intulimus, aspicere non valuerunt. Tum etiam tanta inter nos scismata exorta nunquam fuissent. — 6 Sexto, ut probe consideretis, quo pacto scriptura de sacramentis, visibili Christi predicacioni et nove atque eternae vite, que sita est in certa ac solida carnis Christi communione, solemniori exhibicione, loqui soleat quanque nobis conveniat omnia in ecclesia sic loqui et exponere, ut intelligant se electi in regno celorum esse Christumque in medio
sui habere, qui ipse intus cum loqui, tum agere velit, que tam verbis quam symbolis mandavit nobis offerre externe. Ne enim quis vel nobis tribuat, quod Christi est, aut iis, que sensibus ingeruntur, adfigat, que caelestia sunt, simul facile cavere licet discernendo a domino ministros et, que ecclesiae Christi ut ecclesiae ordinata sunt, ab iis, que usurpat caro. — 7 Septimo, que evangelio rite administrantibus conveniat dispensacio greek greek, quid infirmioribus concedere interdum oporteat et qua potissimum racione Christi dogmata coram quibusvis depromenda, que primo, que secundo loco, que tercio habenda, offerenda, urgenda, ut in cognicione Christi promovendum, cuius tantum in unoquoque desyderatur, ||278r. quantum eius vita abest ab exemplari vite Christi, cumque nemo ea dexteritate ac fide, que Christi sunt, dispensare unquam poterit, quin non malorum tantum, sed eciam imperitorum obtrectacioni obnoxium esse oporteat, quorum nos falso vituperari tollerabilius sit. Haec si Christus, pax et vita nostra, nobis et aaaa cognoscere et complecti bbbb concesserit, id quod ipsum unice precamur, nihil dubitamus ita nos utrinque gesturos, ut et apud ipsum et bonos omnes racio nobis administrati evangelii pulchre constet magnoque cum fructu ecclesiis nostris ac aliis inserviamus in gloriam Christi, servatoris nostri, cui sit imperium ac decus in omne seculum. Amen. [129]Bullinger an Philipp von Hessen Zürich, 1. September 1532 Abschrift a : Zürich ZB, Ms K 40,53r.-54r., Nr. 4a Regest: Pestalozzi 170 Widmet und übersendet dem Landgrafen seine Auslegung des Hebräerbriefes. Bittet, daß diese Schrift in Hessen frei gelesen werden dürfe. Die Zürcher lehren die reine Wahrheit. Ihr Unglück ist nicht nur göttliche Strafe, sondern auch Gnade. Zürich, Bern, Basel; St. Gallen und Schaffhausen bleiben fest beim Evangelium. Auch wenn der Bund äußerlich aufgelöst ist, halten die Evangelischen weiterhin zum Landgrafen. Demm christlichen durchlüchtigen fürsten und herren, herrenn Philippen, lantgraffen inn Hessen, sinem gnedigen herrenn. Cristenlicher, durlüchtiger fürst und herr, min underthenig dienst mitt erbietung alles guten sye üwer fürstlich gnad bevor an bereyt. Erstlich bitten ich u. f. g. zum höchsten, sy wölle mir min wolvertruwen 1 nitt für ein fraevel rechnen, daß ich iro gedören 2 hab die Epistel zun Hebreiernn zuschryben 3 und hiemitt ouch überschikenn. Dann es warlich us besonderbarer lieb und trüw beschehen ist. Diewyl mir min vorfaar 4 seliger gedächtnus, M. Huldrych Zwingly, by sinem läbenn 5 vil eeren, redliche, dappferkeit und früntliche von u. f. g. erzelt 6 , dorumb ich ouch verhofft 7 ,
sy wurde min trüw ouch gnedenklichen annemen und sich des zuschrybens, die wil es nüzid dann die luter warheit ist, gar nitt beschämen. Demnach bitt ich, u. f. g. wölle sölich geschryften 8 furohin 9 wie bishar inn iro landen lassen läsen 10 , und die niemands, der iro begaerte, versperren, wie uns dann in ettlichen stettenn anderer landenn unbeschult 11 beschicht 12 . Dann wyr je ghein ander fürnemmen 13 nitt habend, dann daß die ||53v. eewig warheyt, wen oder was sy beträffe, reyn und klar an tag gebracht, unnd die herlich eer gottes aller welt haell geoffenbaret werde inn der krafft und zukunfft unsers herren Jesu Christi. Hat uns gott glich jezend gedemütiget und gesucht 14 , hatt er uns doch väterlich gesucht, nitt wyter versucht, dann wyr ertragen gemögen 15 , und die sinen als das gold in fhüwr bewaert 16 , ouch unser sünd hie mitt zytlicher schand gestrafft, daß er uns der ewigen schand entlüde 17 . Darumb wir imm ouch dank sagend und syn vaetterlich trüw erkennend. Nütisterminder 18 hie zu Zürich in statt und uff dem land, dessglych ze Bernn, Basel, Santgallen, Schaffhusen etc. noch styff 19 an gott und sinem wort, wider alles bapstumb, in gottes gnad und hand bestand, und wyter mitt synem gnadenn biß in das end zu beharren willens sind. Und ob glych wol der usserlich geschryben pundt 20 durch zwang, mee dann allenn frommen lieb, geschwecht, sol doch u. f. g. wüssen, daß alle liebhaber evangelischer warheyt nüt dister weniger grosse lieb und traeffenlichen gunst zu u. f. g. tragend, uwer trüw und guthaet 21 , unns unnwyrdigen bewisen, erkennend und ||54r. ye laenger ye meer u. f. g lieb gwünnend, desshalb sy 22 u. f. g. bestand 23 und dappferkeit by gottes wortt mit grossen fröudenn vernämend. Hierumb bitt ich, u. f. g. wölle allwäg 24 zunemmenn, uns iro befolhen haben, dis min einfalt schryben und hiemitt überschykt büchlin gnedenklich uffnemmen, das commentarium, so ver 25 es geraecht und der warheit nitt zuwider ist, schyrmen, wie dann u. f. g., insonders christenlichenn namens halben, wol gepüren und one zwyfel der warheit dienstlich sin wil. Gott welle üwer furstlich gnad mit sampt ira 26 volk in synem willen fürenn und erhalten tzu sinen eeren und ewigem heyl. Geben Zürich, des 1. tags in herbstmonat in 1532. Uwer f. g. unterteniger diener H. Bullinger, predicant zum münster, Zürich.
[130]Berchtold Haller an Bullinger Bern, 8. September [1532] Autograph: Zürich StA, E II 360,51. Siegelspur. —Ungedruckt Haller benützt die Gelegenheit von Simlers Reise nach Zürich zum Briefschreiben. Er lobt Bullingers Kommentar zum Hebräerbrief und berichtet über Megander. Bullinger soll den Druck der Akten des Täufergesprächs von Zofingen überwachen und vorantreiben, sowie für deren Übersendung nach Bern besorgt sein. Für seine Predigten über den Römerbrief wünscht er sich Bullingers Auslegung, hofft auf dessen Besuch und bittet um Nachrichten. Grüße. S. Tametsi Simlerus 1 noster certissime omnia referre possit, charissime Heinrice, quae de nostrarum rerum statu desideras, nolui tamen vacuus ad te veniret, quo perpetuos mei in te amoris testes habeas. Vidi, quae in Epistolam Hebreorum a doctis temporum nostrorum ferme omnibus neglectam edideris 2 . Placet studium hoc et quidem absolutum, quod in sacris habes. Placet charitas, qua donis a domino tibi datis foenorari 3 proximis omnibus velle videris. Placet laconismus et is ad sensus genuini scopum absolutissimus. Dominus tibi vitam, ocium et prae omnibus spiritum tribuat, quo in aliis quoque bibliorum libris reipublicae christianae commodare possis. Tribuat etiam, ut quae a domino habes, illi accaepta referas, ne usquam extra te feraris in quantulamcunque ambitionis notam. Gloria te manet perpetua, qua te dignum illustrabit, cuius dono hec praestas, ubi solius illius gloriae studueris. Ceterum Megander optima de vobis omnibus retulit 4 , quod maxime me exhilaravit. Spero de homine in dies meliora. At quid de conditione sua, quam apud vos adhuc habet, egerit, nondum communicavit. Male audit apud aliquos nostratum, quasi utramque sellam sibi paraverit 5 . Si quid habes, quo hominem excusare liceat, mone. Proinde age acta Zofingae 6 , quam primum excusa fuerint, ad nos veniant magistratus sumptu; nam catabaptistarum fex ad mentiendum et imponendum instructissima augetur in dies, et qui in agro facile illorum trichis moventur, quottidie clamant procrastinationem illam indicium esse certissimum veritatem a catabaptistarum parte esse. Urge igitur typographos, ne excusa diutius delitescant et negligamur. Optarem utique te omnia iudicio perpendisse, ut ubi ubi erratum esset, alia via resarciretur 7 . Tandem, ut sepe abs te petii, si quid superesset, quod congessisses in Epistolam ad Romanos 8 , communicares. Trado eam pro contionibus, et quamvis iudicium habeam,
tamen ita mihi non sum addictus, quin ad summum desiderem tuum maxime iudicium audire. Occurrit proxima contione locus de conscientia accusante et excusante 9 in die domini tractandus. Quem cum forte pro modulo spiritus mei absolverim, tamen ego in multis adhuc de conscientia haesito. Intelligo conscientiam legem intellectam aut naturae legem cordibus nostris insitam 10 atque iis iudicari et contestari, quae bona sunt et quae mala. Caeterum, unde sit, quod conscientia reddatur uni lata, alteri arcta, quibusve causis erronea, ut absolute non potui praestare, ita cum silentio praeterii a te pendens, ut quemadmodum in omnibus, ita et hac in re iudicium tuum describas. Tam importunum tibi amicum tua collegisti humanitate. Postremo obsecro, me semper commendato ad vota utere, nec paeniteat te mihi aliquando operam praestare, qui absque praecaeptoribus viva voce docentibus omnia iuxta domini bonam voluntatem utcumque peregi. O utinam hunc viverem diem, quo tua praesentia refocillaretur caro mea, hoc est affectus ille, quem iuxta spiritum et carnem et totus erga te habeo. Et utinam quam secretissime ad me venire posses 11 , quo te nemo resciret, quousque ad aliquantulam saturitatem tibi locutus essem. Vale, animae meae pars non minima 12 . Bernae, 8. septembris. De rebus publicis penitus nihil habeo. Quid Zuickius apud vos egerit 13 et de turcico apud vos feratur bello 14 , vel verbo indica. Salva sit familia tua, Pellicanus, quem opere suo pergere vellem, quod fratres agri nostri linguarum inscii maxime desiderent, Leo 15 , Carolstadius, quem tibi comitem vellem -sed fiat, ut tu vis -, reliquosque omnes nostra salutatione non neglectos velim. Ora pro me dominum. Tuum minimum nummisma, ad obsequia quaevis addictissimum. [Adresse auf der Rückseite:] An Meister Heinrich Bullinger, praedicanten ze Zürich, sinen insunders geliepten bruder.
[131]Erasmus Ritter an Bullinger Schaffhausen, 10. September 1532 Autograph: Zürich ZB, Ms F 62,453. Siegelspur. —Ungedruckt Empfehlung für Ludwig Oechsli, der über die kirchliche Lage in Schaffhausen berichten wird. Gracia et pax etc. Habes hic epistolam vivam, Henrice doctissime, Ludovicum Bovillum 1 nostrum, qui tibi rem omnem 2 exponet, cum quo libere ac tuto loqui vales, quae nostra, imo non nostra, sed Christi interesse putaveris. Erit enim nunctius certus. Vale. Ex Scaphusia, 10. septembris 1532. Erasmus Ritter, ex animo tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Henrico Bullingero, apud Tigurum Christi evangelium adnunccianti, fratri charissimo. [132]Berchtold Haller an Bullinger Bern, 12. September [1532] Autograph: Zürich StA, E II 343,45. Siegelspur Gedruckt: Füssli I 93-95; Teildruck: Johann Heinrich Ott, Annales Anabaptistici, Zürich 1672, S. 55 Haller ist wegen der durch Täufer und Katholiken gefährdeten Lage der Reformation in Solothurn besorgt, bezweifelt jedoch die Berechtigung und Zweckmäßigkeit der Todesstrafe gegen die Täufer, zumal die Katholiken straflos ausgingen. Er wiederholt seine Bitte um eine Interpretation des Begriffs «Gewissen» in Röm 2,15 und um die baldige Übersendung der gedruckten Zofinger Akten.
