|
Heinrich Bullinger Werke Briefwechsel HEINRICH BULLINGER BRIEFWECHSEL Band 5Briefe des Jahres 1535Bearbeitet von Alle Rechte, auch die des auszugsweisen Nachdrucks, der photographischen und audiovisuellen Wiedergabe sowie der Übersetzung bleiben vorbehalten. VorwortDer vorliegende fünfte Band von Heinrich Bullingers Briefwechsel mit der Korrespondenz des Jahres 1535 enthält mit mehr als 200 Briefen die bis dahin für ein Korrespondenzjahr umfangreichste Sammlung. Seine Erarbeitung war für die Editoren entsprechend aufwendiger, zeitraubender. Daß das Manuskript dennoch fast termingerecht vorlag, war nur mit besonderem Einsatz zu leisten. Dafür sei hier den Bearbeitern, Herrn Dr. Hans Ulrich Bächtold, Herrn lic. theol. Rainer Henrich und Herrn lic. phil. Kurt Jakob Rüetschi gedankt. Frau Dr. Ruth Jörg verdanken wir die Revision der deutschen Texte; die Durchsicht der lateinischen Texte hat noch Herr lic. phil. Bernhard Bonsack als eine seiner letzten Arbeiten in bewährter Weise fast vollenden können. Sein Tod hat die Fertigstellung dann verzögert und bedeutet für die Edition einen großen Verlust. Durch alle die vergangenen Jahre hat er seine tiefgründige Fachkenntnis uneigennützig unserer Sache zugute kommen lassen, wofür hier seiner dankbar gedacht sei. Die von ihm zurückgelassene Revisionsarbeit ist dann von Herrn Dr. Max Lienhard abgeschlossen worden, der sich verdienstvoll und verdankenswert bereit erklärt hat, diese Aufgabe auch hinfort zu übernehmen. Mit Band V ist die Edition mit Hilfe des Rechenzentrums der Universität Zürich auf EDV umgestellt worden. Die Übertragung der Arbeitsvorgänge auf das elektronische Gerät mit seinen neuen technischen Möglichkeiten ist vom Bearbeiterteam fachmännisch-spielerisch geleistet worden und wird in Zukunft eine bedeutende Erleichterung, Vereinfachung und Verbilligung vor allem der Korrektur- und Drucklegungsprozesse bringen. Ein kleiner Nachteil der Umstellung mag sein, daß aus technischen Gründen hinfort bei Verweisen innerhalb des Bandes nicht mehr Seitenzahl und Zeile, sondern Briefnummer und Zeile genannt werden. Zu den Änderungen, die in die Zeit der Fertigstellung des Bandes fielen, gehört die Wiederangliederung der Bullinger-Briefwechsel-Edition ans Institut für Schweizerische Reformationsgeschichte. Nach zwölf Jahren einer schwierigen Trennung, in denen vier Bände mit der Korrespondenz der Jahre 1532-1535 erscheinen konnten, war es nun, nachdem Herr Prof. Dr. Alfred Schindler neuer Leiter des Instituts geworden ist, eines unserer ersten Anliegen, im Einvernehmen mit ihm das große Werk, für dessen Verwirklichung das Institut nicht zuletzt gegründet worden ist, wieder in diesem zu verankern. Auch dieser Band konnte nur erarbeitet und gedruckt werden dank der finanziellen Trägerschaft durch den Nationalfonds und durch die Zürcher Landeskirche; Dank gebührt auch der Kasse der Universität Zürich für die Verwaltung der Kredite, dem Theologischen Seminar und dem Rechenzentrum der Universität Zürich, deren Infrastruktur den Bearbeitern zur Verfügung stand, dem Personal des Staatsarchivs und der Zentralbibliothek Zürich, Herrn Dr. Jean Rott für die kritische Durchsicht der Straßburger Briefe, ferner, und vor allem, Herrn Pfarrer Dr. Hans Stickelberger, dem Präsidenten des als Herausgeber zeichnenden Zwinglivereins, sowie den Herren der Bullingerkommission Dr. Alain Dufour, Prof. Dr. Olivier Fatio und Prof. Dr. Hans Rudolf Guggisberg für ihre verständnisvoll-kritische Prüfung der Editionsarbeit. Die sorgfältige Drucklegung des Buches verdanken wir dem Theologischen Verlag Zürich und seinem Leiter Herrn Werner Blum. Den genannten Personen und Institutionen sowie allen weiteren Förderern des Unternehmens sei hier auch im Namen der Bearbeiter herzlich gedankt. Rudolf Schnyder EinleitungDas Jahr 1535 ist -bezogen auf den Bullinger-Briefwechsel - kein Jahr der großen Ereignisse, im Gegensatz zum vorangegangenen, besonders aber zum nachfolgenden Jahr. Gleichwohl spiegeln die Briefe, die wir in diesem Band vorlegen können, sehr eindrücklich zwei interessante Entwicklungszüge, die im Jahre 1536 im militärischen wie im politisch-kirchlichen Bereich ihren sichtbaren Abschluß finden werden: Im politischen Geschehen um Genf nimmt im Herbst des Jahres die Spannung zwischen Bern und Savoyen derart zu, daß am Jahresende der Krieg nicht mehr abzuwenden ist - ein Krieg, der bekanntlich die Eroberung der Waadt durch Bern und die Befreiung Genfs zur Folge hat. Die Diskussion um das Abendmahl erbringt trotz unablässiger Vermittlungsbemühungen der Straßburger keine Annäherung der lutherischen und zwinglischen Positionen, wohl aber einen Schulterschluß der Reformierten; nach klärenden Gesprächen der Zürcher mit den Bernern und Baslern einigt man sich noch vor Ablauf des Jahres auf die Basler Konferenz, auf der im Februar 1536 das Erste Helvetische Bekenntnis Tatsache werden sollte. Das politische und religiöse Weltgeschehen bleibt in diesem Briefband im Hintergrund. Nur gerade der Tunis-Feldzug des Kaisers und die Nachrichten über die Täuferherrschaft im fernen Münster, die zur allgemeinen Erleichterung im Juni ihr Ende findet, oder einige Unternehmungen des französischen Königs - besonders sein Werben um die deutschen Protestanten - finden ihren gewichtigen Niederschlag. Gelegentlich rücken auch Nachrichten zum Fortgang der Reformation im Herzogtum Württemberg oder zu Bündnisangelegenheiten im Deutschen Reich in den Mittelpunkt. Der politische Frieden in der Eidgenossenschaft ist noch immer äußerst verletzlich. Im Thurgau wächst der gegenreformatorische Druck, während im Westen die reformierten "Solothurner Banditen" mit Gewalttaten erneut für Unruhe und gestörte Beziehungen unter den eidgenössischen Orten sorgen. In Appenzell entladen sich latente Spannungen in stürmischen Auseinandersetzungen um Ammann Ulrich Eisenhut. Sehr akzentuiert beleuchten die Briefe die Anliegen und Probleme der reformierten Kirchen selbst. In Basel streiten Myconius und Karlstadt um die Berechtigung des theologischen Doktorgrades, in Bern kämpft Haller gegen die Zweckentfremdung der Kirchengüter und in Schaffhausen entflammen im Herbst heftige Kontroversen zwischen Pfarrern und Täufern, wobei diese sogar beim Bürgermeister Rückhalt zu finden scheinen. Bullinger ist stets mit einbezogen, wird informiert, um Rat gefragt, um Hilfe gebeten. Erheblichen Raum nehmen die beharrlichen Werbeversuche von Graf Georg von Württemberg ein, der sich am liebsten Leo Jud als Reformator für seine elsässische Herrschaft Reichenweier ausgeliehen hätte; das Unterfangen endet mit der Entsendung von Erasmus Schmid. Neben und zwischen den vorherrschenden Themen vermitteln die Briefe auch dieses Jahrganges unzählige Daten zu den Vorgängen im näheren und weiteren Umfeld Bullingers, geben Aufschluß über dessen publizistische Wirksamkeit und leuchten ins Persönliche und Häusliche hinein. Die Brief- und Korrespondentenstatistik zeigt, daß die Zahl der überlieferten Briefe im Vergleich zum Vorjahr wiederum angestiegen ist, nämlich von 189 auf 206. Ein Sechstel davon stammt von Bullingers Hand. Auffallend ist die weite räumliche Ausdehnung des Korrespondentennetzes; Absendeorte wie Köln oder Tübingen fallen ins Auge. Aber das Schwergewicht liegt am Oberrhein und in der reformierten Eidgenossenschaft. Unter den 63 Briefpartnern (hinzu kommen drei Kollektive) treten in diesem Jahr 25 Schreiber bzw. Briefempfänger neu in Erscheinung, unter ihnen Gelehrte wie Philipp Melanchthon und Melchior Volmar oder Politiker wie Thomas Blarer in Konstanz und Hans von Waldkirch in Schaffhausen; mit dem Churer Pfarrer Johannes Comander bahnt sich eine langjährige Brieffreundschaft an. Der Grundstock in diesem vielfältigen, ständigem Wechsel unterworfenen Kreis wird von fünf Korrespondenten gebildet: Berchtold Haller in Bern, Johannes Zwick in Konstanz (an Stelle des nach Württemberg berufenen Ambrosius Blarer), Oswald Myconius in Basel sowie Joachim Vadian und Hans Vogler in St. Gallen. Diese stehen für über die Hälfte der Briefe und sichern so eine gewisse Kontinuität im Korrespondentengefüge des Bullinger-Briefwechsels. Ergänzend sei darauf hingewiesen, daß die drei Bearbeiter am 13. Juni 1990 an der Jahresversammlung des Zwinglivereins in Zürich über den Bullinger-Briefwechsel des Jahres 1535 referiert haben; die Vorträge finden sich abgedruckt in: Zwingliana XVIII/4+5, 1990/91, S. 331-348. Hans Ulrich Bächtold, Rainer Henrich, Kurt Jakob Rüetschi Abkürzungsverzeichnis Die Abkürzungen biblischer Bücher, außerkanonischer Schriften sowie allgemeiner Art richten sich nach RGG, außerdem noch: Kt. = Kanton; Kr. = Kreis; Njbl. =Neujahrsblatt; FS =Festschrift; StA =Staatsarchiv; ZB = Zentralbibliothek. ABaslerRef Abernerref Adagia ADB Amerbach, Korr. Anshelm Appenzeller Urk. ARG ASchweizerRef AZürcherRef Bächtold, Bullinger vor dem Rat Barge Basel, Matrikel Aktensammlung zur Geschichte der Basler Reformation in den Jahren 1519 bis Anfang 1534, hg. y. Emil Dürr und Paul Roth, 6 Bde., Basel 192 1-1950. Aktensammlung zur Geschichte der Berner Reformation 1521-1532, hg. y. Rudolf Steck und Gustav Tobler, 2 Bde., Bern 1923. Erasmus, Adagia, LB II. Allgemeine Deutsche Biographie, 55 Bde., Leipzig 1875-1910; Registerband, München-Leipzig 1912. Die Amerbachkorrespondenz, hg. y. Alfred Hartmann und Beat Rudolf Jenny, Basel 1942ff. Die Berner-Chronik des Valerius Anshelm, hg. y. Historischen Verein des Kantons Bern, 6 Bde., Bern 1884-1901. Appenzeller Urkundenbuch, Bd. II, bearb. y. Traugott Schieß, Trogen 1934. Archiv für Reformationsgeschichte, Bde. 1-40, Berlin 1903/04-1943 (Nachdruck: Vaduz 1964); Bd. 41, Tübingen 1948 (Nachdruck: Nendeln/Liechten-stein 1968); Bde. 42ff, Gütersloh 1951ff. Actensammlung zur Schweizerischen Reformationsgeschichte in den Jahren 1521-1532, im Anschluß an die gleichzeitigen eidgenössischen Abschiede bearb. und hg. y. Johannes Strickler, 5 Bde., Zürich 1878-1884 (Nachdruck: Zürich 1989). Actensammlung zur Geschichte der Zürcher Reformation in den Jahren 1519-1533, hg. y. Emil Egli, Zürich 1879 (Nachdruck: Nieuwkoop 1973). Hans Ulrich Bächtold, Heinrich Bullinger vor dem Rat. Zur Gestaltung und Verwaltung des Zürcher Staatswesens in den Jahren 153 1-1575, Bern 1982. -ZBRG XII. Hermann Barge, Andreas Bodenstein von Karlstadt, 2 Bde., Leipzig 1905 (Nachdruck: Nieuwkoop 1968). Die Matrikel der Universität Basel, hg. y. Hans Georg Wackernagel, Basel 1951ff. Briefe des Jahres 1535 [501]Petrus Dasypodius an Bullinger Straßburg, 1. Januar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 358, 104 (Siegelspur) Teildruck: QGT VIII 412, Nr. 625b Es ist Bullinger sicherlich bekannt, daß im [Thurgau]die Macht bei den Reformationsgegnern liegt, und er wird von den Verfolgungen gehört haben. Empfiehlt seinen Schwager Hans Sunnenmann, der wegen Äußerungen, die angeblich den Landfriedensvertrag verletzten, ins Exil gezwungen wurde, und bittet, diesem zu helfen. Es wird viel über Kriegsrüstungen geredet, und man macht sich über die Vorhaben der Täufer in Münster Sorgen. Grüße. S. et conscientiae tranquillitatem per Christum. Haud te clam est, optime vir, que nunc patriae meae 1 fortuna sit, ut ibi scilicet omne ius per homines 2 administretur, qui sunt ex professo hostes eius religionis, quam nos sectamur ut veram, quo fit, ut quanto quisque liberius sibi hanc placere fatetur a , tanto gravius illorum etiam experiatur potentiam. Id adeo verum esse tu, qui vicinus es, haud dubie non semel iam ex profugis 3 intellexisti. Mihi vero per sororium meum Ioannem Sunenmannum 4 hisce diebus abunde satis istud scire licuit, qui tantum ob quaedam incautius contra publicum foedus (ut quidam falso detulerunt) dicta cogitur exulare nec (quantum
ego suspicari possum) de reditu spes ipsi relinquitur ulla 5 . Hunc igitur preter meritum in hanc calamitatem coniectum ab improbis quibusdam hominibus cupio tibi vehementer commendatum esse. Si quid in eum beneficii collocaveris, nec indigno puto nec ingrato feceris, me certe non mediocriter tibi devinxeris. E re vehementer ipsius esset, ut aliquandiu theologico studio incumberet apud vos, et istud plane cupit, si paululum modo de bonis ecclesiasticis ei suppeditaretur. Dabis igitur operam, si qua fieri queat, ut eius etiam aliqua ratio habeatur, donec sese conditio offerat melior vel cui commode praeesse possit munus aliquod. Quod hoc tam audacter a te postulo, facit amicitia 6 , que mihi iam olim tecum intercessit, cui quicquid peccare videor, imputato. Novarum rerum nihil est apud nos, quod operae pretium sit ad vos perscribi, nisi quod de bellico apparatu multa feruntur 7 et quod Monasteriensium ac eius factionis hominum consilia plerosque valde sollicitos habent, quorsum tandem erumpere velint. Saluta mihi totum istic musarum chorum 8 , nominatim vero Leonem 9 , Pellicanum et Theodorum 10 . Vale. Ex ludo nostro literario ad Carmelitas Argentorati, kalendis ianuariis anno 1535. Petrus Dasypodius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Doctissimo viro pariter et integerrimo d. Henricho Bullingero, summo apud Tigurinos ecclesiastae, amico suo primario ac multum observando.
[502]Leo Jud im Namen der Pfarrer von Zürich
an die Pfarrer von Bern Zürich, 3. Januar 1535 Abschrift Bullingers a : Zürich StA, E II 337, 74r.-80r. Ungedruckt Es schmerzt die Zürcher, daß ihr [Abendmahls-]Bekenntnis [Nr. 482]Anstoß erregte, weicht es doch nicht im geringsten von der Wahrheit Christi und von der Lehre Zwinglis ab. Die Gegenwart des Leibes Christi im Mahl der Gläubigen ist unbestritten. Dann kann man aber auch sagen, daß er ausgeteilt und gegessen wird; allerdings ist es nicht so, daß er erst durch die Symbole gegenwärtig wäre. Christus gibt sich den Gläubigen im Vollzug des Mahls, aber nicht mittels der Symbole, die nur zu seiner äußerlichen Darstellung dienen, sondern innerlich durch den Glauben. So wie die Gegenwart Christi in der Predigt nicht dem äußeren Wort zugeschrieben werden kann, so unterscheidet auch das Bekenntnis zu Recht zwischen dem geistlichen, himmlischen Brot, das im Glauben genossen wird, und dem sakramentalen, das der Amtsträger gibt. Wenn sich die Zürcher zur Bekräftigung ihrer Auffassung von der innerlichen Speisung auf Joh 6 stützen, stehen sie im Einklang mit allen Schriften Zwinglis; dieser hat einzig Benedikt Burgauers falsche Auslegung dieser Perikope verworfen. Einige Stellen ihres Bekenntnisses wurden falsch zitiert oder mißverstanden: Entgegen allen Vorwürfen wird dort klar unterschieden zwischen der innerlichen Speisung, die durch den Geist geschieht, und der äußerlichen Darreichung des Sakraments; scheinbare Widersprüche lösen sich so auf. Daß die Zeichen eingesetzt wurden, um der Kirche Vergewisserung und dem Glauben Anschauung zu geben, entspricht der Überzeugung Zwinglis. Dieser hat sich gegen eine Geringschätzung der Sakramente gewandt und den Streit um Worte abgelehnt; da in der Sache Übereinstimmung besteht, ist für die Zürcher unbegreiflich, weshalb die Berner ihre Unterschrift verweigert haben. Daß ihr Bekenntnis abgelehnt wurde, obwohl es mit der Lehre Zwinglis übereinstimmt, läßt die Zürcher Schlimmes befürchten, deshalb bitten sie um erneute sorgfältige Prüfung und hoffen auf Erneuerung der brüderlichen Liebe. Diese Rechtfertigung soll auch den Landpfarrern zur Kenntnis gebracht werden. Fratribus in domino charissimis, ecclesiae Bernensis ministris, gratiam et charitatem a deo patre per Christum Iesum servatorem nostrum optamus, qui Tiguri Christum praedicamus. Quod tam estis solliciti 1 pro nobis, fratres charissimi, ingentes vobis agimus gratias, doletque nobis vehementer in nostra confessione 2 esse vel minimum, quod vos offendat, tametsi haec offensio, quantum nobis conscii sumus, nostra ex parte non sit nata. Est enim offendiculum acceptum, non datum 3 .