S. Symlerus 1 noster procul dubio tibi reddidit literas 2 , quas commiseram deferendas, charissime Heinrice. Interim aliud nihil accessit, quam quod Salodorensium defectio 3 nos maxime perturbat. Dominantur illic catabaptistae, etiam hi, qui partem evangelii se fovere gloriantur contemptis omnibus verbi ministris, adeo ut nihil verear, quam quod propediem et catabaptistae et papistae in universum omnes sint amandaturi. Vulgus ubique, etsi in 24 parrochiis templa repurgarint, sibi timet. Neminem pudet fidem Christi etsi cognitam abnegasse. Infestant supra modum anabaptistae et plus quam antea agrum nostrum libere conveniunt et aperte in Solodorensi. In nostro, quanto occultius, tanto plebs magis ad conventus illorum allicitur 4 . Me movet, ut et in prioribus ad te scripseram 5 et tuum super his iudicium intellexerim 6 , quod papistis omnia sunt libera, etiam si conventus sacros negligant, verbum domini traducant et de toto Christi negocio male loquantur. Vitia etiam, etsi suas habeant mulctas, tamen suos habent propugnatores. Nemo, quod magistratus decrevit, exequi studet, cum legislatores non solum sint primi transgressores, sed et transgressoribus conniveant, et qui se evangelium vorasse videntur, facti sunt tepidissimi, inter se contentiosi. Qui vero ab anabaptistis sunt, vitia cavent, in ipsa invehuntur, inter se arctissime conveniunt suis legibus addictissimi et hypocrisi. Mire etiam simplicibus imponunt, etsi multi per ipsos a decimis et censibus liberari sperent. Quodsi iam morte plectendi sunt, quia errant, quia tumultum pariunt, cur non et eadem lege in papistas et vitiosos advertendum? De errore illorum nihil dubito per te in multis certior redditus 7 , sed de ipso abolendo per gladium nondum certus sum, cum morte illorum error confirmetur in multis et numerus potius crescat quam decrescat, cum item nos, qui ab evangelio sumus et persecutionem ab omnibus propter Christum expectare deberemus 8 , etiam eos habeamus, quos et nos persequamur, qui de cruce et afflictione potius gloriari deberemus 9 . Ita soleo erga te effundere meos affectus, quibus eo facilius succurrere poteris, quod etiam veterum lectione sis exercitatissimus 10 . Proinde, quid sit conscientia 11 , unde lata, stricta, perturbata, erronea, mala, bona et recta sit, aliquando, dum per ocium posses, novissime precatus sum 12 et nunc obsecro atque, ut indices, obtestor. Quodsi acta Zofingae 13 sint excusa, urge, quatenus quam ocissime ad nos vehantur. Mora in periculo est et eo quidem maximo 14 . Megander aiebat et tibi et
Leoni 15 commendasse, ut limam vestram adhiberetis 16 , et utinam id factum sit 17 ! Iam vale valeantque, quotquot tecum Christum diligunt et in ipso te amant. Bernae, 12. septembris. Tuus B. Hallerus. [Adresse auf der Rückseite:] An Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich, sinen günstigen, geliepten herren und bruder. [133]Dietrich Bitter an Bullinger Köln, 13. September 1532 Autograph: Zürich StA, E II 361,100r. -v. Siegelspur. —Gedruckt: Krafft 109f Erklärt die Schwierigkeiten der Briefübermittlung über Frankfurt; erwähnt seinen früheren Brief [Nr. 120]und die darin enthaltene Bitte um Zustellung von Werken Bullingers. Freut sich über die günstige Situation der Kirche in Zürich und äußert sich über die Schwierigkeiten der Evangelischen in Köln. Nachrichten über Kaiser und den Türken sind ungewiß. Gratia et pax a domino. Accepi tuas literas 1 una cum iis, quorum in iisdem facis mentionem, quibus supra modum ut ante crebro a delectatus sum. Sed vereor illa, que Franfordiam 2 miseris, egrius ad me perventura, eo quod desit, qui meas tradat et tuas, ut constitueram, reposcat et referat. Nam ille 3 , quem subornaram, interea, quod sororiis nuptiis in patria intereram, insperato citius discessit. Solet is cum libris venalibus singulis interesse nundinis inque eodem cum Tigurinis versari hospitio, si vera mihi relata sunt. Posthac, si deus vitam dederit, rectius curabitur. Dedi ad te in mense augusto proxime elapso literas 4 cum quodam cive Coloniensi 5 , qui mihi sancte recepit easdem ad tuas manus perlaturas [!], quibus petieram, ut annotaciones tuas [!] in Epistolam Ioannis secundario 6 mitterentur. Nam priores fraterculo cuidam concredidi, qui eas non reddit 7 , nec prostant adhuc Colonie ut nuper. Alioqui huius gratia te minime gravarem. Commentarios in Epistolam ad Hebreos 8 anxie cum charissimis tuis b scriptis adhuc c expecto, et si, ut spero, non assequor, nemini quam mihi ipsi imputabo. Congratulor sane de successu et pace ecclesie vestre precorque, ut idem nobis quandoque liceret scribere. Nam nobiscum, qui evangelio et glorie Christi favent,
clam faciant oportet. Ita pharisaicis constitutionibus undique, ut nosti, vallati sumus. Condonandum sane meo iuditio rudi popello, qui optat summo conatu deo servire et ea, quae facit -aliud enim non docetur -, unice putat deo placere. Nihil igitur principio mavelim quam evangelium pure admitti. Tum enim indubie ceteri abusus quique facile paulatim marcescent et interibunt. Tu cum vestris pro nobis oretis dominum. Apud nos ||100v. nihil novi est. Ea, quae sparguntur de imperatore et Turca, incerta adhuc sunt 9 . Ut fertur, brevi publicus habebitur conflictus, cui in propria affuturum se scripsit imperator 10 . Sit gloria domini in secula. His vale et fratrem 11 meo nomine salutes. Colonie, 13. septembris 1532. Theodericus Bitter tuus. [Adresse darunter:] Dem ersamen unnd wolgelertenn Meister Heinrichen Bullinger, meinem geliepten frundt zon handenn. Gen Zürich. [134]Philipp von Hessen an Bullinger Kehrenbach [?] , 15. September 1532 Original mit autographer Unterschrift: Zürich StA, E II 363,1. Siegelspur Gedruckt: Reformationsbündnisse 106 Bestätigt den Empfang von Bullingers Brief [Nr. 129]und sichert ihm seine Unterstützung zu in den Bemühungen um die Einheit der Evangelischen. Philips von gots gnaden lantgrave zu Hessen, grave zu Catzenelnbogen etc. Unsern gnedigen grus zuvor, hochgelarter lieber besonder. Wir haben ewer schreiben 2 an uns empfangen. Unnd ist nicht one 3 , wir hetten bey euch 4 und ewern mitvorwanten 5 gern daß best gethon, dormit absonderung unnd trennunge 6 vorhut wurden were. Unnd was wir noch, dormit trennunge und absonderung unter den standen 7 , so das evangelium angenomen haben, vorhut 8 und jederman a bey dem evangelio in ruhe und frieden pleiben und gelassen werden
mucht, thun konnen, sovill der almechtige gnade vorleihet, das seint wir genzlich geneigt. Solchs wolten wir euch hinwidder gnediger meynunge nit bergen 9 . Datum Korembach, am sontagk noch nativitatis Marie anno etc. 32. Philips L. z. Hessen etc. s[ub]s[cripsi]. [Adresse auf der Rückseite:] Unserem lieben besondern, dem hochgelarten Henrichen Bullinger, zu Zürich ecclesiaste. [135]Peter Simler an Bullinger [Kappel], 16. September 1532 Autograph: Zürich StA, A 238.1. Siegelspur Gedruckt: ASchweizerRef IV 1880; Teildruck: Maeder, Unruhe 143 Teilt Bullinger vertraulich Gerüchte aus dem benachbarten zugerischen Gebiet mit: Die Zürcher sollen die Zuger wegen der angeblich kaum zu bändigenden kriegerischen Stimmung ihres eigenen Volkes gewarnt haben. Deshalb stünden die Bewohner von Baar in Alarmbereitschaft, ihre Feindseligkeit und Angriffslust gegen das zürcherische Gebiet nehme zu. Min früntlich diennst zu vor. Ersamer, wolgelerter, lieber her gfatter 1 . Wie wol ich mich gentzlich hat verwägenn 2 , ich welte mich diser gfarlichen zitenn keiner hendlen 3 beladen, der gstallt, das ich die gschrey 4 , so zu ziten unnder den 5 orten fürgond 5 , wellte erfaren unnd minen heren fürtragen 6 , angesähen 7 das vergangner zit trüwe warner nit allein veracht, sonnder uffrürisch geschulten sind 8 ; jetz aber zwingt mich der yfer des vatterlands, das ich disenn hanndel, welcher mich nüt annders dann ein uffrürischer tuck 9 (damit die bübery 10 unersucht 11 unnd die frommen unndertruckt) sin bedunckt, anzöuge. Namlich den handel: Ich bin uff hütt gan Blyggenstorff 12 gangen, zu den räben unnd trodten 13 zelugen, da ist mir ongfärd 14 ein vertrüwter gsell von Barr 15 begegnot, hat mir gseyt, sy habind vergangner nacht unrow unnd ein wacht gehept; die ursach diser wacht hab im einer des rats gseyt, also das inen 16 sye ein brieff warnungs wyß von den heren von Zürich kommen, das sy söllind gut
sorg han 17 , dann sy 18 mögint die iren nümen 19 gemeisteren. Unnd habe der selbig des rats zu im gseyt: «Summer bocks lyden 20 , unns ist nun warnung gnug kommen, dwyl 21 uns ein oberkeit warnung thut, so hettind wir rechts gnug, das wir uff wärint 22 ; wenn sy nit wend ruw han, so ist wäger 23 , wir gryffint sy an, dann das wir von inen werdind überfallen.» Es seyt mir ouch diser gsell, sy arguierint 24 allerley uß diser warnung. Etlich sagent: «Die in der statt 25 fürchtent, die gmeind 26 falle inen für 27 die statt, unnd damit sy ruw haben mögint, woltend sy unns wider die landtschafft richtenn.» 28 Söllichs hab ich üch als einem trüwen wechter nit wellen verhallten 29 , darinn zehanndlen nach üwerm beduncken unnd nach gstallt der löuffen 30 . Ich schrib sunst niemant nüt zu; es sind vil lüten also corrupt oder den corruptis der maß anhengig, das niemant weyßt, hinder wem er sicher ist. Lassent mich, ob etwas infallen wurd, üch nach minem vertrüwen bevolchen sin 31 . Damit sind gott bevolchenn. Datum mentag spat nach exaltationis crucis 1532. Petrus Simler. [Adresse auf der Rückseite:] Dem ersamen, wolgelertenn heren Meister Heinrichenn Bulli 32 , predicanten Zürich, minem liebenn herenn unnd gfatter. [136]Kaspar Megander an Leo Jud, Bullinger und Erasmus Schmid Bern, 22. September 1532 Autograph: Zürich StA, E II 343,9. Siegelspur. —Ungedruckt Übersendet zwei Schreiben des Valerius Anshelm an Jud, bedauert das schwere Schicksal der Reformierten im Thurgau, von dem er durch den Pfarrer von Gachnang [Konrad Wolf]gehört hat, und ruft die Zürcher zur Hilfeleistung auf; er wünscht Nachrichten über den Prozeß des Onofrius Setzstab.
Gratiam a domino. Habes hoc nuncio 1 , Leo charissime, usum agarici a , quem Valerius 2 noster, homo pius, tibi signavit 3 . Accipies iterum alteras quoque quas ad me dederas Valerii literas 4 , nuncio, ut opinor, satis certo, parocho Gachlingensi 5 , qui, inquam, magnam apud nos miseriam et, ut verbo dicam, divinae veritatis omnisque innocenciae suppressionem Durgoici agri 6 conquestus est. Et quia [homi]ni b , ut nobis visus est, pio, candido et cordato fidem non habere non potuimus, vobis, in domino charissimis nostris, scribere placuit atque quam maxime rogare, quo fratribus isthic et consilio et opera adesse velitis, ne unus et alter secedat, denique ecclesiam relinquat atque ita, et nostro quoque malo, opus domini et structura iterum corruat. Non enim vos fugit, quae homo quantumvis pius et doctus aliquando meditetur et quo penuria rerum miseriaeque molestia redigatur. Quid de indoctis et oretenus piis dicetis? Quare, charissimi, vestrum erit fratrum penuriae opitulari. Nos nostrum quoque faciemus. De Onofrio 7 quid actum sit, scire omnes adfectamus. Num tormentis quaestus et quae aperuerit, oro, si licet, quam ocissime sciamus. Valete.
Bernae, 22. septembris, a prandio hora 3., anno 32. Ca. Megander ex animo vester. Has literas et Bullingero et Erasmo lectum dabis. [Adresse auf der Rückseite:] Leoni suo apud Tigurum, Bullingero et Erasmo, fratribus charissimis. [137]Barbara Zehnder an Bullinger Aarau, 24. September 1532 Original 2 : Zürich StA, E II 360,263. Siegelspur. —Ungedruckt Antwortet Bullinger auf eine Anfrage betreffend Weinkauf. Sie will den Wein noch länger lagern. Grüße. Min fruntlichen groüß und waß ich goütz 3 vermag zuo befor, leiber 4 her M. Heinrich. Es hatt mir mys Anly 5 anzeygtt, wey 6 das im empfolen 7 syg, an mir 8 ze erfaren, ob mir min wyn feyl syg ader nitt, und das in kürtzem uch lassen wüssen. Hand wir unß berett under einanderen, und wend 9 in nach mer 10 lassen byeinanderen liggen byß eptwan uff ein wynachtt; so ich dan selber hinuber küm 11 , wyl 12 ich den loügen 13 , wey ich im theüge 14 . Nitt mer 15 dan gott syg mitt uch alzytt, und greusend 16 mir uwere frouwen 17 und die kynd und wer uch leyb ist. Geben uff zynstag vor Michaelis im 32. jar. Von mir, Barbel Zenderin, zu Arow. [Adresse auf der Rückseite:] An den ersammen und volgelerten heren M. Heinrich Bullinger, predicanten Zürich, minem leyben heren.
[138]Johannes Zwick an Bullinger [Konstanz, Ende September 1532]1 Autograph: Zürich StA, E II 364,24. Siegelspur. —Ungedruckt Der von Bullinger empfohlene, unglückliche [Ulrich Eckstein?]ist in Konstanz aufgenommen worden. Zwick dankt für die erwiesenen Wohltaten bei seinem kürzlich abgestatteten Besuch in Zürich. Will Nachrichten über den Türkenkrieg sofort weiterleiten, wenn solche eintreffen, hat aber im Augenblick nichts anderes, als was ihm Wilhelm von Zell geschickt hat. Grüße. Salus et pax per Christum. Miserum ilium 2 , quem commendasti, in curam nostram accepimus. Speramus eum brevi melius habiturum. Quantas vero gratias dicam pro tua erga me benevolentia eorumque omnium, qui me, cum nuper apud vos essem 3 , tam liberaliter tractaverunt. Optarem et mihi a occasionem dari referendi beneficii. Interim, cum non possum adsequi, quod volo, praedico bonis omnibus humanitatem vestram laude maiorem. Abiturus pollicitus sum scripturum me vobis, si quid e bello turcico ad nos ferretur, neque ea in re quicquam b negligam. Sed nihil audivimus hactenus exceptis, quae ad nos Wilhelmus a Zellis 4 misit, ut hic vides 5 . Alioqui nihil omnino audimus.
Fratres omnes salutabis meo nomine centies, inprimis fratrem meum et patrem Pellicanum, deinde Theodorum 6 , Leonem 7 , Carolstadium et convivas omnes. Io. Zwick. [Adresse auf der Rückseite:] Ornatissimo viro Heinricho c Bullingero, amico veluti fratri incomparabili. [139]Leo Jud an Bullinger [Zürich, Spätsommer oder Herbst 1532]1 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 62,342. Ohne Siegelspur. —Gedruckt: Fast 195f Wehrt sich dagegen, daß der Rat Kirchengesetze erlassen soll; wenn dies aber trotzdem geschehen müsse, dann sollen sich die Pfarrer wenigstens nicht aktiv daran beteiligen. S. Quandoquidem ad constitutam horam vix adesse possum - neque enim licet duobus in locis simul esse, nisi lutheranum quoddam corpus effingam 2 —, volui admonere, charissime frater, ne ministri verbi ceremoniis et legibus ullis subscribatis 3 . Si non potestis obstare et senatus omnino pergit leges b ecclesiasticas statuere, dissimulandum nobis erit et ferendum, modo ne simus authores. Facilius aliquando cadet, quod non fieret, si per religionis antistites authoritatem sumeret. Augustum nimis est, quod cuique specie religionis irrepit, et plus laboris in abolendo quam statuendo exhauritur. Mordicus enim tuemur, quae ratio nostra invenit. Consydera, qua specie totus apparatus papisticus in ecclesiam Christi irrepserit, at quantum negocii dederit et adhuc det. Vale. Leo tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Bullingero suo.
[140][Berchtold Haller] an Bullinger [Bern], 2. Oktober [1532] Autograph: Zürich StA, E II 360,49. Siegelspur. —Ungedruckt Berichtet von der ungünstigen Aufnahme von Bullingers Ratschlag in Bern; man hängt zu stark an den alten Bünden und befürchtet den Abfall von Oberland und Aargau, sobald die V Orte ihnen politische Versprechen machen würden. Die Berner suchen zu verhindern, daß sich Zürich im Mandatstreit einem eidgenössischen Schiedsgericht unterwerfen muß. Hinter den Umtrieben der V Orte vermutet man Intrigen des päpstlichen Legaten Ennio Filonardi mit dem Ziel, ein neues, gegen die Reformierten gerichtetes Bündnis abzuschließen. Wird von vielen in der Hoffnung bestärkt, daß Bullinger zum ganzen Neuen Testament Kommentare herausgeben werde. Gratiam et pacem a domino. Accaepimus consilium tuum, quo caveri putas posse Quinquepagiorum tyrannidem 1 . Quod quidem etsi verum fateri omnes cogantur optimeque consultum, sed in hoc paucos fore qui consentiant. Ita caro est addicta carnalibus illis foederibus maximeque vereri nostro agro, cum sine eius consensu fieri non possit id suggeri, quod potius vallenses nostri 2 , immo et Aergoia [se] dederet Pagicorum foederibus urbemque nostram negaret, quam quod huic obsequerentur consilio, atque id ea conditione, ubi Immontani 3 pollicerentur ex utraque parte, ut vulgo vocant, ein ort z'machind usß Thun sampt dem gantzen oberland und Ärgöw. Scis, quam in varios plebs rapiatur affectus, quam inconstans, quam facile illi imponatur blanditiis, quam cito vana spe illudi illi posset. Saepe tamen in ore et corde piorum volutabitur id, quod indicasti. Convenit Saepianus 4 cum sex aliis me caena. Illic ad longum disseruimus de omnibus. Tandem eo ventum est. Acta comitiis Badensibus a5 nondum sunt audita a magistratu. Sic enim non sine periculo solet differri usque ad diem, quo iam ad alia comitia abequitandum est. Quam primum audientur, scribent, si pii per suffragia hoc obtinere possunt, ad vos 6 , ne his comitiis respondeatis, sed qualicunque excusatione responsionem differatis. Nostro legato 7 comittetur, quatenus precibus adoriatur Quinquepagicos, ne praetendant, sed ab instituto hoc cedant. Cum pax illa infaelix exigit, ut ipsi maneant apud suam fidem, ongearguiert 8 , eadem sit et conditio nostra et ius, daß sy unß bi unserm globen bliben lassind 9 ungrechtfertiget 10 . Nam nec Bernates id pati possint aut velint. Sic concludere nihil poterunt: muß jederman 11 das heimbringen. Interim
vel nostrates vel tui civitates christianas ad Brugg convocarint 12 , atque illic convenientes mox consultarint, ut dum Immontani omnino velint ius a tuis exigere 13 , postea civitates illae alios Helvetios convocarent, Glareanos, Appezellanos, Salodurenses et Friburgenses, und sich vor denen hoch und tür beclagtind und liessend mercken, ee daß si thun wellind, ee ein anders an d'hand nämen 14 , und als bald den rattschlag 15 ; dann suss 16 mag es nitt erhept 17 werden by den unsern. Mir hett in diser stund einer anzeigt, wohar die practick 18 kumen. Immontani miserunt ad regem Gallorum quendam ex Rapperswil 19 , ut omnino solvat, quae debet, atque id numerata pecunia. Quod si non fecerit rex, wellend sy als bald die vereinung 20 harusß fordren oder gäben b21 und sich sampt den Pündten 22 , Walliseren, hertzog von Meyland 23 und bapst in perniciem fidei nostrae zemmen verbünden et contra Gallum et nos 24 , atque ut id fieri possit, vestros nunc hoc medio affectari consilio Ennii Verulani 25 legati. Sperat enim papa, quam primum Tigurum ad fidem suam rediisset, actum esse de nobis. So wil die Immontanos beduncken, der küng schätzi sy nitt vil meer. Also wellend die gloggen zemmen lüten 26 . Praeterea nobis minari nil dubites ab Hyspanis, ubi ab expeditione turcica redierint, invasuros fidei nostrae confessores 27 . Dominus sit protector noster. Ceterum, quem tu mihi commendas 28 , ego eum vicissim tibi commendo. Ipse viam indicabit, quam tu tibi serves. Vale et me, ut caepisti, amare perge ac dominum pro ecclesia nostra orare non cesses. Faciunt multi mihi spem te aediturum annotationes in totum no[vum] test[amentum]. Perge et vive.
Rursum vale. 2. octobris. Me nosti. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, fratri suo semper charissimo. [141]Gervasius Schuler an Bullinger Basel, 4. Oktober 1532 Autograph: Zürich StA, E II 361,332. Siegelspur. —Ungedruckt Tröstet Bullinger in der kritischen Lage der Zürcher während des Mandatstreites und ermuntert ihn zu weiterer Festigkeit. Grüße. Ut pristini propositi perseverantiam nobis ille conferat, qui huius tam sanctissimi operis in utrisque classicum cecinit 1 , quottidie precari non desino, charissime frater, quoque magis video tenebrionum technas apricari, eo magis in orando fervescit animus meus. Nec est, quod desit, qui in mediis turbis mirum in modum consoletur. Carnis internitionem spiritus alimentum esse 2 in dies experior. Quo fit, ut communium adflictionum particeps 3 fratrum adflictionibus non possim non supra modum condolere. Quod igitur essem tuarum miseriarum 4 nuper amicorum relatione certior factus, condolui certe, sic tamen, ut pellucentis futurae gloriae Christi 5 radios poenitius inde introspexerim, quibus recensitis -spiritus est, qui loquitur 6 — eternarum divitiarum 7 acervos vidi, mox in laudes mens mea prorupit, energiam potentissimi a patris expendi, cuius ingenium est preter omnem humanae sapientie captum in mediis turbis extremae foelicitatis nervos prodere 8 . Non dubito omnipotentem illum omnium rerum fotorem hactenus tuas, fratris inquam, partes iuvisse, nec quod istud benefitium desuper tibi collatum 9 sana fide hactenus percensueris; sum tamen non ignarus humanarum, hoc est nullarum virium, quibus «carnulentis pectoribus», ut Prudencii verbo utar 10 , sepe ad ima tendimus. Quo fit, charissime frater, ut his meis litteris incepto operi calcar addere 11 non verear. Perge, perge igitur, consors futurae foelicitatis atque communium adflictionum particeps, noli huius mundi calliditate 12
deterreri. Ulcus Sathanae cauterium sentit, vociferatur, intonat, extrema minatur. In proximo est delinquentie filium, ut Tertulianus 13 loquitur, ad interitum iri. Agit animam certe. Interim hac via sub alteri quiescentium 14 numerus in dies adinpletur. Satis est divine misericordie nos in salutem animae b esse convictos, qua sic fulcimur, ut in media morte etiam preter eternam vitam sentiamus poenitus nichil 15 . Consoletur te sumopere Gervasium c tuarum erumnarum, quas ob Christi gloriam pateris, consortem esse. Refocillet animum tuum me in dies tui praecipue memorem esse apud deum in praecibus meis. Perrumpe forti, hoc est fideli animo inpiorum cuneos. In procinctu stat dominus, cuius presentissimo subsidio victores abituri sumus 16 . O foelices nos, si ob Christi gloriam periclitari contigerit 17 ! Modo dominus adsit iuxta quod pollicitus est 18 . Ceterum de rebus meis non est quod aures tuas obtundere velim. Posthabitis omnibus hoc unum est, quod opto, ut sese mentibus nostris in dies magisque deus insinuet 19 , quo consortes [!] adflictionum Christi ipsius vita in nobis manifestetur 20 . Sic transformati ad claritatem corporis eius 21 olim reviviscamus in vitam nunquam interituram 22 . Vale, mee delicie. Uxorem tuam 23 , parentem 24 de me semper bene meritum nomine meo plurimum saluta. Ora pro me, frater. Datum Basilee, 4. octobris anno sesquimillesimo tricesimo secundo. Gervasius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Heinricho Bullingero, in domino fratri charissimo meo, Tiguri. [142]Bullinger an Philipp von Hessen Zürich, 22. Oktober 1532 Autographes Konzept a : Zürich ZB, Ms K 40,55, Nr. 4b. Siegelspur Teildruck: Pestalozzi 170f Dankt für Philipps Brief [Nr. 134]. Wünscht die Einigung aller Evangelischen besonders auch in der Abendmahlsfrage. An den Zürchern soll es nicht fehlen, wie der Landgraf ersehen kann.
Christlicher durchlüchtiger fürst und herr, min underthänig dienst syend üwern gnaden bevor. U. g. schryben 15. septembris gethon 1 , hab ich mitt fröuden b empfangenn. Sag uwern fürstlichen gnaden hohen danck alleß früntlichen embietens 2 . Begär ouch vonn gott nitt mee dann einer rächtmässigen 3 verglychung 4 und einigung inn christlicher leer mitt allen denen, so Christum c rein und luter predigend, und das ghein zwyspallt deß nachtmols Christi under unß wäre, die wir doch sust einmündig 5 Christum Jesum leerend. Deßhalb wir ouch alleß das willig ze thun bereyt, das wir mitt der warheyt verantwurten mögind. Hättend deßhalb vermeynt 6 , der hochgelert D. Martin Luther söllte unß nitt wyter trängen 7 , dann wir ye und ye 8 nachgäbenn und noch 9 geloubend und beckennend, das inn dem nachtmol Christi der lychnam 10 und blut Christi also zugägen sye, wie Christus under den Galathen crützget was, Galath. 3 [1], namlich inn anschowen deß gloubens 11 , welcher gloub den lychnam Christi warlich, aber nitt natürlich zegägen macht, wie sich dann wyter inn unsern geschrifften 12 erfindt. Schrib ich dorumb, das u. f. g. sähe, daß es an unß der verglychung und einigheyt halben nitt mangel habe und dero begyrig, so ferr wir von der einfallten 13 warheyt nitt genötigt 14 . Bitt hiemitt u. f. g. abermols, wölle min schryben gütlich uffnemmen, iro die warheyt vorab und mich befolhenn habenn, ouch d zöügern 15 dises brieffs gnädencklichen inn u. g. gunst und diensten uffnemmenn e . Gott wölle üch sinem volck lang bewaren und zu sinen eeren erhallten. Zürych, 22. oktober 1532. Üwer fürstlichen genaden underthäniger diener Heinrych Bullinger. [Adresse auf der Rückseite:] Dem christlichen durchlüchtigenn fürsten und herren h. Philipsen lantgraffen ze Hessen, minem gnedigenn herrenn.
[143][Johannes Zwick an Bullinger] Konstanz, 26. Oktober 1532 Autograph: Zürich StA, E II 364,1f. Siegelspur. —Ungedruckt Berichtet Gutes über die Lage in Konstanz. Ambrosius [Blarer] ist vorläufig noch in Isny. Günstige Nachrichten von den Türken, die abgezogen sind; die eigenen Truppen sind aber noch nicht zurück. Hat vom Unrecht gehört, das die Zürcher erleiden müssen. Mahnt zur Geduld. Entschuldigt sich dafür, daß er zu wenig häufig schreibt. Grüße. Salus et pax per Christum. Summum gaudium est mihi, quod omnes recte valetis, charissime frater. Utinam diu audiam hoc nuntium, maxime ut in domino et virtute spiritus sui quam diutissime salvi sitis. Dominus autem ipse augeat hanc salutem publicitus atque privatim. Et nos bene habemus, maxime cum bene habeat ecclesia nostra dempta zizania 2 . Ambrosius, frater noster, manet Isne. De reditu non sumus certi, sed speramus eum statuisse hybernare apud nos 3 . De bello turcico 4 audimus non infoelicia, scilicet hostem evanuisse. Nescio, quem timorem illi dominus incusserit, cum interim alii hoc tribuant pugnis, idque cum potentiae dei aut voluntatis suae ignominia. Faustum vero nuntium esse potest, si peiora respiciantur. Sed certe satis infaeliciter pugnat Germania, cum tanto impendio alternis ferme annis gravatur, etiam si nullum aliud periculum sit. Hostis satis est versipellis. Nam illato damno, occisis et in captivitatem abductis multis, multis incendio perditis, terra misere devastata ipse tandem salvus abit assequutus certe, quod voluit. Nocere enim voluit et nocuit satis superque, rediturus insperato, cum primum voluerit. Quam infoeliciter prudentes sunt in belli negociis Germani, cum non pugnatum credunt, nisi fusis utrinque innumeris copiis, imo nisi ipsi sese miserrime prosternant! Milites nostri 5 non redierunt, sed reditum expectamus in dies. Abituros hortabar, quibus moribus et quo animo redeundum esset. Utinam tales videamus. Alioqui nosti quid doceant bella. Quodsi vero abusi fuerimus hac victoria, videbimus et experiemur, quam facile sit domino rependere ingratitudinem nostram. ||2. Praeterea audimus vos multis iniustitiis nescio a quibus gravari. Sed utilius exercitium est gravari 6 quam alios gravare. Memineritis vos quoque regnasse. Nolite statim excandescere ad quamvis iniuriam, ne invocetis carnis brachium nec meditemini pro iustitia forte vindictam. Suspectus sit zelus, suspecti sint instigatores quidam, qui pro privatis iniuriis patientia vincendis turbas vellent excitari. Sic dominus
tuebitur tandem causam non vestram, sed suam. Humilitate et patientia in nostram sententiam trahimus et deum et homines. Dominus autem sit nobiscum. Amen. Exigis 7 a me frequentes literas, quas ego abs te quoque exigo, quanquam sciam, quibus negotiis et studiis obruaris [!]. Mihi etsi otium esset, non tamen ingenium est scribendi. Alioqui nunquam non scriberem «obruaris». Quantum fieri potuit, subventum est huic misero 8 , sed non pro necessitate. Non credis, quam non possit a nobis fieri, quod tamen omnibus votis optamus. Pro humanitate et benevolentia vestra mihi praestita, cum apud vos essem 9 , non cesso habere gratias. Et per te saluto omnes hospites et convivas. Tu adde nomina. Pellicanum patrem in primis salvum iubeo. Utinam uxor tua 10 , liberi, familia et omnia tua salva sint. Atramentarium parabo. Vale. Constantiae, 26. octobris 1532. [144]Konrad Geßner an Bullinger [Straßburg, Ende Oktober 1532]1 Abschriften a : Zürich ZB, Ms S 32,156. —Übersetzung: Hanhart 17-19 Beklagt sich über die zeitraubenden Verpflichtungen, die ihn daran hindern, seinen Wünschen gemäß das Studium zu betreiben. Bittet Bullinger um Rat und Hilfe. Ein Stipendium würde ihm erlauben, womöglich in Zürich weiter zu studieren. Incomparabili heroi M. Henrico Bullingero, verbi apud Tigurinos ministro, patrono reverendo.
S. Mearum hic rerum plane suspensus haereo, quid agarn incertus 2 . Ad te confugio, opem imploro tuam. Spe et consilio destitutus sum omni tu nisi tuteris opem, actum erit de me. Quid enim misero reliquum esset spei, cui adeo citra omnem fructum iuventutem perit irreparabile tempus 3 ? Praetervolat, inquam, iuventus b , articulus studendi optimus, meque relicto clamat: greek greek greek greek. Quantulum studendi relictum sit illis tempus, qui in tantis dominorum versantur negotiis, ipse coniicere potes. Nulla hora, immo nullum momentum est, quod meum dicere licet, quodve libere musis indulgeam. Nosti illud Homericum: "greek greek greek greek greek greek greek 'greek, greek' greek greek greek greek greek greek 4 . Rogo itaque humanitatem tuam, consilium aliquod rerum mearum mihi dubio praestare dignetur. Si mihi stipendium non tenuius aliorum stipendio permittetur, ad vos, cum licebit, redibo 5 . Sin minus, musae invito relinquendae erunt. Certior per te fieri, quam primum licebit, cupio, ut, quid agam, quamprimum sciam. Vale, et me tuae humanitati commendatum habe. greek greek greek greek greek greek greek greek greek 6 . 6 . Plurimum te salutat cum reliquis fratribus dominus meus Capito. Vale iterum. Datum raptim in aedibus Capitonis. Tuus ad pedes Conradus Gesnerus. [145]Sebastian Locher an Bullinger [Ohne Ort, Ende Oktober/Anfang November 1532?] Autograph: Zürich StA, E II 441,593. Siegelspur. —Ungedruckt Dankt umständlich für einen Brief Bullingers. Erinnerung an den gemeinsamen Freund Leonhard Wirth, über den er nichts Neues weiß. Über Bullinger hat er von verschiedenen Seiten Nachrichten bekommen. Bulingers außergewöhnliche Qualitäten sind ihm schon während der gemeinsamen Studienzeit bekannt gewesen. Pridie nonas octobris 3 praeter spem mihi tue advolarunt litere 4 , doctissime Heinriche, easque perinde ac germano fratre conscriptas exosculatus ibi, inquam, veteris
amici memoriam nondum obliteratam cernere licuit. Quum ergo tu prior me literis tuis mellitissimis, tum munere haud penitendo salutaveris et veterem amicitiam ex animo restauratam utrinque exoptes, certe inhumanum non solum, verum inniquum tam iusta postulanti denegare arbitratus, ipse ego mihi subducar, priusquam te veteranum amicum simul et Leonhardum Wirt 5 , cuius in tua epistola meministi, in memoria habere destitero, quorum familiaritate multum usum [!] fueram. Certe, si monito obtemperassem a utrorumque, litteris melioribus auspiciis navassem. Tandem sero sapiunt Phriges 6 . Is, inquam, comunis noster amicus mihi necessitudine adeo astrictus, ut ipsum in praesidium habuerim, anne in vivis agit, certum non habeo. Is Doctore Cesario 7 brevi eminebat doctrina, ut miraculo dabatur. De te autem subinde certior factus tum fratre Iacobo, viatore Coloniensi 8 , tum relatu doctorum, quum adhuc Capelle 9 agebas. Ut autem illesa maneat amicicia, vicissim te meis salutem literis imperas. Pudore certo suffundor inscitiam meam prodere, presertim quum ab ineunte etate omnibus numeris non modo literis, sed morum integritate absolutissimum te iam olim perspectum habeam, preterquam quod in confinio una b agitabamus, scilicet studium comune erat, apud predicatores subinde librariam 10 frequentabamus tibique in tantum frequens erat lectio, ut oculis tuis multum detrimentum attuleras, ut mihi tanquam intimo sepe conquestus. Inprimis Crisostomo 11 , aureo illi ori et huius farine maximeque orthodoxe fidei doctissimo quo non alius magis insudabas. Facile omnium testimonio iam tum specimen magni viri praebueras. Nunc orbis tante indolis fetura fruitur. Non solum patriam illustres [!] tuam, imo citra controversiam piorum celebre nomen posteritati relinquis. Lucubrationes diurne tibi patrocinantur, ne dicam, quod Francus ille Werdensis te orbi comendavit 12 . Proinde, quo arctior nostra amicicia utrinque permaneat, tibi rescribere non gravatus - non enim polliciem 13 scripti, sed animi candorem in me agnoscas
velim -agerem tecum diffusiore epistola, ni mole rerum districtus foret ob vindemiam. Ceterum de statu condicioneque mea per tabellionem 14 patefiunt [!]. Vale in domino. Sebastianus ille tuus Locherus. [Adresse auf der Rückseite:]Perspectae eruditionis viro, Magistro Heinricho Bullingero, amico suo veteri. [146]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 9. November 1532 Autograph: Zürich StA, E II 343,7. Siegelspur. —Ungedruckt Amtsgeschäfte verhinderten Haller, Bullingers Briefe früher zu beantworten; die Visitation der Berner Kirche nahm drei Wochen in Anspruch. Haller bedauert die Freilassung von Onofrius Setzstab. Eine Anstellung für Paul Rasdorfer zu finden, war noch nicht möglich. S. Quod ad frequentes et eas quidem gratissimas epistolas 1 , charissime frater, nihil responderim, non negligentiae, sed absentiae potius ascribas. Invisimus capitulatim universi agri ministros 2 , atque id per tres septimanas, et ecclesiarum, ministrorum, simul et praefectorum tum negligentiam, tum vigilantiam ita percontati sumus, ut nihil certius nunc senatui nostro offerre possimus quam sui agri statum. Convocantur 10. novembris omnes praefecti in urbem nostram. Commendabitur illis, quatenus maiori studio dei gloriam promoveant, vitiis obstent, quam hactenus factum sit. Utinam senatus uterque pro voto et ex animo omnia agat. Dedimus illi in manus, quid, cum quibus et quo ordine omnia agere debeant. Invenimus etiam profectum capitulorum, dum ita a nobis visitantur. Observamus doctrinae, morum et vitae, familiae, ecclesiarum et praefectorum censuram, instamus monendo et minando quam constantissime, et sentimus, quantum obfuerit hactenus oscitantia nostra. Monuimus fratres omnes, quatenus omnibus viribus, sed solida veritate et modestia, se papismo opponant totamque illam religionem ita depingant, ut nemo non sit, qui imposturam illam intelligat. Monuimus, ut omnium rerum et hominum turbam, temporum pericula, iram domini imminentem perpendant instare securim ad arboris radicem 3 . Haec me impedierunt, ut hactenus nihil responderim. Remitto, quae petis. Displicet nebulonis illius redempta captivitas 4 , et utinam non reddatur illa benignitate deterior, quemadmodum apud nos omnes fieri soleat. Paulum Rasdorffer vellem ex animo apud nos habere locum, sed nulla dum se obtulit occasio. Quam primum hominem iuvare poterimus, nemo apud nos illi deerit. Ipse scis, quam plebs abominetur linguam alienam 5 .