Sic enim omnia nostra emuncta et accurate sunt expensa et trutinata, ut si quis cum iudicio et non affectu legerit, non solum nihil offensionis hinc, sed utilitatis nonnihil sit percepturus. Aut ergo nostra haec non satis diligenter expendistis, aut certe nostra vellicare collibuit, utrumque sane, ut nobis quidem videtur, satis inamice. Verumtamen utcumque sit, nos regulam charitatis 4 sequuti omnia in meliorem partem interpretabimur, sic tamen, ut hanc notam turpem, quam nobis inuritis, amoliamur strenue. Fieri potest, fratres charissimi, ut nostra non satis intelligatis, ut litterae vestrae testantur. Docebimus ergo nos ne culmum latum 5 neque a Christi veritate neque a Zvinglii doctrina aberrasse, quo facto nimirum intelligetis, quae iam obscura vobis videntur. Primum nobiscum fatemini corpus Christi verum in coena fidelium vere adesse. Hoc vero nimium videtur, quod illic distribuatur et detur. Nam ex hoc sequi, quod tum primum Christus adveniat, symbolorum scilicet ||74v. administratione, qui tamen antea per fidem et spiritum exhibitus, distributus et in electorum cordibus susceptus sit 6 . Recte vos, optimi fratres, sentitis Christum ante coenam in electorum cordibus esse. Quod nos nunquam negavimus. Sed quoniam nos de coena fidelium loquimur, non solum eam coenam intelligimus, qua foris panis et vinum symbola sacrarum rerum circumferuntur et distribuuntur, sed qua intus animus hominis corpore et sanguine Christi reficitur et saginatur. Utraque enim concurrit, dum fideles coenant. Nos talem non habemus coenam, in qua praeter panem et vinum nihil adsit, quod de nobis quidam falso spargunt 7 . Dicimus ergo corpus Christi vere adesse nec solum adesse, sed et distribui et manducari 8 . Quid enim isthic ageret, si non manducaretur? Non possumus ergo satis mirari, quid sibi hoc velit, quod nobis in hoc non subscribitis, cum tamen conceditis adesse corpus Christi b in coena. Si adest et manducatur corpus Christi, distribuatur necesse est, neque putamus vos habere coenam sine corpore Christi dato et distributo. Si enim Christus in coena non distribuitur et editur, ergo praeter panem et vinum nihil distribuitur et editur. Non ergo videmus, qua argumentatione aut consequentia, nempe iniquissima, sic colligatis: Christus adest ecclesiae ante coenam. ergo in coena non distribuitur et manducatur. Quid enim prohibet Christi corpus ante coenam, in coena et post coenam fidelibus adesse et ab eis manducari? Non ergo his verbis: "Christus distribuit suum corpus in coena" hoc asserimus, quod vos putatis, quod Christus se tum primum praesentem exhibeat symbolorum administratione. Cum enim dicimus Christum, summum sacerdotem et pontificem, virtute sua adesse et sese distribuere et dare edendum fidelibus "hic"c9 , ad tempus actionis referimus, non ad ipsa symbola, ac si diceremus: Christus eodem
tempore eodem loci, quo foris panis d et vinum circumfertur, ||75r. eodem ipso tempore intus Christus suum corpus distribuit et dat manducandum, quem Christum secum ferunt credentes in coenam, nempe per fidem, nec tamen eundem Christum circumlatione symbolorum amittunt. Ut enim symbolis vere non datur Christus, sed significatur et repraesentatur, ita nec symbolis adimitur, imo suo quodam modo magis praesens fit, quantum scilicet omnes sensus rerum similitudine percelluntur et moventur quantumque omnia externa ad interna serviunt et subministrant. Aliud est, cum dico: "Ioannes venit cum Petro" et "Ioannes venit cum pedibus". Alterum enim "cum"e tempus denotat, alterum instrumentum veniendi. Etiamsi f diceremus nos cum pane et vino dari corpus Christi, non intelligeremus ob id canales esse sacramenta, quibus Christi corpus adveheretur 10 . Nihil nos harum rerum, quae sunt fidei, tribuere symbolis externis satis intelligere ex confessione nostra potuissetis, praesertim cum id disertis verbis ubique amolimur. Omnia fidei tribuimus, omnia Christo, omnia divinae virtuti. Quaerimus autem ex vobis, an non, dum verbum dei externum praedicatur in ecclesia, Christus praesens sit suis et eos doceat? Nimirum asseretis ita esse. Iam si quis dicat in praedicatione verbi dei suis Christum adesse et eos intus reficere, an is continuo externo verbo hoc tribuit, ut adferat quasi infundibulum Christum? Minime. Sed ostendit Christum eo tempore, dum verbum dei vere praedicatur, vere adesse et intus reficere et docere. Si quis contentiosus esse et nodum in scyrpo quaerere 11 velit, nihil tam caute et circumspecte quis unquam loquetur, quod non per calumniam depravari possit, quem morbum a vobis longissime abesse speramus et, ut absit, deum vehementer precamur. Nos corpus pani non unimus, sed alterum ab altero rite secernimus, ne quis putet nos utrumque confundere. Panis est, qui de coelo descendit, spiritualis, coelestis et aeternus. Is intus a Christo datur, intus per fidem editur non solum ante ||75v. coenam, sed in coena quoque. Est et panis sacramentalis symbolicus, panis benedictionis, quo scilicet gratias agimus Christo pro morte sua. Cum igitur dicimus Christum hunc panem nobis dare ad manducandum, cum intus per spiritum suum docet nos imolatione carnis suae a peccatorum morte in vitam assertos, vos existimatis nos de pane sacramentali loqutos esse. Sed diversum a nobis dici pene singula verba clamant, quae in nostra confessione usque ad sacietatem ingeminamus. Dicimus hoc de pane, quem Christus dat, non de illo, quem dat minister. Caeterum, cum caput loan. 6[51] pro firmamento internae manducationis per fidem adducimus, Zvinglium, sanctae memoriae virum, charissimum praeceptorem ac patrem nostrum, nobis obiicitis 12 , quasi vero nos Zvinglii scripta
iamdudum non perlegerimus diligentissime et memori ac recenti mente teneamus. Sed ad id nos sic respondemus: Non paciemur nos ullius hominis quantumvis magni authoritate premi, sed veritati per Zvinglium praedicatae et doctae libenter adhaeremus, imo eam amplectimur, exosculamur et, quantum nobis per infirmitatem iuditii nostri licet, imitamur. Cum hanc telam de eucharistia primus post Carolostadium ordiretur tantus vir 13 , in commentario suo De vera et falsa religione 14 sic praefatur: "Nemo, cum de eucharistia nos g audit disserere, sic de nobis iudicet, ut, quandoquidem Zvinglius dixerit, putet sequendum esse; si qui forte tam sunt in hominis verba iurati, quamvis paucos aut nullos putem. Contra vero nec abiiciat, quae ex fontibus arcanorum dei prolata videt, propterea quod, qui protulit, humilis author est."15 Hoc nos sequamur. Et quandoquidem nemo clarius, nemo venus, brevius ac simplicius de eucharistia Zvinglio nostro scripsit, pleraque verba in nostram confessionem ex eo transscripsimus 16 , tam abest, ut ab eo vel latum culmum discesserimus. At ille ferme in omnibus, ||76r. quos de eucharistia scripsit libris, semper ab initio cap. loan. 6. adducit et exponit. Cur ergo id nobis idem non licet? In epistola, quam olim scripsit ad Matthaeum quendam Rutlingensem 17 , tale dat ei consilium: "Huius rei summa ex cap. loan. 6[26-65] facile decerpi potest. Neque hos hic audies, qui continuo reclamant: Christus nihil istihic de istohoc sacramento agit. Nam et nos idem sentimus. Sed hoc agit isthic, quo certissime confutantur, quae nos parum dextre de ipso sentimus. Ex eo capite nos orsi sumus, cum aliquando multa deliberatione praehabita essemus hanc telam multo periculosissimam incepturi: Num et dei munere factum est, ut pauci sint apud nos, qui ignorent, quid sit panis iste et calix"18 etc. Hactenus Zvinglius. In commentario De vera et falso religione mox ab initio cap. loan. 6. luculentissime exponit 19 . Hoc idem facit in omnibus fere, quos de hac re scribit libris, nempe in hoc, ut disceremus Christum nonnisi fide manducari. Obsecramus autem vos, fratres in Christo charissimi, ut unum librum ostendatis a Zvinglio de eucharistia scriptum, in quo non clarissime explicet cap. loan. 6. An non hoc unicum telum est: "Caro non prodest quicquam" [Joh 6, 63], quo et pontificios et Lutheranos confodit, nempe ex cap. 6. loan. petitum? Librum germanice scripsit, cui titulus est: "Ein klarer bericht" etc., in quo, posteaquam
cap. loan. 6. exposuisset, in fine adiicit haec verba: "So vil hatt mich ducht vonn dem eygentlichen sinn der worten Christi Ioannis 6. anzezeygen, damit die einfältigen vonn den bäpstischen nitt möchtind inn mißverstanndt gefürt werdenn."21 Nos ergo cap. loan. 6. in hoc adducimus 22 , ut clare excludamus esum carnalem aut corporalem corporis Christi, ne usquam Lutherani nos possint prehendere. Dicimus ergo per solam fidem edi corpus Christi, per solum, solum Christum et spiritum distribui et dari. Hoc in priori parte confessionis nostrae, cum de praesentia corporis Christi agimus 23 . In altera parte, cum de symbolis et eorum administra-||76v. tione agimus 24 , ne verbo quidem huius cap. mentionem fecimus. In disputatione autem Bernensi. cum Benedictus Burgoverus vellet ex 6. cap. loan. probare, quod panis esset corpus Christi et quod panis sacramentalis esset ille, quem Christus cap. loan. 6. promisisset se daturum, Zvinglius contranitens, et rectissime quidem, telum hoc ei e manibus extorsit 25 . Nos vero capite hoc usi sumus non in hunc finem, sed ut reiiciamus omnem carnalem praesentiam et manducationem corporis Christi et solam spiritualem statuamus. Iam in epistola vestra quaedam ex confessione nostra excerpta mendose et perperam citatis. Sic enim vestra epistola citat nostram: "Distribuuntur et manducantur, cum in symbolis manducantur"26 , cum nostra sic habeat: "Distribuuntur et manducantur, cum in symbolis celebrantur."27 Mox additis: "Si ad praedicta retuleritis, nihil absurdi, si vero ad sacramentorum esum, ut scilicet illo distribuatur, quemadmodum confessio vestra habet, vere scilicet et non symbolice tantum, id probatum cuperemus."28 Ad haec vestra sic respondemus: Nos distributionem, manducationem sive esum, omnia inquam, ad internam fidem referre, quae fit intus in animo per spiritum, non ad symbolorum esum. Quomodo enim tam insani essemus, ut hoc contra manifestam veritatem confiteremur? Nos diserte omnia distinguimus et duplicem facimus manducationem, duplicem cibum, de priore in priori parte confessionis, de posteriore in posteriori. Nunquam nobis in mentem venit, ut symbolorum administratione porrectioneque fieri hoc diceremus. Hoc enim falso nobis impingitis: "Ut panem porrigo vobis edendum corpori, sic"29 etc. Hic significationem symbolorum et analogiam explicamus et de Christo primo institutore loquimur. Nam ille, ut foris panem on porrigebat, ita intus in mentibus eorum operabatur. Deinde cum dicimus: "Quo vobis mortis meae fruc-||77r. tum indico"30 , ibi vos "indicandi"h verbum cum "donandi"i verbo pugnare dicitis 31 . Sed quid prohibet "indicare"k et "donare"l pugnantia esse, cum non ad idem, sed diversa
referantur? Nos "donandi verbum ad internum panem et spiritualem, qui de coelo descendit, referimus, verbum vero "indicandi"n ad symbolum panis. Si ad eandem rem retulissemus, recte diceretis nos pugnantia scripsisse. Iam hoc quoque vos offendit, quod diximus symbolis ecclesiam reddi certam et indubitatam 32 . Sed adhuc de institutione Christi in prima coena loquimur, qui nimirum ecclesiam apostolorum in contemplationem beneficiorum dei, maxime vero mortis suae voluit inducere, praeterea illam reddere certam et indubitatam, quod pro fidelium salute corpus suum in mortem tradiderit. Haec non intelligimus de interna illa animi certificatione, quae intus per spiritum sanctum et fidem fit o , sed de ea certitudine, qua ecclesia externis symbolis certa fit et fidem etiam testatur. Sed hunc sensum mox ex Zvinglii verbis, unde desumpsimus, certam faciemus. Non enim sumus in ea opinione, quod symbola foris adhibita intus fidem fulciant vel certam reddant, sed suo quodam modo certam faciunt ecclesiam symbola, quantum scilicet illis convenit. Sed iam ostendemus nos Zvinglii opera diligenter legisse nihilque nos contra eum designasse: In libro articulorum 33 , articulo 18., cum cap. loan. 6. citat et exponit, statim his utitur verbis: "Demnach wil ich ein kurtzes, aber luters anzeygen, darinn aller ynhallt dises heyligen maaß 34 vergriffen wirt."35 Exposito suo more capite hoc post pauca sic subdit: "Sich demnach, frommer christ, den lychnam und blut Christi nüt anders sin dann das wort deß gloubens, namlich das sin lychnam, für uns getödt, und sin blut, für uns vergossen, uns erlöst und gott versönt hatt. So wir das vestencklich gloubend, so ist unser seel gespyst und getrenckt mitt dem fleysch unnd blut Christi. Noch hatt Christus, damitt das wäsenlich testament begrifflicher were, den ||77v. einfalltigen sines lychnams ein spyßliche gstallt ggäben, namlich das brot, und des bluts das tranck, das sy imm glouben mitt einem sichtbaren handel versicheret (ecce 'versichert' q ) wurdint."36 Haec r verba hinc in confessionem nostram scripsimus, sed peccavimus vobis. Zvinglius nil peccavit s , exemplum iam subiicit: "[...] glich wie imm touff das ynduncken 37 nitt abwäscht die sünd, der getoufft gloube dann dem heyl des evangelii, das ist: der gnädigen erlösung Christi. Also hie red ich mitt Christo: Der sinem wort nitt vorhin rächten glouben ggäben hatt, ee er zuhin gang, das, so wir imm gloubind, das ist: gantz uff inn vertruwind und verlassind, das er unser heyl sye, so ist imm der lychnam 38 Christi gar nüt nütz, ja ich sprich mitt Paulo, das er imm selbs ein verdamnuß ässe und trincke 39 . Gadt"40 er aber hinzu der gstallt und meynung, wie Christus hie Joan. 6. darvon redt und leert, so wirt er läbendig und ist schon imm glouben
läbendig, so sterckt inn die spys"41 etc. In quibus verbis docet e 6. cap. Ioannis, quomodo et qua fide accedendum sit ad eucharistiam, a quo vos capite tantopere abhorretis. Deinde dicit fidem in Christum, qui esus est spiritualis, praesentem esse debere, dum sumens accedit, quod vos tamquam impium reiicitis. In libello ad principes Germaniae 42 de symbolis et signis rebus additis sic loquitur: Manuum coniunctio non est res, sed signum tamen contractus praecedentis. "At hoc signum, quantumvis non est res, additum tamen rem ipsam veluti testimonio et confessione firmat t , quo non liceat inficiari. [...] Ad eum modum est in sacramentis quoque consyderandum. [...] In eucharistia res est ex fide gratias agere domino pro benefitiis, quae nobis per filium suum redimendo praestitit. Panis et vini, sacrorum symbolorum divinis verbis sanctificatorum, sumptio eius rei sacramentum est. Gratiarum ergo actio non est vel peccatorum remissio vel panis et vinum corpus Christi naturale, sed ea tantummodo significat atque in rem praesentem adducit repraesentando et contemplationi fidei offerendo."43 Hactenus Zvinglius. Si nunc, ut verum agnoscimus, symbola corpus naturale et remissio-||78r. nem peccatorum significant et velut in rem praesentem adducunt, repraesentant et offerunt fidei contemplationi, ergo fides adsit, necesse erit. Sed quid nos aliud diximus, quam inter edendum fidem intus operari, sed non tum primum per symbola advehi? 44 Post pauca iterum dicit: "Quis sacramenta non pro sacris, laetis et venerandis rebus amplectatur, cum nobis tam sublimes res non iam significent, verum etiam suo quodam modo oculis ac sensibus subiiciant?"45 "Qum enim panis et vinum, quae ipsius domini verbo consecrata sunt, simul fratribus distribuuntur, an non iam totus Christus velut sensibiliter (ut etiam, si verba requirantur, plus dicam, quam vulgo solet) sensibus etiam offertur? Sed quomodo? Anne ipsum corpus naturale manibus et palato tractandum? Minime, sed animo offertur istud contemplandum"(ecce hic dicit corpus Christi in coena animo offerri contemplandum), "sensibus vero sensibile eius rei sacramentum. Liberius enim et expeditius agit mens, cum a sensibus quam minimum alio vocatur. Cum ergo et sensibus obiicitur, quod similimum est ei, quod mens agit, [...] iam non est infimi momenti, quod ea signa sic a Christo ipso instituta sunt, ut etiam analogia sua plurimum polleant ad inducendum in rem tide et contemplatione prae~utein"4Ö (ecce praesentem dieit, idem nos 47 ). "Istam fidei contemplationem non credo satis grandem esse, nisi rem ipsam tam certe et indubitate teneat, ac si naturaliter esset sensibus exposita. Quo factum, ut veteres dixerint corpus Christi vere adesse in coena [...] propter istam, quae iam dicta est, certam fidei contemplationem, quae Christum ipsum
propter nos in cruce deficientem nihilo minus praesentem videt, quam Stephanus carnalibus oculis ad dexteram patris regnantem videbat."48 An non hic auditis, o fratres, corpus Christi in coena praesens esse, quod cum nos dicimus, tamquam insanum dogma damnatis nec subscribere dignamini? In fine pericopes addit: "Et nos nunquam negavimus corpus Christi sacramentaliter et in mysterio adesse in coena, tum propter fidei contemplationem, tum ||78v. propter symboli, ut diximus, totam actionem. [...] Sed ista praesentia [...] fidei est [...], non sacramentorum."49 Hactenus Zvinglius. Quid autem est in mysterio et sacramentaliter adesse, quam fide adesse? Hoc nos diximus iis verbis, ea ratione eoque modo, quo se suis dat, nempe per fidem, et quomodo anima ipsum potest desyderare. Nec enim anima aliter vult habere manducareve corpus Christi quam fide. In eodem libello C 1 50 dicit: "Externam sacramentorum iustificationem nemo contemnere debet aut negligere; imo externam non potest contemnere aut negligere, quicumque fidem habet, cum datur occasio. Quis enim ea, quae charitatis sunt, possit posthabere? Charitas autem dei et proximi nonne gestit beneficia dei recolere, laudare et gratias agendo magnificare? Nonne gestit proximo vinculo spiritus coniungi et illud palam testari? Nonne cupit, ubi fidem labi senserit, fulciri et in locum restitui? Id autem ubi gentium commodius quam in ipsa sacramentorum actione inventurum sperare poterit, quantum ad omnia sensibilia attinet? Esto enim, omnes creaturae invitent nos ad contemplationem numinis 51 , at omnis ea invitatio muta est. In sacramentis vero viva et loquens invitatio est. Loquitur enim dominus, loquuntur et elementa atque idem loquuntur et suadent sensibus, quod menti sermo et spiritus. Adhuc tamen haec visibilia omnia nihil sunt, nisi [...]spiritus sanctificatio praecedat."52 In eodem libello C 4: "Iam nos", ait, "non offendit, ut, etiamsi universa, quae spiritus operatur, externo sacramento referantur, dummodo symbolice dicta, quomodo patres loquuti sunt, intelligamus, nihil sumus succensuri. De verbis stultum est contendere, cum in re non dissentimus."53 Hoc merito nos a vobis impetrassemus, charissimi fratres, quandoquidem nostra confessio a vobis nihil dissidet, quod nostrae subscripsissetis. In re enim omnino non dissentimus, utcunque verbis aliis utamur. In eodem libello D 1: "In eucharistia, cum homo", inquit, "nobilis abiturus esset in regionem longinquam 54 , panem et vinum praebens longe vividius ||79r. et peculiarius se nobis dabat, cum diceret: 'Hoc est corpus meum', quam si dixisset: 'Hoc est symbolum corporis mei', etiamsi naturale corpus ablaturus ac in coelos illaturus erat. Nihilo tamen minus sese totum, quod ad fidem ac gratiam attinet, his verbis donat, quasi dicat: 'Nunc in mortem pro vobis eo, paulo post ex integro hinc migraturus. At nolo, de amore et cura in vos mea ambigatis. Totus vester