Nulla apud nos sunt nova. Expectamus a comitiis 6 . Interim si quid apud vos acciderit, scribe. Vale et deum pro nobis ora. 9. novembris anno 32. Tuum minimum nummisma. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, Tigurinae ecclesiae ministro vigilantissimo, fratri suo omnium et semper charissimo. [147]Hans Vogler an Bullinger Elgg , 11. November 1532 Autograph: Zürich StA, E II 351,148. Siegelspur Regest: ASchweizerRef IV 1976 Nachricht über seine Angelegenheiten auf der Tagsatzung in Frauenfeld. Will selbst an einem Tag in Zürich erscheinen und dort mit Peter Weber zusammentreffen. Grüße. Gnad und frid von gott unserem fatter durch Christum etc. Min herr, gliepter bruder. Mins handels 2 halb stat es also in der sum 3 , daß ich nie gen Frowenfeld 4 komen bin, sonder min husfrowen 5 dar 6 geschickt mit den fründen 7 . Also haind 8 die übrigen ortt, Bern, Basel, Schafhusen, für mich mit mi[ne]r husfrowen petten 9 , der gstalt: so sy mich der ernn 10 , lips und lebens sichren 11 , so welt 12 ich mich ergeben 13 . Welches mi[ner]herren botten und aller gfallen also gsin. Also haind sy das pitt 14 inn abschaid 15 genomen an ir herren und uff nächsten täg zu Baden, sontag über 4 wochen 16 , gsetztt 17 zu antwurten. Doch haind m[in]g[nädig] h[erren] die acht ortt 18 min widerpart haim lassen gon 19 und inen kain witer uftrag geben, welches 20 sy fast 21 unwillig sind gsin. Des übrigen, wils gott, wil ich üch muntlich brichten.
Witer hör ich, m[iner]g[nädigen]h[erren] von Zürich und h[err] apt S. Gallen sach 22 syg überhe 23 . Item ich hör, m[iner] heren botten habend für Peter Weber 24 petten. Hab h[erren] apt geantwurt, sinthalb 25 dörff nit sorg 26 ; desglich well er gegen den puren 27 , welche der handel betreffe, das best thon 28 . Doch werden potten alle ding gruntlich ansagen. Pitt üch, so es üch komlich 29 ist, Petern Weber, wie ich hör 30 , zu offnen 31 , bis ich korn. Item ich hör, es syg ain tag gen Zürich uff Othmary 32 gsetzt 33 , von Müsser gelt wegen 34 . Ich acht, hoptmann Berweger kom dar bott 35 von Apenzell. Des wil ich warten, wils gott, mit im komen. M[ine]h[erren] die aidtgnossen kond 36 morn erst gen Tänicken 37 . Gott sterck üch und uns. Grützend mir üwer lieb husfrowen 38 , fatter 39 , muter 40 , gsind. Bittend gott für uns. Actum Elgow, uff Martini anno 32 jar. Ü[wer] armer Hans Vogler. [Adresse auf der Rückseite:] An min gelieptten hernn und günner M. Hainrich Pullingern, prediger der statt gmain Zurych, zu hannden.
[148]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 12. November [1532]1 Autograph: Zürich StA, E II 343,41. Siegelspur. —Ungedruckt Meldet Gerüchte über geheime Angriffspläne der V Orte und mahnt zur Wachsamkeit. Gratiam et pacem a domino. Ad nundinas nostras martinianas scribunt Miconius et Sultzerus noster 2 , quis sit non solum rumor, sed et fama apud eos, nempe, cum in extendendo imperio suo Immontanos 3 totos esse constet, non solum communis ditionis 4 partem subigere sibi proposuisse, sed et lacum Tigurinum et Bernatium superiorum vallium partem Iacubus adiacentem, atque id molituros esse non aperte, sed conspirationibus clanculariis 5 . Hoc igitur ubi ignoraveris, te monuisse velim, non quod verear facto nefandum facinus aggressuros, nisi ea sit virga, qua dominus e caelo minatur, sed ut accuratius consilia quorundam notentur, qui sibi videntur patriae patres. Nos apud privatos, quibus erat credendum, aegimus, quae potuimus, id quod te quoque facturum minime dubito. Caeterum salvi sitis omnes. Scribe, quoties ocium permittat negociumque exigat. 12. novembris. Tuum minimum nummisma. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, fratri suo charissimo. [149]Lorenz Meyer an Bullinger Stammheim, 14. November 1532 Autograph: Zürich StA, E II 441,768. Siegelspur. —Ungedruckt Läßt Bullinger durch Erasmus Schmid ein deutsches Gedicht und ein lateinisches Epigramm gegen die Verunglimpfungen Zwinglis zukommen. Erhofft wohlwollende Aufnahme, da ihm Bullingers Urteil besonders viel bedeutet. Grüße. Bittet um Bullingers Fürsprache bei seinem Gläubiger, Froschauer, den er bald zu befriedigen verspricht.
Laurentius Agricola Vituduranus Heinricho Bullingero, viro claro, docto, pio et imprimis humano. S. Mitto ad te, Bullingere doctissime, carmen lingua nostra, hoc est germanica, scriptum 2 et epigramma «In Zingliomastigas» 3 , propterea ut tibi, viro humanissimo, partim amorem erga defunctum Zinglium exponerem, partim, quae pollicitus, cum in urbe essem, praestarem, et quod tunc postulabas, nunc ferente Erasmo Fabritio 4 , viro erudito et gravi, acciperes. Etsi leviora tua gravitate, tamen tua meam afficit tenuitatem humanitas, immo amor erga te meus perennis iussit haec macra ad te dare poemata. Sanctissime mecum egisse deos arbitror, si haec tibi - caeteros tetricos censores nihil moror -placuerint iudicioque tuo vel steterint vel ceciderint. Vale in Christo servatore nostro. Is te nobis diu servet superstitem et incolumem. Amen. Sthammae, 14. novembris anno caedis Zinglii nostri altero 5 . Saphico 6 extremam manum nondum imposui. Brevi ad te mittam vel ipse portabo. Parentes 7 valere tuos sanctissimos una cum honestissima uxore tua 8 cupio valde. Acerbitatem Christophori calcographi 9 , oro, tua dulcedine velis redulcorare; ob debiti aeris tarditatem in me factus inhumanior. Ego vero sic me urgente necessitate non malitia pecco, sed aeris penuria. Vina 10 nondum vendidi, redditus annales nondum accepi. Quam primum vina vendidero, sancta fide polliceor iustam ei debiti pecuniam missurum. Fac, quod postulo. Quod promisi, curabo sedulo. [Adresse auf der Rückseite:] H[einricho] B[ullingero], ecclesiasti Tigurino.
[150]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 15. November [1532]1 Autograph: Zürich StA, E II 343,102. Siegelspur. —Ungedruckt Mitteilungen von Nachrichten aus Basel: Die Armee des Kaisers soll in Oberitalien überwintern, was die V Orte in ihrer unnachgiebigen Haltung gegenüber den Reformierten weiter bestärken dürfte; darum sollten diese zusammenhalten. Dem bernischen Abgesandten Hans Franz Nägeli kann man vertrauen. Haller bittet um weitere Nachrichten. Gratiam et pacem a domino. Hac die denuo monemur a Miconio 2 , monentur et primates nostri a primis urbis Basiliensis 3 cesarem Mediolanensi arce hiematurum dissipato exercitu 4 per totam Italiam ad lacum Cumanum et Bellinzonam usque. Quo potissimum freti Immontani vos urgent pro veritate ex edicto 5 eluenda. Quod si impetrarint, maiora in nos sint attentaturi. Proinde eliminato ex Helvetia evangelio imperii civitates facile sit papismo restituturus. Hinc consultum videtur Basiliensibus, quatenus cum civitatibus et inter nos maxime conveniret, qui civitate iuncti fuimus 6 . Nec nobis defuturum Gallum -cui tamen parum fido -, quod suum habeat cum christianis civitatibus colloquium. Fama item apud nos publica est Immontanos a Gallo defecisse 7 . Sed missa sint haec 8 . Tu cogita, et communica, quibus debes. Legatus ille noster Franciscus Nägeli 9 talis est, cui omnia tutissime credere poteris. Quem velim non sinas abire insalutatum. Pius est et auctoritatem habet apud nos. Quantumvis iuvenis sit, constans tamen est et virum agit. Si quae tu nova habes, communica. Aliud nihil habeo. Vale.
Nocte intempesta, 15. novembris. Scribe, num acceperis et tuas et meas literas 10 . Tuum minimum nummisma. [Adresse auf der Rückseite:] An Meister Heinrich Bullinger, praedicanten ze Zürich, sinem günstigen herren und brüder. [151]Wolfgang Capito an Bullinger und Leo Jud Straßburg, 17. November 1532 Autograph: Zürich StA, E II 347,33. Siegelspur. —Ungedruckt Lobt Konrad Geßner, der als Briefüberbringer von Straßburg nach Zürich kommt, und rät, ihn mit einem Stipendium in der Fremde studieren zu lassen. Angeblich überwintert der Kaiser mit spanischen Truppen zur Einschüchterung der Eidgenossen in Mailand. Grüße. Gratiam et pacem. Cur nunc vos adeat Conradus meus, adolescens non solum spei summae, sed rei non penitendae, ipse coram exponet 1 . Quem oro curabitis aut provisum stipendio 2 aut velut emancipatum factumque sui iuris. Ego tum eius indolis primae curam in me suscipiam daboque operam, ut praeter ingenii cultum et fructum pietatis conditionem vivendi opportunam inveniat. Comites 3 itineris invenit me non sperante. Iccirco paucis vix licuit. Alioqui fortassis avidum consilium iuvenis meamque indulgentiam levem dicetis, qui ex abrupto in iter nos coniecimus. Verum existimo pensitaturos vos, quid iuveni a tum patriam, tum parentem 4 solatio destitutum amanti b permittendum. Valete, et communem foeturam nostram - nam eius partem et mihi vendico - absolvite tandem in perfectum, id est, operam date, ut honesto pro voto stipendio adornatus aliquo abmandetur invisurus varios hominum mores et urbes. Rumor, scio, istic adversus est cesarem cum suis Hispanis Mediolani hiematurum causa territandae gentis Elveticae 5 . In consiliis cesareanis talia multa iactantur, nihil addubito, et forte terrores in speciem intentabunt adversarii. Atqui nihil serii adversum vos geretur gnaviter ac pie conantes. Duo sunt, quae considero in cesare, animum a bellis abhorrentem et studium thesauri infiniti aggerendi. Novit bellum
sumptuosum et foecundum novorum tumultuum. Quod nostrum est, nos admoliemur cum nostris, precabimur Christum protectorem, adauctam in nobis fidem donet ocio, quo freti tranquille pietatem colere liceat. Iterum valete. Reliqua ex Gesnero nostro. Argentorati, 17. novembris anno 1532. Professores et concionatores omnes, in primis Theodorum 6 , ex me salutate. Diethelmum 7 consulem et optimum quemque ex me salutabitis. V. Capito, vester ex animo. [Adresse auf der Rückseite:] Viris integerrimis iuxta ac pie eruditis Hen[rico] Bullingero et Leoni Jud, ecclesiastis Tigurinis, dominis ac fratribus in Christo observandis. [152]Joachim Vadian an Bullinger [St. Gallen], 20. November 1532 Abschrift: Zürich ZB, Ms F 64,648. —Gedruckt: Vadian BW V 102f Schickt seinen Ratschlag, wie man sich gegenüber den V Orten verhalten soll. Mahnt zu Standhaftigkeit und Festhalten am Evangelium gegen alle Drohungen der Feinde. Ioach. Vad. Bullingero, 20. novembris 1532. Mitto ad te, Bullingere amantissime, suggestionem 1 , quam subito quodam calore conscripsi, quum quid animi paganis nostris adversum Tigurinos quidem specie, caeterum re ipsa adversum evangelii nostri sanctitatem esset, animadvertissem. In hoc est meo iudicio innitendum, ut qui Christo sincero ex captu verbi eius nomen dedimus, utcunque spoliati foederibus 2 et afflicta societate, animis tamen constantibus et eo amore, quo colendam nobis veritatem proposuimus, receptam semel et cognitam perspectamque fidem longe maxime concordibus votis promoveamus. Ea re inductus malui noctuas, quod dicitur, Athenas ferre 3 quam deesse aut officio aut ipsi, quae omnis officii magistra est, charitati. Cura id maxime, o Bullingere, frater amantissime, ut in hoc tuos animes, inflammes, cohorteris, ne deiici se de gradu fidei in Christum malis artibus sinant. Tum demum Christum amplexi videbuntur, quum tot exantlatis aerumnis nihilo segniores in huius honore retinendo victi erunt, quam erant victores, ut non memorem eam demum verissimam victoriam atque adeo propriam Christianae professionis esse, qua in angustiis et tribulationibus exaltati animis spiritu uni sunt, non robore, confessione, non armis, gloria Christi,
non hostium strage. Hac certe via per medias satanae catervas iuvat ire patientiam, modo ne quid committat adversum decoro pietatis. Amamus enim armorum usum, qualem amavit Zuinglius, non ad vindictam, sed ad retinendam tuendamque veritatem institutum. Eo ipso, si pereunt, qui militant, magna gloria vincunt, quum non habeant usum celebriorem, quam quo cum Christo, non cum Acciis aut Brutis 4 oppetant. Qui non hauriendi sanguinis, sed verbi dominici retinendi sunt avidi. Dabit autem et fidentibus fortitudinem vel armorum et virium dominus, modo rectum sit institutum, quod molimur. «Non deseram enim te neque derelinquam» [Jos 1,5], Iosuae in hostes profecturo et difficilimam provinciam obeunti dixit plenus fidei et veritatis deus noster. Proinde non est, ut nos ulla tyrannis sinistros rapiat. Hoc ingenium est nostrae professionis, ut exerceamur malis atque adeo quassati ceu procellis mundo non fidamus, sed illi, qui vicit mundum 5 . Antronio 6 nostro probe successit, nimirum suis artibus freto. Manus habet longas 7 et pingue pecuarium. In hanc nassam sunt qui ultro repant, modo esca potiantur 8 , quanquam cum animae periculo, quod fere solent stulta natatilia. Sed o gloria deo, qui nos tot malis petitos veritate victores constituit 9 ! Superat ille, sed arte et dolo, hoc est satana. Nos in hoc vincimus, quod a gratiam dei habemus in manu, quo frontem huius pudore suffundamus. Denique ut ille maxime sit adeptus, quo stultitiam expleat, nobis tamen incolumibus agere prae eius libidine licet, nec nobis solum, sed et agro et subditis. His enim libera fidei optio gratia domini relicta est, neque carebunt ministris suo aere alendis. Tantus est amor in Christum eorum, qui vere crediderunt. At vero nos passi graviora. Dabit deus his quoque finem. Dabis operam, ut et Bernates et Basileienses, praeterea et Schafhusiani ministri admoneantur, ne communi causae defendendae segnes manus admoveant. Non credis, quam nihil concutiantur his technis, qui rore spiritus compluti sunt. Agit caro interim suo more et muliebriter triumphat, nescia sane, quam sit ridiculum agnoscere, cuius nullam evidentem rationem reddere possis. Nos habemus in numerato Davidicum illud: Consilia impiorum peribunt 10 . Sela 11 etc.