sum, quantus quantus sum. In cuius rei testimonium huius u meae traditionis ac testamenti symbolum vobis commendo, quo memoriam mei meorumque benefitiorum excitetis, ut, cum vobis hunc panem ac calicem exhiberi videatis v in memoriali coena, non aliter sitis mei memores, quod scilicet me pro vobis tradiderim, quam si videretis me coram, quemadmodum nunc videtis et vobiscum convivari et mox ad supplicium pro vobis a vobis rapi' etc. Sic, inquam, nos coenam domini splendidam Christi praesentia habemus. At in his omnibus an non sacramentaliter et fidei contemplatione corpus Christi praesens esse, ut supra w diximus, summa totius rei est?"55 Hactenus Zvinglii de hoc negotio scripta bone fide, ut putamus, recensuimus, ut videatis nos et Zvinglii, patris nostri, scripta diligenter legisse, nusquam ab iis deflexisse, imo verba eius in confessionem nostram posuisse. Quae si vos legistis et expendistis, quae iniquitas nostra damnare et, cum quibus consentitis, non velle subscribere? Vix possumus hunc moetum nobis ex animo eximere, quin sit affectus aliquis in vobis erga nos, radix aliqua amarulentiae suppullulans 56 , qua fiat, ut dilectissimos fratres vestros, quos in praedicatione Christi et veritatis hactenus per multa pericula fortes et fidos, per gratiam dei, estis expertos, tam cito repudietis et eorum sententiam nondum intellectam damnetis. Charitas non cogitat malum [1Kor 13, 5] de fratribus nec tam facile male suspicax est. Sed hoc daemon agit, qui nusquam accuratius laborat, quam in spargendis ubique discordiae seminibus eisque confovendis, ut uberrimam frugem effundant. ||79v. Nihil enim magis aptum eius ingenio quam odium et dissidium. Lamentandum certe spectaculum x videre dissidium tot annis inter Lutheranos et nos hoc iam novo quodam auctu inter nos subnato grandescere. Quando tandem finis, o Iesu, inter tuos discordiarum et contentionum? Iam novus dolor viscera nostra transverberat, cum audimus vos quoque a nobis separatos. Quid, putatis, dicent ex utraque parte nostri, si audierint nos mutuo dissidere in tanto negotio? Quae enim simplicibus inter istas praeconum verbi pugnas certa persuasio esse poterit? An non omnia fluctuabunt, dum vident nos subinde nova quaedam moliri et spargere? An non incerta erunt eis omnia, ut metuant sibi a nobis non minus quam a pontifitiis imponi? Collegas nostros (sumus enim unius imperatoris duces) praesidio omni volumus nudare, et acti suspicionibus sinistre, quae dicunt et scribunt ac faciunt, interpretamur. Nosmetipsos ergo omni ope destitutos ac exarmatos iniuriae obiicimus illorum, qui occasiones ledendi nos captant. Malumus saepe aliorum odio omnia turbari ac inverti quam eorum, quos odimus, auspicio et consilio rem bene geri. Hi animorum morbi sunt impotentes et noxii, charissimi fratres, a quibus si non abstinuerimus, ingentem aliquando poenam dabimus et caeteros quoque, qui per nos salvandi essent, perdemus nobiscum.
Cogitate nos lucis et veritatis filios 57 esse, non turpisssimorum affectuum servos. Veritas omnem vanitatem, greek. inanem gloriam et contentionem pellit. Ubi gratia spiritus est et charitas e coelo nata, hic non subsistet odium, invidentia et suspitio e satana prognata. Ferte nos insipientes et humiles, charissimi fratres, si paulo liberius et durius vobiscum loquimur. Videmini nobis omnino aliquo morbo laborare contra nos. Nam quomodo nostra alioqui tam abiecte et inamice tractare potuissetis? Et hic morbus facit, ut vobis vanae ob animum vestrum imagines eius rei observentur, quae nobis nunquam in mentem venit. Hae suspiciones multum de amicitiae authoritate, ||80r. benevolentia et suavitate detrahunt, et incipimus non satis confidere nec ex animo, quemadmodum par erat. Rogamus autem vos per adventum domini nostri Iesu Christi, ut omni posito affectu nos charitate vera et fraterna complectamini. Sentietis idem in nobis. Nolite recedere a fraternitate et societate tam sancta, ne detis ansam 58 maledicendi impiis. Expendite nostra diligentius, perspicite accuratius et penitius, et proculdubio nobis in omnibus subscribetis. Dominus det nobis, ut idem sapiamus et unanimes simus in vinculo charitatis connexi et conglutinati. Amen. Hanc nostram excusationem fratribus, quos ex agro convocastis tum 59 , proponite, rogamus, ut videant nil minus esse, quam quod putarunt. Quodsi quid adhuc desyderatis, ut scilicet darius dicamus (nam aliud dicere non possumus), indicate hoc nobis. Quicquid salva veritate et fide fieri potest, faciemus, tamen ne a nobis animum abalienetis. Valete in Christo, optimi et charissimi fratres. Deus pacis semper sit nobiscum! Ex Tiguro, 3. ianuarii anno 1535. Leo Iudae scribebat nomine fratrum Tiguri Christum profitentium. 57 Vgl. Joh 12, 36; Eph 5, 8; 1Thess 5, 5. 58 Zur Redensart vgl. Adagia, 1, 4, 4 (LB II
152). 59 Vgl. HBBW IV, S. 434, 2-5; 436, 42f.
[503]Heinrich Lüthi an Bullinger [Winterthur], 3. Januar 1535 Autograph a : Zürich StA, E lI 336, 139 (Siegelspur) Übersetzung: Ein bisher unveröffentlichter Brief eines Winterthurer Geistlichen an den Reformator Heinrich Bullinger, in: Reformierte Schweiz 8, 1951, S. 361 Mußte für die Pfarrer von Gachnang [Konrad Wolf]und Schlatt [Hans Ulrich Seiler], die nach Zürich reisen, einen Empfehlungsbrief schreiben, da sie Bullinger nicht kennen; die beiden möchten Zürichs Unterstützung für den vom Komtur von Tobel [Dietbald Gyß von Gyßenberg] vertriebenen Pfarrer von Wängi [Johannes Buchmann] erwirken. Gruß und Bitte um Hilfe. Empfiehlt noch zwei Männer, die nach Beendigung des Briefes zu ihm kamen und ebenfalls um eine Empfehlung baten. Gratiam et pacem a domino etc. Venerunt ad nos hodie fratres isti, ecclesiarum Gachnensis et Schlattensis pastores 1 , viri, ni fallor, boni iuxta ac pii, asserentes se Thigurum petituros ac iam nunc itineri accinctos esse. Verum noluerunt vel unguem latum 2 discedere, nisi se prius tibi ignotos literis commendassem. In hac siquidem videbantur esse sententia prorsus, ut istuc multo felicius profecturi essent, si meis ad vos literis commendaticiis muniti venirent. Tantopere boni viri sibi persuaserant nostram apud vos valituram authoritatem, quantumvis ego reniterer. Atque cum iam diu multumque contendissent, ecquid esset, queso. Aiebant illi se non suo sed fratris 3 cuiusdam nomine hoc itineris suscepisse, qui iam aliquot b annos magna cum fide tum constantia Christum annuntiaverit utcunque c interea afflictus ac magna paupertate impendio divexatus, ecclesie scilicet in Wengen apud Durgovios 4 . Quem non ita pridem commendator in Tobell 5 , homo ipsissima impietas ac merum diaboli mancipium, et a provincia predicandi evangelii amoverit immeritum et a sacerdotio excusserit causa incomperta ac innoxium 6 , auctum liberis octo, cui ne d assis quidem amplius suppetat,
unde vel restim coemere liceat 7 . Adeo in arctum copias pii viri contractas esse constanter affirmabant addentes post multa, quod misertum esset eos hominis, atque hoc itineris potissimum suscepisse e , ut id f tibi atque aliis istic tue sortis fratribus indicarent sperantes fore, ut misero vestra opera succurreretur, quoquo modo id fiat, sive ex publica eleymosina[!] sive alias, ut saltem vite necessitatem cum liberis ad necem propemodum usque emaceratis g aliquamdiu sustineri liceat. Intellecta igitur bonorum virorum pietate ac sollicitudine erga fratres pauperes non potui non morem gerere, ac lubens. Manum itaque tabule admovi ista h in commendationem sui exarans derepente. Ipsi tibi latius rem omnem ac ordine verbis coram exponent, quando mihi modo longiori esse haud licet. Vale bene et fac, quod potes et debes, que tua est humanitas ac erga i fratres omnes propensa voluntas, ut aliqua ex parte hoc hyberno saltem tempore apud vos hereat. Die k tertio ianuarii, quae fuit dominica prima greek greek 8 anno 1535. Cumque hasce literas iam absolvissem, at nondum obsignassem, en alii duo 9 adsunt eodem hesitantes luto 10 , qui parem a nobis operam efflagitabant ac nullo mehercle labore, quod petebant, mox impetrabant. (Hinc l fit, ut prioribus hanc coronidem adiecerim.) Quos identidem tibi commendo quam possum maxime. Quid vero abs te fieri expectant quave in re opera tua opus habeant, ipsi tibi coram verbis suis m referent. Heinrichus tuus Lutius. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, Thiguri a sacris contionibus primo, amico ac fratri suo cum primis observando.