[153]Joachim Vadian an [Bullinger] [St. Gallen, November 1532]1 Autograph: Zürich StA, A 238.1 Gedruckt: ASchweizerRef V 175, S. 81-86; Vadian BW VII 42-49 Teildruck: HBRG III 332-336 Gutachten zur Frage, ob das von Zürich erlassene Mandat die Bestimmungen des Landfriedens verletze. Die Reformierten haben das Recht, in ihrem Herrschaftsbereich Maßnahmen zur Festigung ihres Glaubens zu ergreifen, wie umgekehrt die katholischen Orte dies auch tun. Das Mandat ist nicht als Beleidigung der Altgläubigen aufzufassen. Hinweis auf die Verhältnisse in den Gemeinen Herrschaften. Entschiedene Ablehnung des Vorschlags der V Orte, die Mandatfrage einem Schiedsgericht zu unterbreiten. Der artikel dess landfridens 2 den glouben betreffend 3 vermag 4 nit anders, dan das wir ünser lieben eydgnoßen von den fünf ordten söllind und wellind bey irem alten, waren, ongezwyfelten christenlichen glouben bleyben lassen etc. 5 Habend sy denselben, das ist üns lieb. Ja, si habend in in zwölf artikeln 6 , wie man denselben üns all von jugend an gelert hat und wir den ouch habend und haltend; darum wir nit gesinnet sind, jemand darus ze tryben. Und diewil wir üns vornacher 7 allweg erbotten hand, ünsern glouben mit der geschrift alts und nüwes testamentz erduren 8 ze lassen, sind wir in disem ufgerichten friden nit dess fürnemens 9 gsin, eynichen 10 glouben gut oder böß zu geben 11 (dann der gloub nit ab disen orten 12 , sonder mit andern gründen und ab andern orten gut oder böß geben werden muß), sonder um frid und ruw willen; diewyl sich also zutragen, das dess gloubens halb zwüschet üns 13 span und misshell endtstanden, söllichs gern nachgelassen, sy, ünser lieb eygnossen, bei irem glouben ondisputiert und gearguiert a14 und in sonderheit bey irem alten, waren, ongezwyfelten christenlichen glouben zebleyben lassen, mitt luterem vorbehalt, das wir gleychermaß bey ünserm glouben irendhalb 15 onangefochten bleyben söllend. So aber sy, ünser lieben eydgnoßen der fünf orten, mit form und anmaßung 16 obaingezaygtz artikels die meynung vor inen ghan, samm 17
wir inen iren glouben damit gut machen 18 , wie sy denselben mit allen umstenden 19 vor inen habend etc., und üns also ze hindergon oder zu fassen 20 fürgnommen hettend, so gäbind wir aller erberkheit 21 zu ermessen und zu gedenken, mit was ufsatz 22 , list und argwonß söllichs von inen beschechen; deß wir üns doch gegen inen, so einen frommen, ufrechten, bestendigen friden ze machen und ze halten üns fürgeben hand, gantz nit versechen 23 könnend. || Zu dem allemm mag ein y[e]der, ouch schlecht verstendiger, wol abnemen und merken, so der anzug 24 ünserer lieben eydgnossen von den fünf orten, den sy gegen und über ünsere mandaten 25 , in ünsern eygnen landtschaften und allein zu den ünsern ußgangen, zu haben vermeynen wellend, samm sy dadurch geschmützt 26 oder geschmächt sygend etc., für ansechlich 27 und rechtmässig zugelassen werden sölt, wie schlechtlich wir gefridet werind 28 , ja wie gar wir an unserm vorbehalt unsers gloubens 29 nit habind sin 30 köndend noch möchtend. Dann so wir in unsern landen, gerichten und gebieten gegen und mit den unsern nach erhöuschung 31 unsers gloubens ze handlen underston 32 wurdend, eß were mit mandaten, missyfen, mit gebott, mit verpott, mit warnen, strafen gegen ünsern vögten, undervögten, predicanten oder andern, so üns pflichtig sind, und b aber söllicher ünser verwaltung von zwyspaltz wegen dess gloubes zwüschet inen und üns ünser eydgnossen der fünf orten sich anemen, samm sy (wie gmeldt ist) c geschmützt wärend und also für fridbruchig anziechen 33 und belestigen 34 weltend, wie jetzmal von unsers jüngst ußgangnen mandatz wegen üns begegnen wil, so wurde d eß zwar 35 darzu khommen (weltend wir anderst irem begeren und gedunkhen 36 nach frid halten), das wir der bekantnuss ünsers gloubens und aller verwaltung dess selben gegen den ünsern gar und gantz still oder abston müßtend und an dem vorbhalt, so der lantzfriden üns nit weniger dann inen bestimpt und zugibt 37 , nit habind sin noch by gedachtem landtzfriden diser sach halb ghandhabt 38 werden möchtend. Dan wir je khein anders ünsers gloubens halb bekennend, || haltend noch predigen lassend, dann das die oppfermess, wie man sy täglich brucht 39 , ein warer missbrauch dess insatzes dess nachtmals Christi 40 und ain grüwel vor gott sy, wellicher zu schmelerung und abbruch deß todes Christi rayche 41 . Item das der bruch der sacramenten,
wie sy der bapst in übung hat, mit der schrift nit gegründt noch der leer Christi gemäsß syge. Item das wir durch achtung ünserer werchen nit sälig, sonder durch den eynigen glouben 42 vor gott grecht werdind etc., mit söllichen und dergleychen puncten und artiklen mer, in welichen ünser gloub mit irem glouben sich nit wil noch mag vergleychen 43 . Und wir aber alles das, so wir in disen stuken 44 vor üns habend, handlend und bekennend, nit jemantz zu abbruch sines fürnemens, vil minder zu schmach, tratz oder verachtung, sondern uss guter, berichter 45 , christenlicher gwüssne, das ist uss verwaltung und gruntlichem ansinnen ünsers gloubens, thund und handlen, wie das durch unsere mandat und ordnungen täglichs von üns, gegen denen wir desse macht und gwalt habend, on underlaß gehandlet und braucht wirdt. Und so dem nun also ist, das ünser lieben eydgnoßen der fünf ordten forhaben dess gloubes halben und ünserer verstand 46 und bekantnuss desselbygen straks wider und gegen ainandern stond und strebend, so ligt am tag, was uns zu beyden teylen in abredung dess fridens verursachet hab, jetwederm 47 teyl seynen glouben vorzubhalten, und das wir durch söllich mittel zu frid und ruwen khomen, ouch der pundten 48 und anderer gerechtikheyten 49 halb, wie wir die in unsern eygnen gerichten, gebieten, herschaften, lüten und landen habend, dester fürderlicher in einhellikheit verharren und bleyben möchtend, onangesechen was jeder teyl sines gloubens halber in den selben sinen eygenthomen 50 gebruche oder handle oder nit. || Wir wellend geschwygen, das der inhalt dess artikels unser gemein herschaften betreffend 51 wol anzeygt, das man in denselben allein, und nit in eygnen oberkheiten 52 und gerichten, jetweders teyls glouben sol fry und onangefochten fürgen 53 lassen und daselbst dhein teyl dess andern forhaben verletzen e , schmützen noch antasten, und so das von jemand gescheche, das sy von einem vogt darum gebützt 54 und gestraft werden mögind; uss wellichem allem offenbar ist, das wir von den ordten und oberkheiten, so usserhalb gmeiner ünserer herschaften in gemelten landtzfriden khomen und verfasset sind 55 , nit mögend noch söllend umm verwaltung dess gloubens, der gstalt wie in gmeinen herschaften zuglassen, angefochten werden 56 . Oder aber die artikel, uns zu beyden teylen ußgedingt 57 , würdend eytel f und vergeblich dess gloubens halb gestelt sin, und aller unfriden da dannen 58 sinen ursprung haben und üben 59 als wol als vor 60 , das aber der heyter und ußtruk[t] verstand dess landtfridens in allen sinen artikeln nit ertragen noch gedulden mag; mit
beger, das ünser eydgnoßen der fünf ordten söllichs eygenlich zu hertzen fassen und wol bedenkhen wellind etc. Es befrömbdet üns daby nit unbillich, diewil unser geschworn pündt uns imm landtzfriden heyter vorbhalten und zu allen teylen volkhomne gwaltsame gegen den ünsern 61 mit herlikheiten, fryheiten, gerechtikheiten und anderm loblichem harkhomen unsers verwaltens zugeben g62 habend, das unser lieben eydgnoßen von den fünf ordten onangsechen desselben uns erst 63 (sam wir beherschet werend) ußzylen 64 und anmaßen 65 woltend, in was gstalt wir mit und gegen den || unsern in eygnen landen, gerichten und gebieten ze handlen und ze faren 66 hettend, das wir doch inen uss ansechen obgemelter artiklen dess fridens ungern zumuten 67 weltend. So aber in unserm jüngst ußgangnen mandat oder andern unsern gebotten oder verbotten gegen den unsern gethon sich befinden wurd, das wir sy 68 mit namen anzogen, gemalet 69 oder unß merken lassen, sy in iren landen und oberkheiten von irem glouben ze tringen 70 und nit zu gedulden, das sy mit den iren ünserm glouben zegegen 71 fürnämind oder handlottind etc., oder das wir söllich mandat, gebott oder verbott gemeynen unsern iren 72 herschaften ubersandt und zu halten oder ufzenemen nach gemachtem friden zugeschriben hettend (wellichs sich alles nit erfindet), so hettend sich ünser lieben eydgnossen zwar nit unbillich zu beklagen, als wol als wir üns der ryntalischen mandatz 73 zu beklagen habend, in wellichen den evangelischen predicanten usserhalb und wider vermög gemeltz ufgerichtz landtfridens trostung 74 von irer leer wegen ze thun ufgleyt ist, dess wir uns umm irenß erbietens willen und uss vermög dess fridens billich nit zu gedulden beladen und angnomen habend. Es ist niemand verborgen, dan das ünser lieb eydgnoßen von den fünf ordten styff uff dem verharrind, namlich niemand wider eynig ceremoni oder gebruch iren glouben antreffind, eß sy fleyschessen, kutten, blatten 75 , der mess oder anderer kilchgwonheiten, ze reden oder ze faren ongestraft zulassend oder gestattend, sonder an lyb, gut oder ander weg bützend, wie vast 76 joch 77 dasselb ünserm glouben zugegen und wider ist, darab wir || gleychermaß, nit weniger dan sy, üns zu beschweren hettend. Ja, wo sollichs mit ußgetruktem vorbhalt dess fridens inen nit zugelassen und als wol als uns gegen den iren nach irem wolbedunkhen ze faren vergonnen 78 were. Und wir aber soltend gedachten ünsern lieben eydgnossen ire klag losen und als die, so den friden brochen, zum rechten ston 79 oder aber ünsere gebürliche, rechtmässige mandat verendern oder abthon, wann wir allein umm
fürderung dess, so wir gegen gott gesinnet und uss sinem wort bericht, darzu für und für zu gruntlichem bericht und erdurung der schriften altz und nüws testamentz gegen inen und menklichen das ünser mit warheit zu bevestnen begirig und urbietig gsin und noch sind etc., gegen den ünsern mit unvergriffenlichen 80 mandaten, schriften, gbotten und verbotten, on einich fürnemen jemantz ze schmützen oder zu verachten, handlotind? Und das inen in irer eygnen oberkheyten wider unsern glouben recht und billich ist, das solte üns in unsern oberkheiten unzimlich und umb dess willen, das eß irem glouben nit änlich ist, abgestrikt 81 und verbotten und h wir inen darum zum rechten ze ston verbunden 82 und schuldig sin i ? Ob das billich, rechtmäß oder gegründt sy und ob eß im glych seche, samm man frid und ruw ze halten und jederman by seynen rechten und demjenigen, so imm zimpt und gebürt, ja der heyter landtzfriden zugibt etc. bleyben lassen welle, das wellend wir aller verstendiger erberkheit und denen, so dess landtzfridens eygentlich belesen und genyedt 83 sindt, in trüwen zu ermessen heimgsetzt 84 haben. || Hieharum 85 und dieweyl wir khein anders vor uns habend, dann das wir unser lieben eydgnoßen von den fünf orten, wie vor gmelt, ongesumpt und ongeyerdt 86 , ouch (diewyl sy also wellend) ondisputiert und arguiert k by irem glouben bleyben lassen wellend, so l wil zwar harwiderum alle billikheit erfordern m , das sy üns lut dess landtfridens by unserm glouben und bey verwaltung 87 desselben gegen den ünsern nach unserm willen und gfallen, wie wir inen sollichs in iren eygnen oberkheiten und landtschaften zulassend und gonnend, gleycher weyß und maß onanzogen 88 bleyben lassend. Dann wir straks und onverrukt 89 by dem ze bleyben gsinnet sind, das gedachtem ünserm christenlichen glouben bey und gegen den ünsern bstand, fürschub und handthabung 90 thun mag, darzu ünser offenbar verjechen 91 deß gloubens, wellichs wyr in vilfaltigen, offenbaren gesprächen, niemantz zu tratz 92 oder schmach, sonder umm handthabung willen der eer gottes uffthun 93 und bekendt hand, nit verendern noch mindern wellend, eß sey dan, das üns jemandtz uss gottes wort, ünserm erbieten nach, eineß andern berichte. Sonderer guter und vertruwter hoffnung, ünser lieben eydgnoßen werdind uns uff söllich ünser so rechtmässig darthun und uff die lauter, wolgegründt vorbhaltung ünsers gloubens zufriden sin und irer vermeindter beschwerd, so sy uss ünsern mandaten ziechen wellend, samm wir iren darinn gedacht oder umm irendt willen sy ußgon lassen habind, sy selbs und üns rüwig machen und das thun, das uff ir anfenklich erbieten zu frid und einikheit reychen mag. Dann wo söllichs uff ünser so vilfaltig erbieten nit gescheche, und wir je || mit söllichen und derglychen eingriffen und ansprachen 94 der gestalt furo 95
soltent vexiert und belestiget und mit so vergrifnen 96 und verdächtlichen umstenden von luterm und hellem vermög 97 ünsers gemeinen landtzfridens getrungen werden, wurdend wir zwar verursachet, mittel und weg ze suchen, durch wellich wir und die ünsern by demjenigen beschirmpt und ghandthabt n werden möchten, das sy von den fünf ordten uns mit brief und siglen bevestnet, verwilget und nachgeben, und wir uns anfangs dess fridens luter vorbhalten habend. Hactenus de summa controversiae et quibus argumentis adversariorum intentio dilui et confutari possit. Sequitur consilium de caussae qualitate; nam et hoc belle expendendum erit. Dieweyl ünser eydgnoßen von den fünf ordten uff iren vermeinten intrag 98 achten wellend, mit üns das recht nach lut der pündten ze bruchen und einen söllichen wichtigen, großen handel (um desse willen man concilia zu beschreyben 99 in radtschlegen ist) wolten zuletzst uff eineß manß erkantnuss und urteyl hinsetzen, villichter o der hoffnung, daß der zu inen fallen 100 und wir also unserm gegründten glouben müßtend mit merklichem anstoß 101 und ünserer eeren verletzung || einen baggenstreych geben lassen und von dem tretten, das wir in unser gwussninen gefasset und uss der warheit erlernt habend etc., wellicher grund vast anhin, meinß gedunkens, alles anzugs fürneme 102 ursach ist (nam id saxum volvit vulpecula illa mytrata 103 , sui nomine pontificis). So ist zu ermessen, das man nit schuldig ist, uff all anmutungen inen rechtz uff der pündten lut und sag zu gestatten. Dann so man söllichen brauch, besonder zu disen zyten und löuffen 104 zulassen und ein jede ansprach, wie fräfel und ungegründt die were, solt von stund an nach abschlag der gütlikheit uff eines mans endtschyd oder erkantnuss gsetzt werden, wohin und zu was übertrang 105 , arglist und ufsatz 106 das schlecht 107 , fromm und getrüw ansechen der pündten gebrucht werden möcht, ist allen verstendigen leychtlich zu ermessen, und das ringer sin wurd, diser gstalt on pündt sin, dann in pündten sin. Besonder wo man usserhalb rechtmässigs und gebürlichs verstandes uff den buchstaben dess fridens tringen und nit den sinn uß vor und nachgenden artikeln und capittlen abnemen, fassen und zulassen welte. Haruf vor allen dingen die schidordt und die botschaften derselben orten umm diser sach willen anzelangen und an sy mit allem ernst ze wenden und anzebringen: so sich zutrüge, das die fünf ordt söllichs irens anmutenß je nit still stan noch rüwig sin weltend, das man sy früntlich und gütenklich darvon weysen und sy erinneren, damit sy dem lutern und heytern p friden geleben 108 und söllichen ongegründten anzug fallen lassen weltend. Dann wo sy das by inen ze erhalten 109 nit
vertruwtind und wir aber kheins andren willens, dan styff zu verharren etc., wurde man von nöten wegen geursacht, anfangs darum ein luter erklärung der artiklen zu erfordern etc. || Wo sy aber söllichs mit hengen 110 der schidordten je erobern söltend, als ich doch nit vermein, das man inen um gemelter ursachen willen glimpf geben 111 mög, so mußt doch mir das der erst rechtsatz sin: ob der landtzfriden söllich der fünf ordten ansprach anzenemmen bezwinge 112 , und ob man inen umm sollich erforderung, sam sy geschmecht syend, antwort und rechtz ze gestatten schuldig sye oder nit. Nach welchem erst diser rechtsatz statt han wurde: ob der von Zürich jungst ußgangen mandat und derselben gleychen mandat dem landtzfriden zugegen werind oder nit etc. Söllicher gstalt möcht sich der handel streken und verziechen ein lang zeyt, und mitler zyt man allerley löuffen vernäme. Wiewol mir nit zwyfelt, dann das man inen dises anzugs halber ze loßen nit schuldig, und so verr man zusammen welt sitzen mit hertzen und willen, gottes eer und wort ze fürderen etc., inen ireß fürnemens gar nit glingen wurd. Gott q welle sy einß besseren berichten. Amen r . Vigilandum ergo nobis et attente circumspiciendum, ne quid admittamus, quod professe pietati ulla in parte incommodet. Valebis et boni consules suggestionem nostram. Est enim, nisi fallor, nobis caussa communis, ut ratio expostulare videatur, et consilia communia esse oportere; quanquam sine intermissione deum precamur, quo mentem illis mutet sua gratia in melius et ita afficiat ultorios animos, ut positis affectibus saltem avitae libertati et patriae decori non desint, si tandem pietati adesse nolint. Olim et haec illis fortassis dominus impertiet. Utinam autem ita fiat, ut illius gratia dispensante ultimi primi fiant et primi ultimi, modo non prorsus nulli! Vale rursum. Tuus ex animo [154][Joachim Vadian an Bullinger] [St. Gallen, nach dem 27. November 1532]1 Abschrift: Zürich ZB, Ms F 64, 648v.—649r. Gedruckt: Vadian BW V 104-106 Ist befriedigt über die gemeinsame Haltung der reformierten Städte gegenüber den katholischen Länderorten und lobt die Standhaftigkeit der Gemeinen Herrschaften im Glauben. Nimmt Stellung zur Frage Bullingers betreffend das Verhältnis zu den katholischen Eidgenossen. Eine Lösung der Bünde scheint ihm aus politischen Gründen gefährlich. Anderseits sollen aber die Beziehungen mit andern Partnern sorgfältig gepflegt werden. Hofft auf die Zukunft. Von Seiten des Kaisers ist im Augenblick nichts zu befürchten.