[504]Bullinger im Namen der Pfarrer von Zürich
an die Pfarrer von Bern Zürich, 4. Januar 1535 Autographe Abschrift a : Zürich StA, E II 337, 80v.-82v. Ungedruckt Die Zürcher wundern sich, daß die Berner das [Zürcher Abendmahls-]Bekenntnis [Nr. 482] nicht unterschrieben haben, obwohl sie doch [in Nr. 489] sachlich das Gleiche bekennen; offenbar haben sie den Aufbau der Argumentation nicht verstanden. Im Anschluß an zwei summarische Thesen haben die Zürcher zunächst ausführlich dargelegt, was mit "Leib Christi" gemeint ist. Dieser ist im Himmel, deshalb ist er im Mahl nicht fleischlich gegenwärtig, sondern geistlich durch den Glauben; bei dieser Aussage stützen sie sich, wie schon Zwingli, auf Joh. 6. Die Berner werfen ihnen zu Unrecht vor, die geistliche und die symbolische Speisung zu vermischen; beide sind zu unterscheiden, doch haben die Gläubigen an beiden Anteil. Die Aussage, daß im Abendmahl Leib und Blut Christi ausgeteilt werden, steht nicht im Widerspruch dazu, daß die Gläubigen beides schon vorher im Glauben empfangen haben; auch Paulus mußte durch die Taufe die Sünden abwaschen lassen, obwohl er doch schon vorher durch die Gnade gereinigt war. Wenn [die Zürcher] bekennen, daß die äußerlichen Zeichen nach menschlicher Weise als Bekräftigung dienen, stellen sie damit nicht in Abrede, daß der Geist des Menschen einzig durch den Hl. Geist gefestigt werden kann. Ausführlicher handelt über alles der Brief von Leo Jud sowie jener von Theodor Bibliander an die Pfarrer von Brugg. Da sie von der Antwort der Berner [Nr. 489] enttäuscht waren, haben sie darauf verzichtet, diese zusammen mit dem [Zürcher] Bekenntnis und den Stellungnahmen von Basel, St. Gallen und Schaffhausen nach Konstanz zu senden; über die dortige Zusammenkunft von Abgeordneten schwäbischer Kirchen mit Bucer, der sie selbst ferngeblieben sind, gibt die beiliegende Abschrift eines Briefes [Nr. 496]Auskunft. Der Brief [der Zürcher] soll allen Pfarrern gezeigt werden. Hoffen auf bessere Antwort. Fratribus in domino charissimis, ecclesiae Bernensis ministris, gratiam et vitae innocentiam precamur, qui Christum Tiguri praedicamus. Quamquam testemini, fratres charissimi, vos per omnia confessioni nostrae subscribere non posse 1 , tantundem tamen confessi estis in ista brevi vestra confessione 2 , quantum nos in nostra copiosiore quidem, si verba spectetis, sed eadem, si sensum probe expendatis. Unde mirari satis non possumus, quibus ex causis nobis non accesseritis. Quas enim annotastis, eiusmodi sunt, ut palam evincant vos nostra minimum intellexisse neque, qua ratione singula digesserimus aut quo ordine ea de re disseruerimus, observasse diligentius. Nos certe de re ardua, sed simplici dare et simpliciter disputantes hunc sequti sumus ordinem:
Principio huius negotio summam omnem paucissimis complectimur verbis inque bina iuditia, sive quis articulos vocare malit, coartamus 3 . Deinde vero fusius exponimus singula, passim accuratissime curantes, ne quis id ex iuditiis nostris colligat, quod vos consequi contenditis. Atqui nos ab initio protinus certam indimus significationem voci "corpus" propter eos potissimum, qui tertium quodpiam invisibile quidem, sed corporeum, hoc est imaginarium et miraculosum corpus Christo affingunt, quod in actione coenae praesens sit 4 . Proinde nos fatemur Christo verum esse corpus, adeo ut ne clarificatum corporis amiserit naturam 5 . Id vero corpus Christi verum in coena et esse et manducari confitemur 6 . Iam, cum de modo praesentiae et manducationis controversia sit, accingimur protinus, ut eum modum exponamus 7 . Caeterum, cum constet verum corpus Christi corporis naturam ||81r. per resurrectionem non amisisse, necessario consequitu ipsum "in aliquo coeli loco" esse (Augustini 8 verbis utimur) "propter veri corporis modum"9 , et iccirco corpus Christi in coena non carnaliter aut naturaliter, sed spiritualiter sive per fidem et adesse et manducari. Porro, cum adversa pars contendat Christum virtute verborum "Hoc est corpus meum" [Mt 26, 26 par] adesse et edi carnaliter, nos modum nostrum, quod scilicet Christus non nisi per fidem et spiritum manducetur, ex 6. loan, cap. approbamus 10 . Sic enim et Zvinglius usurpavit cap. loan. 6[26-65], ut scilicet evinceret verba Christi Matth. 26[26] "Hoc est corpus meum" non carnaliter, sed spiritualiter sive sacramentaliter esse intelligenda 11 . Idem facimus et nos in confessione nostra. Nam in genere disputantes de eo, quomodo Christus manducetur et adsit, adducimus cap. loan. 6. In genere, inquam, diximus, cum vel sacramenta non usurpantur. Hoc c autem Exposito ad praesentiam in coena particularem descendimus d , aut, ut significantius dicam, primo generalem hanc probamus: Christus nulla alia ratione quam spirituali adest et manducatur. Deinde vero descendimus ad speciem: Ergo nec in coena alia ratione adest et manducatur. Id testantur verba nostra, quae in hunc modum leguntur: "Et quamquam Christi corpus et sanguis ad eum, quem exposuimus, modum fidelibus semper, etiam citra symbolorum usum, praesentia sint, distribuantur et iis vescantur pii e , attamen nonnisi per fidem eandem nec alia quam hac ipsa ratione praesentia sunt, manducantur et distribuuntur, etiam cum in symbolis celebrantur."12 Hactenus autem verba confessionis nostrae bona fide recensuimus.
Quid autem in his desyderare potestis? Vos duplicem manducationem facitis: alteram, quae citra symbolorum usum sola fide fit, et alteram, quae cum symbolis fit. Idem nos facimus. Vos contenditis praecedere debere internam, quae fidei est, subsequi symbolicam. Idem nos affirmamus. Vos sine fide dicitis symbolicam esse inutilem, imo et perniciosam. Idem nos dicimus. "Sed vos", obiicitis, ||81v. "commiscetis utramque."Loquimur de manducatione et coena sanctorum. Hi non edunt panem nudum, sed carnem veram, non illam quidem pani unitam, sed fide praesentem, pane significatam suoque more oblatam sensibus. Unde diserte diximus: In coena Christus adest et manducatur "nonnisi per fidem eandem nec alia quam hac ipsa ratione"13 . Expendite, obsecro, verba singula affectuque posito, quid dixerimus, diiudicate et videbitis nos nulla parte peccasse. Verum in eo nos peccasse putatis, quod corpus et sanguinem Christi in coena distribui confitemur; ex eo enim consequi, quod tum primum symbolorum benefitio ceu vehiculo advehantur 14 . Id autem vos ad eum modum colligitis. Nos nihil tale cogitavimus unquam. Nam ut duplicem fatemur esum esse, sic duplicem fatemur distributionem: Solus Christus distribuit fidelibus suum corpus et sanguinem; sacramenta suo more distribuunt. Nisi autem fide sese ipse participet sumenti Christus, ei nihil distribuit minister nisi sacrum symbolum. Caeterum nulla consequentia in re sacramentaria consequitur: "Christus comestus est a fideli mente ante coenam, ergo in coena non manducatur". Sic enim inutilia fierent sacramenta. Paulus gratia domini a peccatis lotus nihilominus audit Ananiam sibi dicentem: "Surge, baptizare et ablue peccata tua invocato nomine Jesu" [Apg 22, 16]. Baptismus sane nemini abluit peccata nisi ei, cui gratia abluit. Nihilominus veritas dicit: "Baptizare et ablue peccata tua." Hoc loquendi genus imitati confessi sumus in actione coenae distribui corpus Christi. Tertium, quod offendit, minutius est, quam quod multa responsione diluendum sit. Est enim tale: "Hoc est, quod non capimus, nempe symbolis ecclesiam reddi certam et indubitatam, quod scilicet Christi corpus pro nobis sit traditum."15 Nos vero ex similitudine quadam id verbi produximus. Sic enim ||82r. paulo ante scripsimus: "Apud homines cuiuslibet rei traditio efficatior quodammodo videtur, cum non verbis modo, sed et signis transigitur."16 Huc iam alludentes et alteram collationis partem inducentes subiungimus: "Volens ergo Christus ecclesiam suam in contemplationem beneficiorum dei, maxime vero mortis suae inducere, praeterea illam reddere certam et indubitatam"17 etc. Proinde ex materia dicti exponendus erat sermo noster. Dixeramus in prima parte de ea certificatione, quae modo quodam apud homines fieri solet per externa symbola, itaque in parte orationis sequunda de alia loqui non potuimus. Quis enim nesciat cor et spiritum hominis non nisi spiritu dei sancto saciari
confirmarique? Id quod et confessione nostra satis aperte iis exposuimus, qui eam citra affectum sobrie excutiunt. Plura dabit charissimus frater et symmista noster Leo Iudae 18 . Plura scripsit et dilectissimus frater et praeceptor noster Theodorus Bibliander ad fratres Brugenses 19 . Certe quidvis potius quam talem a vobis epistolam expectavimus. Hinc factum, ut confessionem nostram simul cum Basileiensium, Sangallensium Schaffhusianorumque assensu et subscriptione Constantiam miserimus 20 polliciti et vestram primo statim missuros nuncio 21 . Alia autem, quam evenerunt, sperabamus; proinde nihil misimus. Nam vel hodie dissidium dissimulamus nostrum, quod nostris illis expurgationibus iamiam evanuisse credimus. Convenerunt Constantiae eruditissimi et piissimi quique Svevicarum ecclesiarum ministri 22 . Venit et Bucerus, qui non uno nuncio evocabat nos 23 , sed certis de causis, praecipue quod scriptis semel animi nostri exposueramus sententiam, venire distulimus 24 . Illi porro quid egerint aut quali in nos animo affecti sint, intelligetis ex literis, quas post hasce asscripsimus 25 . Haec obsecro, fratres, exhibete iis fratribus, quos ad primum convocabatis nuncium 26 , apud quos per vanam de nobis opinionem conceptam fama et integritas nostra nonnihil periclitatur. Speramus autem vos placatos nunc meliora responsu-||82v. ros. Vestri enim sumus, vos nostri esse contendite, sed ut omnes simus Christi, cui gloria semper. Tiguri, 4. ianuarii 1535. Heinrychus Bullingerus scribebat nomine fratrum Tiguri Christum profitentium.
[505]Ambrosius Blarer an Bullinger [Tübingen],
7. Januar [1535] Autograph: Zürich StA, E II 357a, 828 (Siegelspur) Zusammenfassende Übersetzung und Teildruck: Blarer BW I 622f Bittet um Stellungnahme zu seiner Verteidigungsschrift. Herzog [Ulrich von Württemberg] schätzt Bullinger und fördert die Reformation; Blarer ist in seinem Dienst sehr beschäftigt. Die Vorsteher der Universität [Tübingen] halten an der alten Studienordnung fest, [Simon] Grynäus und Blarer arbeiten im Auftrag des Fürsten an einer neuen. Bittet um Empfehlung bei den Zürcher Gelehrten. Beruft [Georg]Enkelin nach Lustnau und Heinrich Finitz nach [Dornhan]. Grüße. Gratia Christi tecum. Mitto exemplum apologie nostre 2 , clarissime Bullingere, venerande in domino frater, de qua quid iudices, rogo, me facias, ubi primum licebit, certiorem 3 . Princeps 4 te omnino facit plurimi, deamat et suspicit. Literarum tuarum 5 iam non semel fecit honestissimam mentionem. Vere christianus est et Christum querit. Propediem clarissimis a argumentis demonstrabit serio se agere evangelicum negocium. Ego non possum quicquam praeterea ad te, sic distineor. Heri ab illo redii 6 , hodie mihi rursum adeundus. Aliud ex alio negocium seritur. Gymnasii proceres 7 in omnia se torquent, ut veterem studiorum tenorem et ordinem retineant. Grynaeus et ego aliam omnino rationem et commodiorem et magis frugiferam principis authoritate freti meditamur 8 . Tu dominum ora, ut omnia feliciter succedant.
Commenda me charissimis, qui tecum sunt, fratribus: Pellicano, Leoni 9 , Theodoro 10 etc. Fuit hic Enckelinus 11 , quem nondum crediderim istic esse. Rogo autem, ut, cum primum ad vos redierit, cum uxore 12 et liberis in pagum Lustnow 13 mox se conferre iubeas, nam expedita iam res est. Haeret etiamnum Ulmae. Praeterea epistolium 14 , quod hic vides, per Christum te obsecro, ut d. Heinrico Finitz 15 , Weningensi parocho 16 , mittendum cures. Voco illum ad ecclesiam, cui superioribus annis praefuit 17 . Sed bene vale, observande mihi multis nominibus Bullingere, et ignosce pauca et obiter scribenti. Sic nunc sunt res meae, ut totus inservire cogar semel susceptae provinciae 18 . Salutem dic plurimam optimae et castissimae uxorculae tuae 19 . Salvum te cupit cum omnibus fratribus et amicis Grynaeus noster, incomparabili
pietate et eruditione vir, quem unice complectitur princeps. Iterum vale, cor meum, et me, ut facis, ama. 7. ianuarii b . Tuus Ambrosius Blaurerus. [Adresse auf der Rückseite c :]Clarissimo viro d. Heinricho Bullingero, Tigurinorum episcopo, observando in Christo fratri. [506]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 10. Januar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342, 41r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Leo [Jud], Theodor [Bibliander] und Bullinger selbst haben mit Briefen die Berner wegen des [Abendmahls-]Bekenntnisses zu besänftigen versucht. Näheres über die Zusammenkunft in Konstanz kann Myconius der Abschrift von [Nr. 496]entnehmen. Mahnung zum treuen Ausharren angesichts drohender Verfolgungen. Verteidigt sich gegen Vorwürfe wegen Annahme einer Badschenke und unmäßigem Weingenuß. Grüße und Bitte um Nachrichten. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Respondit Leo noster 1 ad epistolam Bernatium 2 , respondit Theodor[us]a 3 , respondi et ego 4 . Leo ostendit nihil esse in tota confessione 5 , quod non reperiatur in libris Zvinglii nostri, atque huius rei gratia complures adducit locos. Theodorus certo evincit confessionem sibi plane constare, nuspiam sibi ipsi adversari. Ego indico rationem, quomodo disseruerimus de eucharistia, adeoque ista nos verbis nostris impugnare, quae Bernates ex nostris consequi putarant. Copiosiora sunt omnia, quam quae rescribere licuerit. Speramus autem fratres illos nostros hisce placandos fore.
Caeterum quid in conventu Constantiensi 6 actum sit, disces ex apographo epistolae, quam ad nos dederunt fratres 8 urbium Sveviae 7 . Faxit deus, ut sancta, im[o]b et vera aliquando coalescamus concordia. Vides en[im]c , mi frater, quam undique persequutionum procellae nobis immineant. Dira ex Galliis quidam referunt 8 . De caesaris conatibus 9 nescio quid gestient[es]d quidam sibi pollicentur. De episcoporum et abbatum conspiratione nihil dubitare possumus. Qui[d]e ergo? "Sufficit nobis gratia domini. Virtus autem in infirmitate perficitur" [2Kor 12, 9]. "Beati, qui persequutionem paci[untur]f propter iustitiam" [Mt 5, 10]. Et "qui in finem usque perseverarit, hic salvus erit" [Mt 10, 22; 24, 13]. Veritas autem domini immortalis est. Vigilemus igitur, oremus, ad constantiam et fortitudinem fidei animemus eccl[e]sias g nostras, ne sancti simul obdormiant et neglig[e]ntia h absorbeantur, dum venerit dominus 10 punire Germaniae nostrae ingratitudinem, scelera atque num[i]nis i contemptum. Vale, charissime frater, et me liter[is]k tuis refocillato. Sed heus, audio quendam 11 tibi retulisse, dum in aestate una cum Zviccio et Pell[i]cano l caeterisque viris piis et bonis thermis m[e]m abluerem Urdorffensibus 12 , munus me suscepisse ab impiis et pensionariis 13 , deinde adeo me replesse vino, ut nihil perinde offenderit pios. Scias ergo istum, quiscunque tandem fuerit, hominem futilem retulisse impudens mendatium. Viri enim boni civesque pi[i]n ||41v. 130, quorum nomina, si petis, referre possum, totum sodalitium munere honorarunt 14 . In istis paucissimi fuerunt, qui non ex animo faveant evangelio. Deinde non vivit hodie quisquam, qui me unquam viderit vel vino vacillantem vel sepultum. Ne ergo temere eiusmodi credas delatoribus,
imo scio te nihil horum de me credidisse. Alias enim epistola, opinor, fratrem tui amantissimum monuisses. Vale iterum et me ama. Nam ego totus tuus sum. 10. ianuarii 1535. Salvum volo communem illum parentem nostrum 15 , Carolostadium et reliquos fratres. Et si quid certi ex Galliis 16 , Cattis 17 aut Cheruscis 18 habes, indica. H. Bullingerus tuus. [Adresse darunter:] Domino Osvaldo Myconio, Basileiensis ecclesiae pastori prudentissimo vigilantissimoque, fratri percharo. [507]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 10. Januar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 62 (Siegelspur) Ungedruckt Ein Brief an die Berner [wegen eines gemeinsamen Abendmahlsbekenntnisses] blieb erfolglos. Haben ihnen die Zürcher Anlaß zu Befürchtungen gegeben? Nicht bei Berchtold [Haller], wohl aber in seiner Umgebung scheint Überheblichkeit mitzuspielen. Myconius hat das Bekenntnis der Zürcher [Nr. 482] an Grynäus weitergeleitet, mußte ihm jedoch das versprochene Bekenntnis der Berner schuldig bleiben. Bittet um Nachricht über die Zusammenkunft mit Bucer in Konstanz. In Basel ist im Anschluß an eine Predigt von Myconius ein Streit um den theologischen Doktorgrad entbrannt. Bittet um Stellungnahme der Zürcher. Capito wird in dieser Sache nach Basel kommen. S. Scripsi Bernensibus 1 certe qua potui fide et diligentia, verum sine fructu. Rescripsit enim Berchtoldus 2 omnium nomine nos iam satis ex superioribus epistolis 3 intelligere, quaenam hic sit mens eorum, qui verborum tenor. Hunc mutare tam sit impossibile, ut si quid tentarent, potius essent amissuri totum euangelion quam suos in aliam verborum inducturi formulam. Cum nos de mutanda forma ne verbum quidem, imo contra admonuimus nihil esse tale timendum, dubito, si vos tale quidpiam ad eos scripseritis, postquam timorem istum ego prorsus meo iudicio sustulissem. Rogarant, ut se apud vos et alios
excusarem. Non video causam nec modum excusandi. Berchtoldum possem tueri, alios non item 4 . Nescio, quid insolentiae videre mihi videar in quibusdam non laudande. Vestram a cum aliis confessionem dimisi 5 . Quid putas dicturum Grynaeum caeterosque, ubi videbunt Bernenses non adesse? Tum mendax equidem iudicabor, nam pollicitus sum propediem et Bernensium confessionem missurum; ita speraram quemadmodum et tu b . Dein venit nuncium ad nos, Tigurinos fratres, Bernenses, Scafhusianos, Sanctogallenses, Svevos multos superioribus diebus fuisse congregatos Constantiam ad Bucerum 6 . Si quid est, fac sciamus etiam. Tandem adeo sumus hic ociosi, scilicet, ut contendamus, an doctores theologie in universitate nostra creandi sint necne 7 . Mira commotio est; universitas et senatus contra me saeviunt. Originem audi paucis: Equidem motus tyrannide scholae Parisiensis dominica proxima post kalendas ianuarias 8 pro concione paucis quidem verborum iaculis pugnaram contra theologos istos, cum de gradibus sumendis esset pridie kalendas ianuarii decretum a senatu 9 . Mox consequuta est interpretatio, tanquam scholam totam, gradus omnes voluerim extinctos in contumeliam senatus decreti. Ego nihil tale in mentem acceperam. Vocat senatus, quod hactenus nunquam factum, exprobrat facinus (bone deus) grande, requirit rationem. Qui nihil contra universitatem senseram, ni voluisset aliquid papisticum introducere, motus coepi contra doctoratum theologicum causam dicere et tantum effeci, ut res ad fratres et universitatis doctos sit reiecta. Hic igitur defendam, quod post officii munus per ecclesiam a spiritu