Legi vero magna cum voluptate consilium tuum circumspectissimum 8 , et quandoquidem rogas, quid equidem agendum existimarem, respondeo mihi non videri consultum, ut initio negocii ea ratio ineatur, cum quod spes sit futurum, ut illi palam cernant suos conatus assequi non posse, quod moliuntur, tum maxime, quod ad foederum solutionem vulgus nostrum 9 varie affici et novis artibus adversum nos ceu rerum novarum cupidis et libertatis Helveticae negligentibus aut excitari aut alienari animis possent. Praeterea vix mihi persuadeo id ita fore, quod tu quidem candide coniectas, quum foederibus nos renunciarimus, pacem illos facile ullis
conditionibus servaturos. Quin magis id metuerem, quibus possent artibus daturos operam, ut praetextu veteris libertatis et Helvetici nominis atque gloriae retinendae agros passim ab urbibus alienarent, quod quidem bello cepto et alienis b adductis auxiliis praesidiisque facile consequerentur, si Pagis aliquot exustis et vexatis, qui sunt rure, passim suos facerent, qui iam nostri videntur. Scis enim, quam fidem praestiterint senatui Tigurino nuper, hoc est, proximo bello quidam ex agro, qui rebus suis nondum petitis aut adflictis secedere tamen et cum hoste nescio et contempto magistratu pacisci sunt ausi 10 . Quorum, ut libere dicam, perfidiae hocce tam speciosum foedus debemus et acceptum referimus. Proinde primum tentanda humaniora et placabilior ratio ineunda, si forte illi humanitati et gravi mansuetudini cedant locum. Ea si assequi nequit, quo ex aequitate est, proxima via erit minitandi, de solvendis scilicet foederibus. Nobis enim foedera hoc modo calumniis patentia non foedera, sed vincula esse negatae libertatis. Quis scit, an ad has minas fiant tractabiliores? Non enim sunt tam stupidi, quin expendere queant, quid mali illis paritura esset nostra discessio. Quodsi ne hoc quidem consilium posset proficere, tum in hoc esse, quod consulis, nempe nostrae libertatis retinendae gratia foedera illa rescindenda, scilicet interim multa vigilantia de novis ineundis et servandis amicis sociis, de urbium Transrhenanarum 11 et principum christianorum 12 ambienda concordia, de Gallo 13 salutando ac agris privatis hostiatim 14 rogandis, in fidene mansuri, et inibi de caussae genere, nempe hoc esse in foribus, ut non libertatem modo pristinam, sed et fidem primaevam et religionem apostolicam, qua nulla antiquior est, amissuri simus, si foederati paganis esse velimus. Multa sunt, quae pro tuo acerrimo iudicio rectius vides, quam ego ||649r. monstrare possem. Haec postrema erit et, quod dicitur, sacra ancora 15 . Cura tantum, id quod sedulo facis, ut animis tuorum nihil decedat ad veritatem retinendam. Veniet dies, quae resarciet etiam seculo, quicquid damni clade superiori respublica vestra pertulit. Dives est deus noster et se diligentibus [!] beare etiam regnis assuevit. De caesare securi estote. Dimisit magnum militum Germanicorum numerum, nec putant illi aliud esse consilii, quam ut primo vere undis se committat Hispaniis reportandum. [155]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 30. November [1532] Autograph: Zürich StA, E II 343,101. Siegelspur. —Ungedruckt Gleichzeitig mit einer Anfrage des Berner Rates an Zürich wegen zwei Problemen der Ehegesetzgebung stellt Haller dieselben Fragen an Bullinger: 1. Ob die Heirat eines schuldig Geschiedenen, wenn
sie ohne Erlaubnis, gegen das im Gesetz ausgesprochene Verbot geschieht, eine Ehe bewirke. 2. Ob wegen Ehebruch Geschiedene jene Person heiraten dürfen, mit der sie die Ehe gebrochen haben. S. Querit consilia senatus noster a vestrate in negocio iudicii censorii, quod consistorium vocant 1 . Duae sunt sanctiones ante biennium institutae 2 , quibus casibus experientia quottidiana obvenientibus imposterum occurrere volebamus; sed crescente hominum malicia ita nihil effaecimus, quod quottidie novis conatibus impellant nos, quorum malicia nullo obice impediri potest. Prior sanctio haec est: die dess eescheidenß schuld tragend, söllend zu dem minsten ein jar lang still stan 3 , sich eerlich und frommklich tragen, sich onn dess egrichts erlouben und gnugsame [k]untschafft 4 der a besserung nitt b vereelichen; welche es aber tätind wider das verbott, sollend unser statt und land miden, doch uff unser gnad und straff 5 . Hic sunt duae declarationes, super quibus senatus concordari non potuit. Ein teil wil es nütt dess minder für ein ee han, diewil sy von gott niemant verspert soll sin 6 , und die leistung 7 von der statt für ein straff der ungehorsami lassen sin. Altera pars: diewil eebruch so ein lichte straff hab, die ze besorgen 8 nitt grösser gmachet werde, musse man den zugang ad secundas nuptias nitt so gmein lassen sin; sust wurde ursach und anlasß gäben zu hury, eescheiden und eebrechen. Desshalb, diewil ouch der jugent under jaren 9 die ee verspert, so si bezugind c10 on verwilgung der eltren, und so sy sich vereelichetend, nitt gestattet, sölle ouch das kein ee sin noch bliben, sunder ein hury, deren, so scheides schuld treyt und über 11 das verbott sich vereelichet. Zühend sy uss unser herren biet, halte man sy, worfür man welle, an andren orten. Faciles sunt magistratus, personas accipere et semel proscriptos rursus in urbem admittere, quo fieret, ut quisque sic ad divortium anhelaret. Tu igitur cogita, quod divinius, id est minus offendere videatur; nam verbum domini super his non habemus 12 . Posterior lex: es sol hinfür kein person sich mitt der person vereelichen, mitt deren sy geebrechet hett, si trage scheidenß schuld oder nitt. Dise satzung wil sich so wyttleuffig zutragen, daß die gscheidnen ire huren oder buben 13 nämend, vermeinend, wenn es nitt in klag oder recht kummen sye ab innocente 14 und scheidens kein schuld trage, sölle inen nitt verspert sin 15 , quantumvis notorium fuerit adulterium. Ettlich meinend, ergernuß ze vermiden, söllen man salutem ecclesiae höher
schätzen, dann sunderer 16 lüten. Begärend ettlich by der satzung styfft 17 ze bliben on allen inbruch 18 . Ettlich ouch, aber mitt dem zusatz, daß ein chorgricht gwalt hab, nach billicheit und gstalt der sachen 19 ze urteilen. Hoc quoque perpende et scribe sententiam tuam fulciasque argumentis, quibus potes 20 . Non dubito Megandrum Leoni etiam scripsisse 21 . Vale; nulla alia sunt apud nos nova. Ultima novembris. Tuus B. H. [Adresse auf der Rückseite:] Docto iuxtaque pio Heinrico Bullingero, suo fratri semper charissimo. [156][Rudolf Weingartner] an Bullinger [Zug, nach dem 3. Dezember 1532]2 Autograph: Zürich StA, E II 355,48. Siegelspur. —Ungedruckt Dankt für einen Brief Bullingers und bittet um dessen weitere Fürsprache wegen seines dem Zürcher Rat eingereichten Entschädigungsgesuches, das gleichzeitig durch ein Empfehlungsschreiben von Zug unterstützt wird. Eine Botschaft für Werner Steiner. S. P. D. Günstiger herr und bruder. Üwer schriben 3 han ich verstanden und mitt fröuden enpfangen, in welchem ich alwegen die liebe und früntschaft, so ir zu mir hand, spüren, deß ich üch zum aller höchsten danken etc. Witer, günstiger herr und bruder, so hab ich in üwerem schriben verstanden, wie das min suplicacion an mine herren von Zürich 4 von burgermeister und den räthen verhört sye etc. Daruf man sich erkent habe, fier mannen vom rath den handel ze enpfelen, daß die darüber sitzen söllind und ein rathschlag ze thun, wie man mir möge helfen, daß es zum aller heimlichisten beschechen möcht, darmitt mir kein nachteil daruß entstünde. Dise meinung hett mir zum teil min herr gfatter und bruder M. W[erner] Steiner ouch zugeschriben 5 etc. Uff sömlichs schriben und handlung han ich by mir selber gedacht: Nu wolhin,
es blibt nüt verschwigen; sölte man mir etwas verordnen ze geben und heimlich beschechen 6 , und es aber mitt der zitt ußkeme, brechte es mir mee schadens und nachteil gegen minen herren, dann so es mitt irem wüssen beschech, angesechen daß mine herren vor ouch uff den tagen ze Baden 7 , deß glichen durch ir bottschaft vor burgermeister und räthen in miner sach und ansprach 8 gehandlet hand etc. Und darmit sömliche nachred verhüt wurde und mich ouch nüt hinderte, an minem ampt styf anzehalten 9 und fürzefaren, han ich die sach gwaget und bin zugfaren und han min suplicacion, wie ichs üch und minen herren von Zürich zugschikt han, minem herr amman 10 , dem statthalter 11 mitt sampt den anderen räthen anzeigt und sy gebätten, ob etwas in der suplicacion vergriffen 12 were, daran sy ein mißval, weltind mir das selbig anzeigen, welte ichs enderen (wie wol ich min suplicacion vor und ee ichs minen herren von Zug anzeigt han, üch zugeschikt, wie dann die selbig vor burgermeister und den räthen verhört ist); hand sy min suplicacion für grecht, geschikt und wolgesetzt erkent und gantz kein mißval daran gehebt. Sömlichen handel hab ich in verrukten tagen Zug 13 meister Haben 14 erzelt, was mich darzu geursachet habe, alein daß es mich besser und geschikter bedücht hatt, minen herren sömlichs selbs anzezeigen, weder das sy es sust hettend söllen vernemmen; brechte mir minder nachteils etc. Welches nun meister Haben wolgefallen hett, und mir hieruf gerathen: diewil ich alle handlung minen herren von Zug anzeigt habe, sölle ich sy bitten um ein fürdernuß 15 an burgermeister und räth 16 ; werde mir nüt schaden, sunders fürderen. Dem han ich gefolget und mine herren um ein fürgschrift gebätten, welches mir gutwilliklich vergunnen ist, als sich mitt der fürgschrift 17 befint. Hieruf ist min früntlich bitt, ir wellind witer das best thun und in der sach handlen, wie ir vermeinend am aller geschiktisten zu sin; dann ich üch hierinn allen gwalt giben ze handlen nach üwerem gefallen etc. 18
Sagend M. W[erner]Steiner, er sölle sich nüt lassen verlangen 19 um die 3 kronen um das fenster 20 ; min herr amman Toß wil in darum zefriden stellen. Hiemitt sind gott befolen. Grützend mir unsere brüder. Hiemitt sind gott befolen. [Adresse auf der Rückseite:] Dem wirdigen, wolgelerten und hochgeachten M. H. Bulinger, diener deß evangelions der kilchen Zürich, sinem insunders vertruwten und geliebten. [157]Jakob Meyer an Bullinger Basel, 4. Dezember 1532 Autograph: Zürich StA, E II 335,2006. Siegelspur. —Ungedruckt Die einem seiner Zürcher Freunde zugedachte Schrift schickt er an Bullinger, da jene alle tot sind. In der Angelegenheit mit den V Orten muß man das Volk zu Gebet, Geduld und Gottvertrauen ermahnen. Grüße. Gott wolle sin gnad in euch meren. Lieber herr, ich hab dise ingeschloßne schrifft 2 einem vertrüwten Zuricher zuschicken wellen. Diewil ich aber zu niemant kein kuntschafft 3 hab, dann die allten 4 mir all von gott hingenommen sind, weiß ich die nyemant zuzesenden dann eüch, dem ich yetzmol, oder dem Leo 5 , vertrüw. Wollen die selben uff thun und läsen, und so ir gedächten, das es etwas frucht bringen möchte, andren ouch vertruwten und gotgeliebten männeren läsen und hören lassen. Wo aber das nit, die selben brieff by eüch ze behalten. Aber sonst die handlung 6 der 5 orten betreffen, wellen das volck zu ernstlichem
gebett, zu gedult und zu starckem vertruwen in gott vermanen a ; dann gott ist gewaltig uff unser syten und nympt uns offt zitliche mittel, uff daß wir allein uff in hoffen, sonst wurde unser ewangelium ze fleischlich, und werden wir entlich obligen 7 , auch in diser zit. Dann der Christus, der in uns ist, würt herr und könig bliben wider allen trotz der welt. Wo wir doruber liden, ja ouch sterben, so ist es unser gewinn 8 . Doch ist got getrüw; er gibt im anfechten 9 ein ußkommen 10 und leßt uns nit wyther versucht werden, dann wir wol ertragen mögten 11 etc. Ich hab von kurtze der zit eüch nit wyther schriben konnen. Nemmen uß disem cleinen vyl, wie ichs dann gegen allen gloubigen gut mein. Grüssen mir den Leo, den Pellican 12 und andre bruder, so den herren von hertzen lieben. Die gnad gottes sye mit euch allen. Amen. Datum Basel, den vierden decembris anno etc. 32. Uwer Jacob Meyger, burgermeister der statt Basel. [Adresse auf der Rückseite:] Dem ersamen herr Heinrich Bullinger, prädicant zu Zürich, minem gunstigen lieben herren. [158]Lorenz Meyer an Bullinger Stammheim , 4. Dezember 1532 Autograph: Zürich StA, E II 355,39. Siegelspur. —Ungedruckt Die Synodaldekrete haben unter den Pfarrern in seiner Gegend Uneinigkeit ausgelöst. Bullinger soll weitere Anweisungen schicken. Berichtet von einer Zusammenkunft der Pfarrer des Steiner Kapitels, bei der die Verhältnisse in Laufen, Ossingen, Stammheim und Stein am Rhein besprochen wurden. Gratiam et pacem per Christum. Decreta synodalia tandem habemus, Bullingere doctissime, tuo et Leonis auspitiis emissa 2 , authoritate senatus munita 3 . Nunc sic fratrum feruntur manibus, sic ancipiti et diverso multorum consilio onerantur, ut quidam ea in sententia, ecclesiis
minime promulganda, quidam vero maxime, versentur. Sic alia discordia nata est. Is perhibet ei inhibitam publicam lectionem, alter contendit nihil minus oportere fieri quam nudam et apertam earum rerum, quae in usum spectent ecclesiarum inhibitionem. Lucis esse res, non tenebrarum, veritatis, non mendacii, honestatis, non turpitudinis. Tuum nunc erit et Leonis et fratrum urbis 4 , hanc sopire novae discordiae discordiam. Diligentiam, curam et vigilantiam ex epistolis senatus 5 ego collegi, taciturnitatem rerum actarum minime. Quapropter ne peccemus omnes, ille vel negligentia, alter vero temeritate, occurrite. Decanis, fratribus vestris, quid faciundum, rescribite omnes vel tu solus 6 . Caeterum et nos, qui ad Rheni fluenta et Durae 7 siti sumus, de diacono 8 pridie congregati 9 nonnihil tractavimus, rem siquidem honestam, gravem vero propter sustentationem et vitae rationem, hoc est victus tractantes. Summam negotii ad te remittere placuit. Aiunt otiosam ad Rheni catapultas sive cataractas 10 esse sacellani, ut dicunt, prebendam. Macra sitne, pinguis, ignoro. Hinc iuvari ministrum provinciae satis latae et populose non satis potuimus discernere. Ossingae 11 alia est, sed trunco 12 potius quam homine gravata 13 , Sthammae una, nunc vero sic onerata, ut minime possit tam grave onus a abiicere, Stainiae caenobium 14 —quid hinc spei, rerum statu nostrarum sic fluctuante? Voluimus haec tibi, optime vir, literis significare, fidei tuae et orationi res nostras et nos cum ecclesiis commendare. Vale in Christo. Is te, fratres et ecclesias servet incolumes. Amen. Sthammae, raptim, 4. decembris anno 32. Laurentius Agrico. tuus etc. [Adresse auf der Rückseite:] H. Bullingero ecclesiastae Tigurino, viro claro et pio, fratri et amico charissimo.
[159]Sebastian Grübel an Bullinger St. Gallen, 7. Dezember 1532 Autograph: Zürich StA, E II 351,201r. -v. Siegelspur Gedruckt: ASchweizerRef IV 2033; Teildruck: Knittel, Kirche 42f Berichtet über die zunehmende Bedrängnis der Evangelischen im Rheintal und in den äbtischen Gebieten. Überall wird versucht, die Messe wieder einzuführen, auch gegen den Willen der Bevölkerung. Schikanen gegen reformierte Prädikanten. Grübel schreibt Bullinger auf Anraten Vadians und hofft auf die Hilfe Zürichs. Gnad und frid von gott durch Christum etc. Besonders lieber herr und bruder. Wie dan uff verschinen osteren Jacob Riner selig 2 und ich für mine g[nädigen] h[erren] von Zürrich uß bevelch aller brüder, der predicanten im Rintall und Gotzhuß 3 , abgefertigat warend 4 , damit der uffgericht landtsfriden 5 erlütterett, ouch was articell den landfriden brechen mügend, worend mir in hoffnung, alle sach in mittler zitt 6 dahin gebracht werd, das mir gottes bevelch 7 fry, unverhollen hettend dörffen predigen, so ist es je lenger je ferner. Dan ich üch unverhaltten will haben, das der appt 8 ain solliche tyrannery im Gotzhuß brucht, das es zu erbarmen ist. Dan uff jetz verschinen fritag hatt er sine anwalt 9 zu Berg 10 kain 11 , mit sollichem boch 12 und trutz, besonders als sich die biderben lütt der mesß und des gantzen grüwels widerettend 13 , das sy tapffer heruß liessend, mine herren von Zürrich hettend im zu Frowenfeld zugesait 14 , in by siner herlikait, gerechtikat und allen sinen bruchen schutzen, schirmen und handthaben
Es hats michs ouch der from und wiß ||201v. burgenmaister von Watt üch kaissen 29 ze schriben und anzaigend. Ist also min früntlich bitt und beger, mir und uns allen predicanten ze rattend, wie der sach ze thund were. Dan, der herr sigs gelobt, die predicanten sind all tapffer und handtlich 30 . So witt und irß ouch riettend, möcht ich liden 31 , das vertruwtten, als burgenmaster Rösten (dan er selbs a in kurtz verschinen tagen die handlichait und yffer by miner gemand gesehen hatt 32 ), anzaigt würde, damit mir nit gewaltigett, und der trutz und boch abgestelt wurde. Des will ich mich gentzlich, ouch alle bruder, zu üch versehen 33 .
Hiemit bewar uns die gnad gottes, und troste uns ouch der rich gott, damit mir stiff in siner verjechung 34 und crütz blibend, dan er ain richer bezaller ist, das zittlich mit dem ewigen. Amen. So üch min schwager Gebhartt Brunner 35 begegnaty, so sagend im vill gutts und eeren von mir, ouch den ergangen handell. Geben zu Sant Gallen, uff 7. tag december im 1532 jar. Sebastian Grubell, diner zu Berg, üwer früntlicher bruder. [Adresse auf f. 202v.:] Dem fromen und getrüwen Hainricho Bullinger, predicanten zu Zürich, minem besonders herren und bruder. [160]Petrus Dasypodius an Bullinger Frauenfeld, 13. Dezember 1532 Autograph: Zürich StA, E II 358,96. Siegelspur. —Gedruckt: Büeler 33 Ist mit dem Zürcher Landvogt im Thurgau [Hans Edlibach]zusammengekommen und hat mit ihm über Bullinger gesprochen. Empfiehlt diesem, im Interesse der evangelischen Sache bei Gelegenheit mit Edlibach persönlich in Verbindung zu treten. Salutem et conscientiae pacem per Christum. Cum nuper ad colloquium me praefectus 1 admisisset, accidit, ut dum ultro citroque 2 familiarius quaedam inter nos iactarentur, in tui quoque mentionem inciderimus. Ibi post multa dixit ille congressum tuum non mediocriter se iam pridem expetivisse, sed nescio quo genio deterritum fuisse hactenus. Tum ego: «Atqui nihil est, quod te prohiberi a Bullingeri colloquio debeat amplius, si cupis. Facilem et paratum quovis cum loco tum tempore scio illum se tibi praebiturum esse». —«Non dubito», inquit, «sed nolo impudenter illi me ingerere, si desit iusta occasio». —Quod cum ille serio prae se ferret, non abs re facturum esse putavi me, si te huius rei submonerem clanculum, ita ut quam primum audires illum Tiguri esse, non expectando illius occasionem, quam forsan observat, quemadmodum lunam Accessaeus 3 ille, qui locum fecit adagio, prior hominem compellares atque quomodocumque iniecto sermone de singulis paulatim rebus ad negotium evangelicum pertinentibus exacte cum illo colloquereris, constanter tamen interim dissimulando me instigatore hoc fieri. Protinus ille, qua est facilitate dicam an imprudentia nescio, sese tibi aperiet. Haec in praesentia ad te pro nostra veteri consuetudine, qua mihi quidvis erga te licere puto, scribere placuit. Quod superest, facile tabellio 4 referet, a quo etiam causam audies, cur literas tuas 5 praefecto reddi noluerimus 6 .
Vale, ac nos, ut hactenus fecisti, amice semper complectere. Frowenfeldiae, idibus decembris anno 1532. Petrus Dasypodius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Henrico Bullingero, vigilantissimo Tigurinorum ecclesiastae, amico suo non vulgari. [161]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 14. Dezember 1532 Autograph: Zürich StA, E II 343,8a. Siegelspur. —Ungedruckt Zürichs Antwort an die V Orte wegen des Mandatstreites sowie Bullingers Ratschlag an Peter Im Haag fanden in Bern allgemeine Zustimmung. Bernhard Meyer will sich in Basel für die Wiederherstellung der Eintracht unter den evangelischen Städten einsetzen. Die Reformierten in Solothurn, die den evangelischen Gottesdienst nur außerhalb der Stadt besuchen dürfen, wollen Paul Rasdorfer zum Pfarrer berufen. Haller drängt auf die Beantwortung von zwei Eherechtsfragen und berichtet von einem Brief der Straßburger Kirche an Bern. S. Habes responsionem vestram comitiis Badensis 1 propositam 2 , charissime Heimrice, quae usque adeo placuit piis, quod nec apicem addere vel demere potuerint. Tuoque consilio ad Hagium 3 totus senatus est obsecundatus. Dominus omnia pro sui nominis gloria vertat. Fuit apud nos 14 ferme dies Bernardus Meyer Basiliensis 4 , tibi probe notus, cui etiam tuto fidere potuimus 5 . Hunc cordatiores ita adornarunt, immo et persuaserunt, quod apud suos omnem lapidem movebit 6 , quo per eos civitates 7 in mutuam redeant gratiam. Suscaepit promptissime hoc onus speratque non in cassum se operam daturum. Immo apud eos, qui nobis papistae videntur, causam vestram contra Pagos 8 egit quam diligentissime.
Caeterum Salodorenses pii 9 , qui in urbe sunt, extra urbem in pago quodam vicino 10 verbum audiunt a fratre quodam 11 , quem suis impensis fovent etsi modicissime. Hi Paulum Rasdorfer desiderarent 12 a nobis, ut dignus est, commendatum, si adhuc apud vos esset. Tu itaque percontare ab homine et proxime, dum poteris, ad me scribe, num uxorem et liberos habeat 13 , nunc hanc suscipere vellet provinciam. Quod quam primum per me intellexerint Salodorenses, scribam ego ad te, quam victus rationem habere possint et velint. Opus enim haberet locus ille homine docto propter catabaptistarum fecem 14 , quae ita invaluit, ut paucissimi sint, quin evangelium suum ab huiusmodi hominibus didicerint 15 . Consilium vestrum super duobus articulis 16 nondum accaepimus. Vellem equidem, ut vel uno verbo indicasses, quo dum nonnulli in nos iis quippiam machinantur, id cautius praevenire possemus. Iam dudum, ni fallar, a te petieram, quibus argumentis probari et persuaderi possit adultero separato alias licere nuptias citra scandalum 17 . Sed occupationes tuas tantas esse audio, quod vix decimus satisfacere illis posset. Attamen, ut me nunquam tua in scripturis interpretandis dexteritate operaque deseruisti, ita et nunc quoque a te peto et pro amicicia nostra expostulo. Nam Constantienses 18 negant omnino, quod apud nos fieri non poterit aut a divortio cessandum aut adulteris alia et severior paena infligenda aut, quod divortii culpam habet, non tam facile novum admittendum coniugium. Quae omnia, dum longe lateque 19 circumspicio, nostrates non facile admittent. Ita malum malo additur, dum non iuxta verbum recta omnia agimus. Quare, mi Heinrice, si quid habes consilii, ut certe habes, mecum communica 20 . Vale, et semper, quae apud vos aguntur, scribe. Audio minus pios senatui vestro additos. Dominus vos omnes dirigat et conservet. Rursum vale. 14. decembris anno 32. Tuum minimum nummisma. Fratres Argentinenses senatum nostrum epistola gratissima monuerunt pro concordia civitatum resarcienda et piorum misere oppressorum defensione 21 . [Adresse auf der Rückseite:] Charissimo fratri suo Heinrico Bullingero.
[162]Hans Rudolf Lavater an Bullinger [Kyburg?] , 22. Dezember 1532 Autograph: Zürich StA, E II 335,2003. Siegelspur Gedruckt: Carl Pestalozzi, Hans Rudolf Lavater, Bürgermeister, 1491-1557, Zürich 1864. — 27. Njbl. zum Besten des Waisenhauses, hg. v. der Gelehrten Gesellschaft auf der Chorherren, S. 23; Stucki 286f Gute Wünsche zum neuen Jahr. Schickt Bullinger und seiner Frau Käse und einen Kapaun. Ist beunruhigt über die Nachrichten, daß Zürich sich zu einem Vergleich mit den V Orten herbeilassen will. Bittet Bullinger um weitere Nachrichten und erkundigt sich nach dem Stand seines Streits mit [Jörg]Berger. Der allmechtig gütig her und gott verlich üch und allen üwern verwanten ein gut glükhaft jar etc. zu vor. Wolglerter, ersamer, min sunders günstiger und lieber herr, ich schick üch und üwer hußfrowen 3 hiemit den keß und kapunen zum guten jar 4 , mit ganz früntlicher pitt, sömlich kleinfüge gab vergut zu nemen 5 , dann üch und den üwern alle zitt früntschaft unnd dienstlichen willen zu bewisen, wer ich insonders begirig und zum höchsten gutwilig. Dem nach, lieber Meister Heinrich, hab ich gestern zu Winterthur vernomen, wie sich min herren begeben in recht zu lassen 6 mit den 5 orten 7 . Darab ich ser übel erschroken, dan wir mit den rechten 8 am ruggen gligen 9 müsend. Harub 10 ist min
früntlich Pitt an üch, mich zu berichten, wie es darumb gstaltodt, ouch was Bern und ander cristenlich stett 11 hier zu sagindt 12 , und wie es standt. Land mich ouch wussen, wie min handel zwüschend Berger 13 und mir stande. Und sind hiemit dem allmechtigen gott in sinen schirm befolchen, der üch gnedicklich kreftigen, damit ir sinen handel tapfer verstrecken 14 mogindt. Datum in ill, suntags nach Thome anno etc. 32. Üwer gutwiliger diener Hans R. Lafatar [!]. [Adresse auf der Rückseite:] Dem wolglerten, ersamen herren Meister Heinrichen Bulinger, predicant zum großen münster Zürich, minem insonders lieben unnd vertruwten herren. [163]Gervasius Schuler an Bullinger [Basel] , 25. Dezember 1532 Autograph: Zürich StA, E II 361,333. Siegelspur. —Ungedruckt Entschuldigt sein langes Stillschweigen und lobt Bullingers Kommentar zum Hebräerbrief. Hat sich von einer Krankheit erholt und fühlt sich in Basel wohl. Grüße. Gratiam et pacem a domino, doctissime vir idemque frater charissime. Quanquam proximis litteris 2 ad me missis nonnichil meam in scribendo tarditatem conquestus sis idque optimo iurae factum non ignorem, litteras meas tamen interceptas esse oportuit, quo minus mearum rerum sciens iustam expostulationem in me causaris. Porro nunc non habeo, quod vel iuste respondeam tibi, quum per famulum Myconii 3 nostri queris, quid in causa sit, ut non semel scribam. Possem certe negotia causare. Sed quid opus hac hypochrisi? Potius apud te, amicum in orbe non chariorem, restim adfero 4 ingenueque tarditatem -quid dicam? segnitiem fateor. Ignosce igitur, frater, delinquenti Gervasio, tuo inquam, cui vel maiora condonare hactenus non desiisti.
Ceterum que in Paulinam Epistolam scripsisti Hebreis praenotatam 5 , non possum non summe laudare. Dum enim decimi capitis nodum pro contione explicandum suscepissem, maxime eum, propter quem Erasmus ille magnus Pauli opus esse negat 6 , insperato in manus venit tuus in eam epistolam elegans adeoque et pius commentarius, quem tam avide legi, ut fere totam noctem in eo transigere non fastidierim. Quo paululum perlecto nummis meum feci, quanquam parum supersit aeris, quo librorum aliquot, maxime tuo ingenio propinatorum comparem. Quod reliquum est: Assiduus apud deum sum in hoc certe, ut tuos hosce celebres conatus 7 magis magisque iuvet, quoque ipsius gloria per te foelicius orbi innotescat et fratrum iuvetur parvitas. Postremo me corpore nunc bene valere una cum uxore 8 et liberis 9 non ignores. Tametsi longo tempore egrotarim, tamen pristinae sanitati restitutus non desino in bonis deliciari litteris plus quam in auro atque quibuscumque mundi deliciis. Vale in domino. Uxorem tuam 10 una cum pio parente 11 atque fratre 12 tuo plurimum ex me et uxore mea saluta. Adde, quod senatus noster michi hisce diebus egregiam domum, amplam, musis accomodatissimam comparavit, que me una cum copiosa librorum supellectile aedis divi Leonardi 13 supra modum delectat. Iterum vale. Datum vicesima quinta die decembris anno 1532. Gervasius, ex animo frater tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Doctissimo viro Heyricho Bullingero, fratri in Christo charissimo meo. [164]Berchtold Haller an Bullinger Bern, 28. Dezember [1532]1 Autograph: Zürich StA, E II 360,35. Siegelspur. —Ungedruckt Besorgt darüber, daß sich die Zürcher im Mandatstreit dem eidgenössischen Schiedsgericht unterwerfen wollen, bittet er um Bullingers Rat, was nun zu tun sei. Er begrüßt das baldige Erscheinen von Bullingers Römerbriefkommentar, berichtet von der Kriegsmüdigkeit in Bern und fragt an, ob Bullinger einen Lehrer an Bern empfehlen könne. Grüße.
S. Quod tui causam tam periculoso iuri commendarunt 2 , nisi consolationem a te accepissem, me cum aliis turbasset quam maxime. Unus enim es, qui ob oculos posuisti incommoda, quae nobis omnibus vigore foederum et iuris illius imminere possunt 3 . Quicquid igitur nobis nunc curandum aut faciundum sit, indica. Non deerunt cordatiores, nisi penitus nihil fidei homini tribuendum sit 4 . Gaudeo te nobis Romanos illustraturum 5 , et utinam totius novi testamenti commentarios possemus impetrare a te. Ministri enim agri nostri tuis ut summe delectantur, ita etiam illis uti desiderant. Quicquid igitur poteris, ad communem ministrorum et ecclesiarum utilitatem dare nihil cuncteris et donis tibi datis domino foenorare. Citra adulationem scribo. Sed quando te Bernae videbo 6 ? Spes omnis ablata est. Nusquam tantum pacis dabitur, ut liceat tuto nos invisere. Belli calamitatem mire timet plebs nostra et facile induci non poterit nisi maxime irritata, quod ad bellum consentiat, et si quid pro contione tentaremus, universum evangelium redderetur exosum. Qui ex senioribus sunt, pacem qualemcunque evangelio praeponunt. Qui ex iunioribus magistratui et divitiis amplisque possessionibus initiati sunt, sese non facile in pericula ponent 7 . Omnia igitur cogitanda vobis sunt, ne posteriora prioribus fiant deteriora. Discordia et multorum malevolentia apud nostros et tuos me plus terret quam hostis. Quicquid ita apud nostros curandum fuerit, non deerimus. Caeterum scripsimus ad vos pro hypodidascalo scholae nostrae 8 . Si quem commodum huic provinciae habueritis, mittite. Opus erit, ut linguarum elementa pueris tradere norit. Interim vale, et salva sit uxor 9 , liberi totaque familia, symmistae et Pellicanus. Bernae, Innocentum die. Tuus B. H. [Adresse auf der Rückseite:] An Meister Heinrich Bullinger, sinen gliepten herren und bruder.
[165]Oswald Myconius an [Bullinger] [Basel, Ende Dezember 1532]2 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 81,415r. —v. Ohne Siegelspur Teilübersetzung: Friedrich Rudolf, Ein Aussöhnungsversuch zwischen Zürich und Bern nach dem Briefwechsel Bullinger-Myconius 1533-1534, in: Zwa VII 507 Wird sich des [von Bullinger]empfohlenen Otto [Werdmüller]annehmen. Ist besorgt über Zürichs Haltung im Mandatstreit. Gegenüber den katholischen Orten muß ein harter Kurs eingeschlagen werden. Die V Orte und der Kaiser sollen gemeinsame Aktionen planen. Bericht über ein Schreiben der Straßburger betreffend Einigung in der Abendmahlsfrage. S. Ottonem 3 habebo vel tuo nomine commendatissimum 4 , etiamsi discipulus ante non fuisset 5 . Adeo gratum est, dum quid obvenit, quo tibi gratificari possum. Caeterum audio de Tigurinis, quae tam mihi dolent, praesertim post nonnullam spem ex superioribus tuis literis 6 conceptam, ut de vobis pene desperaverim. Vos in ius concedere cum illis, apud quos neque ius neque fas habet locum circa res dei 7 ?
Unde, quaeso, consilium istud, si non ex timore? Quodsi timetis, non est fides, non est veritas in vobis 8 . Fides non timet perfidiam nec veritas mendacium. An violastis pacem, quod poenam statuistis audienti missam papae 9 ? Qua parte? Qua ratione? Quia confessi estis, inquiunt, inter pacis conditiones fidem nostram veterem illam esse, «indubitatam, christianam» etc. 10 . Si verum dicunt, profecto miseri estis, imo impii, qui sequimini, cuius contrarium ita comprobastis; sin falsum, cur non negastis palam, cur non docuistis falsitatem, cur non patimini, quicquid id est tandem, ut veritas maneat integra? An vos violastis pacem, qui mandata promulgastis in ditione vestra pro iussu dei recta, salubria, nomen domini sanctificantia 11 ? An non illi 12 potius violant non pacem dico, sed iusticiam dei, quia quod egistis, conantur non solum reprimere, sed et mendax et impium reddere? Atque hoc quidem contra pacis conditiones. Illic enim scriptum, quod in civitatibus et ditionibus ipsorum fidem eorum nolitis vel argumentando vel disputando quovis modo vellicare 13 , id quod egistis. Quid enim mandatum ad ipsorum populum? Quid disputastis apud eos? Quid moliti estis contra eos? Praeterea duo sunt inter pacis articulos, contra quae manifeste repugnat istorum audacia, unum de fide vestra 14 , alterum de imperio, iure, privilegiis vestris 15 . Quod factum est, an non fides vestra iussit ita fieri, et si fecissetis aliter, an non contra fidem esset? Tum an non licebit agere vobis per ditionem vestram, quod est libitum? Cum igitur hoc conentur prohibere, quid non potius ipsos accusatis vos? Ignoratis adhuc, quod estis iam olim experti de istis hominibus et quod solet dici de mulierum astu? Dum timent viros ob malefactum aliquod, rixari cum his incipiunt priores, ut a rixando maritos deterreant. Profecto vobis deest animus fide suffultus, nisi me fallant omnia, deest vobis prudentia. Prudentes enim audire noluistis, id quod prae caeteris desperationem incutit mihi. Bone deus, qualia proposita sunt vobis consilia? Si non respuissetis, huc res pervenerat, ut vel cedendum fuisset Pagis vel palam ab his b violenter contra foedera, contra pacem, contra fas omne agendum. Consilium petieratis 16 , datum est, egistis gratias 17 , sequi recepistis -et, cum tempus adesset utendi, disertis verbis reiecistis 18 .
Et quis deinceps consulet vel anxie petentibus vobis, aut quis fidem habebit pro fide, pro iusticia dei, pro bono et tranquillo statu vos acturos posthac serio? Timeo profecto, ne ira dei communiter immineat nobis omnibus. Vos infelices, quia bene et iuste consulentibus non obeditis, nos infelices, quia quae bona consulimus, non valent apud vos. Unde malis aeque tandem involvemur. Auditis autem pravos, malignos, impios, quibus displicet verum et iustum, quibus displicet, per quicquid emendare liceret vitam ad haereditatem dei 19 , quales sunt, quos reipublicae vestrae proponitis hodie. Nam cui non arridet evangelium, an tu aliter de ipso praedicabis? Sed audi, quid rei sit. Fuit apud me, qui 20 certo mihi narravit apud Lucernanos et Svitenses comperisse se, etiamsi lis de articulo missae ad concordiam fuerit perducta, aliam de integro futuram, unde unde capiatur occasio. Nam || 415v. ita Pagis decretum sine omni tergiversatione fidem illam extirpaturum se vel morte moriturum. Alteri ex his adiecerant, Svitenses nempe: Tantam promissionem accepimus a caesare, ut po[st]quam c is paulo fuerit quam hactenus tranquillior, mox finis erit istius pravitatis 21 . Hoc si vobis persuadere, imo probare possem, ut est probatum apud me, non certe pigeret vel ad senatum vestrum perscribere 22 . Quamvis quid opus est his, cum certo sit certius Pagos niti subsidio caesariano, agere d consilia adversum nos omnes cum legato papistico 23 , quem non ita multo antehac in vincula coniecerant apud Urios e24 ? Verum hoc non est violare pacem. Quamobrem ausim dicere pacem istam nobis, non Pagis factam - toties iam violarunt impune - ergo futurum, ut vel a iusto discedere cogamini tandem vel volentes, quod verum, deseratis. Sed audi, quod exciderat pene: Quid aliud est cum istis in ius de missa concedere quam iudicem constituere scripturae sanctae? Nemo vos cogere potuit in disputatione Badensi, dum res erant fallacissimae, et nunc tam levi m[o]mento f compellimini? Si istud permiseritis, iusto iudicio dei verbum tolletur 25 a vobis, si quando tolletur, quod absit. Quod scribo tam inepte, quod ex dolore scribo. Tam sunt aspera et horrida. Dolori concedas quaeso per dominum. Insuper autem, si quid aberratum fuerit a vero, te rogo rem, ut est, significes. Sin vere diximus omnia, solare, quocunque modo
valebis, non me solum, sed et eum ipsum, quem nosti mecum communicare 26 , quicquid est consiliorum ad communem utilitatem et ad honorem dei spectantium. Praeter haec scribunt subinde Argentinenses de negocio coenae dominicae 27 , nihil hil aliud tamen quam quod, ut verum, hactenus tenuimus, spem adiicientes propediem confessionem ultimam Lutheri, quam extorsit princeps Saxonicus 28 post obitum patris 29 , aeditum iri, in qua clarum fiat hunc sentire nobiscum, tropum permittere in verbis coenae 30 . Et summam audio contentionem iam esse Luthero cum suis, quo pacto furore tumultuantes compescat 31 . Quae si vera sunt, spero bonam Germaniae partem lucrifactam domino. Leges epistolam aliquando Buceri, qua contendit indignabundum te placare 32 . Fac animum praepares, ut illa postquam adfuerit, aequius omnia consulas. Reliquum est, ut quicquid de Pagis hactenus vel tibi vel Utingero scripsimus, comburatis vel ad me remittatis 33 . Quia enim consiliis frustra nitimur, tim[en]dum g , ne ex illiusmodi scriptis periculum olim nobis, sicubi veniant in lucem, incidat. R[e]sponde h , quantocius poteris. Vale per dominum. [Adresse darunter:] Ad Tigurinos.
[166]Utz Eckstein an Bullinger und die Prediger von Zürich [Ohne Ort , Ende 1532 3 ] Autograph: Zürich StA, E II 441,147. Siegelspur Gedruckt: Paul Zinsli, Notvolles Prädikantenschicksal, in: Reformatio. Zeitschrift für evangelische Kultur und Politik, IX. Jg., 1960, S. 370f Schildert die verzweifelte Notlage seiner Familie nach der Vertreibung aus Rorschach. Hat in Konstanz Hilfe erhalten. Erhofft von Bullinger Trost und Rat. Ir aller liebsten brüder in Christo unserem herren. Der allmächtig, truw und güttig gott welle üch zu aller zytt mitt der krafft sins geysts krefftigen, uff das ir und die üweren von tag ztag zu nemmind und uffwachsind in waarer erkanntnuß gottes dess vatters und unsers herren Jesu Christi 4 . Amen. Wissend, getrüwen, gliebtten brüder und heren in Christo, waa 5 mich nitt truckte der gross last und die schwär burde mins eygnen crützes und der minen, möcht ich üch wol rüwig lassen 6 , denn mir nitt zwyfflett, üch allen mitteinander ouch anbützt 7 sin von unserem truwen gott die hofffarb 8 (das crütz) der usserwelltten gottes. Desshalb ich üch billich onkümbrett liesse, waa ich nitt wüsde, das es sich
zymbt, in schweche und kranckheytt von den sterckeren trost zfordern. Darum ich üch trülich und ernstlich bytt durch gottes willen, ir wellind mir raadtten, wie ich doch min sach one nachteyl gottes eren an dhand nemmen sölle; dann ich kan und mag in dharr 9 sölliche armutt und mangel an mir selb, an miner schwangeren husfrowen 10 , die all stund gnässends werttig 11 , und an sechs kinden nitt erliden. Waa man mir zKostentz nitt so truwloch und bruderlich gholffen, so hette ich langest ins ellend 12 müssen gon und wellte ouch gern darin; so mag 13 ich die kind nitt ertragen 14 , so mögend sy selb nit gon 15 . Zudem mag dfrow nyena hinkommen 16 , so bin ich a sust alltag selb kranck und buwfällig und weyss weder hindersich noch fursich zkummen. Wissend ouch, lieben bruder, ich bin on grose ursach von Roschach 17 nit komen, und ist das eine, ich han min narung nitt ghept; die gmeind wollt mir nutt geben, sy sagtend, der mich dahin thon 18 , sölt mich bsölden. Der sold was woll bstymbtt vom houptman 19 und rädten, man gab mir aber nütt, ja ich han müssen ein rock verkouffen in der thüre und um korn geben. Zu letst nam mir der miller 20 höw, dku 21 den kinden umm das sin 22 und billich 23 . Zum selben kam dess abtts vatter 24 mitt den sinen und durchsucht alles in mym huß und fand aber nütt. Daby verhafft 25 mir ouch der abtt allen schweyß 26 , und zu letst verkoufft man, was do was byß an zwey bett, die schickt man mir mitt wyb und kinden und soll 27 man mir noch an bstimbter competetz 28 25 gl., 17 mallter 29 korn. Da wirtt mir nymmer haller umm 30 , dann es sollt mir uss dem clostergutt geben worden sin. Das ist nun alls tod und ab. Darum, mine lieben, getruwen brüder, radttend doch, wie ich min läben anfahe sölle. Ich bschem mich bettlentz 31 , so kann ich nit wercken, so mag ich wyb und kind nit verlan. In summa, der trüw gott welle fürston 32 , daß min fleysch nit thuge, darzu es lust hätte, wie woll der inner mensch uss gottes krafft fast kempfft und widerstaat. Aber die gross armutt truckt und trengt so hartt, daß ich kumm dem crützwind 33 widerston. Ist denn etwas trosts und ermanung by üch in diesem mym ellend, bytt ich üch durch gott, ir wellind uch nit sparen 34 , als ich üch denn truw,
und mir als eym trostlosen radtten, wie ich im thun soll, damitt und ich bharr byß ans end und nach disem läben das ewig mit uch, mine gliebten brüdern, empfahe. Amen. Der barmhertzig gott verlihe üch allen mitt einander sin gnaad. Amen. Huldrich Eckstein. [Adresse auf der Rückseite:] An Meyster Heinrichen Bullingern und sine mitt arbeytter im wortt gotts Zürich, mine gliebtten brüder, H. E. Register In das Register sind Personen- und Ortsnamen aufgenommen. Nicht berücksichtigt wurden Heinrich Bullinger, dichterische, mythologische und biblische Namen sowie Personen nach 1600. Halbfett gesetzte Namen bezeichnen Korrespondenten. Halbfett gesetzte Seitenzahlen betreffen von ihnen ausgehende, kursiv gesetzte an sie gerichtete Briefe. Ein * weist auf Mitteilungen über Leben oder Beziehungen des Genannten zu Bullinger in einer Anmerkung hin. Die römischen Ziffern beziehen sich auf Bd. I beziehungsweise Bd. II. Aarau, 51, 54f, 84, 90f, 107, 111f, 126, 137, 165, 177, 179, 243 Aarburg (Kt. Aargau), 83, 168 Aargau, 82, 127f, 190, 246 Acupictricis, siehe Phrygio Adlischwyler, Anna, siehe Bullinger, Anna Adlischwyler, Johannes, I 137*, II 148f Adlischwyler, [...] (Ehefrau des Johannes), 149 [...], Adolf (Neffe des Dietrich Bitter), 174f Affoltern am Albis (Kt. Zürich), 172, 179 Agricola, Laurentius, siehe Meyer, Lorenz Agricola, Rudolf, 94, 97 Albisrieden (Zürich), 137 Albrecht von Brandenburg, Erzbischof von Mainz, 107, 122, 151, 161 Albrecht von Brandenburg, Herzog in Preußen, 101f, 110, 117, 138*-148, 150, 175, 198 Aleander, Hieronymus, 100 Altötting (Oberbayern), 31 Altstätten (Kt. St. Gallen), 33f, 40, 179 Amerbach, Bonifacius, 53, 86, 87* Ammann, Johann Jakob, I 227*, II 173 Amorbach, siehe Amerbach Andelfingen (Kt. Zürich), 169f [...], Andreas, 46 Andreas, Johann, 46* [...], Anly, 243 Anna von Ungarn (Ehefrau Ferdinands I.), 100 Anshelm, Valerius, 241, 242* Antronii, 88*, siehe Orte, Fünf und Blarer von Wartensee, Diethelm APC, 175 Appenzell, 33, 38, 113f, 144, 167, 172, 186, 247, 257 Aristophanes, 118 Aristoteles, 202, 210, 231, 288 Arius, 156, 213 Artostomius, siehe Muntprat Athanasius, I 98*, II 94, 96 Athenagoras, 173 Attius, siehe Varus Augsburg, 42, 66f, 73, 83f, 109, 123, 151, 153-155, 158, 160, 191f, 197f, 216, 221f, 224, 226, 259 Augsburger, siehe Ougspurger Augustin, I 98*, II 63, 94, 97, 224 Augustin, Vater des, 63 Baar (Kt. Zug), 240 Baden, 48f Baden (Kt. Aarau), 56, 93, 116, 120f, 124, 134-136, 170, 179, 188f, 236, 246, 256, 275, 282, 289f Balsthal (Kt. Solothurn), 108, 124 Basel, 30f, 35f, 38f, 45f, 50, 52-55, 69, 73, 86f, 89f, 92, 95-97, 99, 105, 109, 118-120, 123, 128, 138, 144, 150, 159, 162, 164, 167, 173, 175, 232f, 248f, 252, 254, 256, 258, 260, 263, 271, 276f, 282, 285f, 288f, 291f Basel, Prediger, 162-164 Baumgartner, Appolonia, siehe Vogler, Appolonia Bayern, 27, 110, 122 Bellinzona (Kt. Tessin), 260 Belp (Kt. Bern), 94 Berg, Herzogtum, 103 Berg (Kt. St. Gallen), 279-281 Berger, Jörg, 151, 284, 285* Bern, 9, 27-33, 38f, 42, 45-47, 50f, 55f, 65-69, 79-85, 88-92, 94, 98f, 102, 107-109, 111, 113-118, 120f, 123-129, 135-137, 144, 150, 152f, 160, 165-167, 171f, 176, 186f, 190, 232-236, 238, 241-243, 246, 255f, 258-260, 263, 271-273, 282f, 285-287, 289, 292 Bern, Prediger, 152 Bern, Schultheiß und Rat, 81f Bernang, siehe Berneck Berneck (Kt. St. Gallen), 188 Bersius, siehe Bertschi Bertram, siehe Ratramnus von Corbie Bertschi, Markus, I 219*, II 35, 289 Berweger, Bartholomäus, 113*, 257 Bestli, Johannes Sebastian, 137* Betschwanden (Kt. Glarus), 108 Beyel Werner, 39* Beza, Theodor, 68 Biberist (Kt. Solothurn), 283 Biberstein (Kt. Aargau), 165 Bibliander, Theodor, 70, 153, 159f*, 161, 173f 176f 230, 245, 262 Bicocca 33 Biel (Kt. Bern), 83, 144, 152f, 160, 176 Biel, Prediger, 152 Bischofszell (Kt. Thurgau), 159 Bitter, Dietrich, 103*-107, 174f, 238f |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||