collatum non deceat honoris nomen pomposum adiicere. Ich c bin nit. Sagend das dem Utinger d . Officii contemplatio deiicit enim, dignitatis tollit. Haec, requiro, conferas cum Pellicano, Leone 10 et Theodoro 11 rescribasque mentem vestram quam ocyssime. Aderit brevi Capito 12 ob hanc tantam rem. Ut e amicis haec. Si quispiam effusurus esset, malo tibi soli scripta. Me capis f . Si proprius mittendus nuncius, ne differas, ni velitis contra me pugnare. Utcunque rescribito. Vale per dominum cum fratribus et familia. Basileae, 10. ianuarii mane ante concionem —ideo brevior esse coactus sum — anno 35. O. Myconius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, doctissimo piissimoque amico et fratri in domino suo. [508][Johannes Zwick] an Bullinger [Konstanz, kurz vor 11. Januar 1535] Autograph a : Zürich StA, E II 346, 43-46; 364, 26f (Siegelspur) Ungedruckt Will Bucer vom guten Willen der Zürcher berichten; ihr Fernbleiben [von der Tagung in Konstanz] ist auf Verständnis gestoßen. Warnt vor gegenseitiger Entfremdung wegen der Abendmahlsfrage und vor Mißtrauen gegen Bucer. Nachdem Luther nichts weiter als ein Bekenntnis zur sakramentalen Einigung des Leibes Christi mit dem Brot verlangt hat, ist Bucer nach Anhörung [der Vertreter schwäbischer Städte und Kirchen] auf Einladung des Landgrafen von Hessen mit Philipp [Melanchthon]zusammengetroffen; dieser hat Bucers "Ad Monasterienses" gebilligt und bemüht sich nun um Luthers Zustimmung. Auf Vorschlag des Landgrafen wird [in der Vergleichsformel]einzig Augsburg ausdrücklich genannt, da dieses, vor allem beim Kurfürsten [von Sachsen], besonders im Verdacht der Häresie steht, nachdem es bisher nicht bereit war, sich dem Bekenntnis unbedeutenderer Städte anzuschließen. Da nur noch mäßige Forderungen
gestellt werden, besteht nun gute Aussicht auf eine Konkordie. All dies sollen auch Bullingers Mitarbeiter erfahren. Bucer wird unterdessen über Frankfurt nach Straßburg zurückgekehrt sein. Zwick bittet um näheren Aufschluß über Bullingers Befürchtungen im Zusammenhang mit Genf, um Hinweise auf geeignete Lehrer für [württembergische]Klöster, um sein Urteil über Ambrosius Blarers Verteidigungsschrift und um Nachfrage bei [Werner] Steiner wegen Gerüchten über [Heinrich] Schönbrunner. Hat seinen Brief gegen die Arianer noch nicht zurückerhalten und möchte Bullingers Auszüge über Häretiker ausleihen. Dank für Käse; Grüße. Salus per Christum. Que tu mihi nuper rescripsisti 2 , amantissime Bullingere, curabo, ut sciat optimus vir Bucerus 3 , ut intelligat, quam propenso animo sis cum tuis erga nostros. Absentiam vero vestram omnes boni consuluerunt b , quanquam optassent praesens colloquium, maxime quod vestri causa non sine labore et sumptu huc advolaverint 4 ; sed non dubito causas fuisse c non vulgares, quibus possitis vos d excusare 5 . Imo nihil opus est excusatione. Nemo hac occasione minus vos, charissimos in domino fratres, amat. Tantum hoc cura, observande Bullingere e , ne vestros forte animos quidpiam a nostris alienet. Hoc agit satan f . Et quid? Cum suspicetur sive olfaciat sarciri posse diutinam illam et mortiferam fere in causa sacramenti discordiam, idque sine offensa verbi dei, coneturque ille bis mille modis astutus parare novam g , ut aequiore facto et reconciliato utcumque Luthero vos sentiamus fortassis male propitios. Es ist schon des tufels ding, wann man ym hertzen anfacht, ainanderen krum 6 ansechen. Et iam inveniuntur, qui congregationi nostrae misere detrectant, quasi hoc unum per nos actum sit, ut ecclesiam novis et papisticis traditionibus h oneremus, antichristi tyrannidem renovemus postliminio, et huius generis non paucis maculis nos aspergunt. ||44 Hinc primum nascuntur male suspitiones, deinde odia, et quod privatus quisque pro suis affectibus facit, hoc datur omnibus aut multis, postquam sic caeptum est animis offensis privatim scribi et rescribi. Tandem affectus nostros miscemus etiam publicis scriptionibus, ut nec doctissime alioquin in sacram scripturam annotationes ab huiusmodi naenis tutae sint. Hinc proditur animorum
impotentia, datur occasio clavum retrudendi clavo 7 . Ecclesia Christi unanimitate aedificanda privatis ac publicis dissidiis destruitur. Denique, quod est omnium miserrimum, posteris quoque nos ipsos prodimus, etiam exemplum contendendi relinquentes. Da ergo operam, sancte frater, ne qua radix amarulentiae erga Bucerum aut reliquos fratres suppullulet 8 . Quid in congregatione apud nos actum sit, ex literis fratrum 9 scitis, nempe aliud nihil, nisi ut conferrent, quantis distarent a Luthero. Quodquod Bucerus cum nostris, idem Philippus 10 faecit cum suis 11 . Lutherus quoque pacatior i factus nihil aliud exigit a nobis, quam ut confiteamur Christi corpus cum externis signis vere animae fideli exhiberi, declarans se plane nihil sentire de personali, reali aut naturali, sed tantum sacramentali corporis cum pane unione 12 , idque dudum recepimus 13 . ||45 Intellecta ergo sententia nostra abiit Bucerus a Catto vocatus 14 , apud quem et Philippum invenit 15 . Philippus moderationem et explicationem per Bucerum ad Monasterienses factam 16 omnino recepit 17 , quam, ni fallor, audivi tibi quoque probari 18 . Iam aget apud Lutherum Philippus, ut et ille k hanc recipiat. Caeterum praeter omnem spem res feliciter successit. In hoc enim fuit satan, ut principibus quibusdam, praecipue illustrissimo principi electori 19 , nos suspectos redderet quasi sacramentarios haereticos, quominus ille cum nostris urbibus concordiae rationem iniret, atque inde natum est minim illud et commendandum studium concordiae, Buc[eri] scilicet et greek. Conati enim sunt has suspitiones et hanc mali fomitem ex mente principis evellere et hostium conatus avertere. Nunc accessit plusquam illustrissimi principis landgravii 20 consilium et autoritas, siquidem visum est illi, ut Augustani soli exprimantur, quia nos dudum agniti simus concordes, dum ille, scilicet Saxo, nostram
sententiam Augustae et nostri illius postea Schwinfurti confessionem receperint l 21 . Non putavit igitur nobilissimum ingenium istud - quod diu incolume servet dominus -concedendum, quasi aliquid inter nos non conveniret, sicuti revera per omnia convenit, nisi quod de modis loquendi nonnulli haerent. Verum cum Augustani ||46 peculiariter diffamati apud electorem fuerint, so müßend sy yez ain bsunders haben, diewyl sy vorhin hond wellen druber sin 22 , das sy mit anderen stetten, ains geringeren ansechens dann sy, ir m confession thon betten. Und also kan got mit den lüten umgon. Wann man nit thain 23 will, das man thain solt und mocht, so mus mans hernach und etwan 24 mit spott thain. Nihil ergo exigit a nobis princeps landgravius, greek et Buce[rus], quam ut perseveremus in moderatione sua ad Monasterienses, modo n liberum sit cuique in sua ecclesia explicare pro edificatione o . Neque ab Augustanis quicquam exigitur, quam ut veram veri Christi per ministerium exhibitionem fateantur. Et nunquam fuit maior spes purae concordiae. Ora dominum, mi frater, cum omnibus fratribus, ut dominus hanc rem promoveat suo spiritu, idque propter suum nomen. Fiat, fiat! Que tibi scribo, etiam Pellicano p , Leoni 25 , Theodoro 26 et reliquis optimis dominis et fratribus scripta velim q . Verzichend 27 mir aber, das ich so bös ding 28 schrib; ad nullam rem minus habeo ingenii. Spero Bucerum iam rediisse domum 29 ; nam ex Franckfordia ad nos scripsit 30 . ||E II 364, 26 De tragedia cum Bernatibus et Gebennensibus et caesarianis, quam suspicaris, non satis intelligo. Explica mihi paucis, quas timeas proditiones 31 . Si viri essent -praesertim celibes aut saltem absque liberis -, qui in caenobus possent praelegere, facite, ut sciam; sed oportet esse pios et eruditos, qui doctrina et vitae exemplo possent insitam r religionem ex animis evellere 32 .
Apologiam Ambrosii mittit ad vos Mangoldus; ego iuditium s expecto 33 . Man sagt selzam 34 ding hie vom Schönbruner zu Zug 35 . Fragend t den Stainer , ob doch etwas dran sye, und grutzend mir den Stainer ernstlich, och die Stainerin 37 , die mit uns badet 38 , und ir volk 39 alles. Ich bin noch schuldig, alle eerenbietung zu zalen 40 . Epistolam meam Arrianicam non remisisti hactenus 41 . Vidi apud te excerpta quaedam de haereticis 42 ; vellem u , ad me dares. Remittam proximo, quem nactus fuero, tabellione. Botz gute willen 43 , des kaes het ich schier 44 vergessen! ||27 Ich dancken uch so trülich um die salb zun pflastern. Es gibt nun gute zügle 45 und braite, sind aber bas gschmackt 46 , ee mans ufflegt. Ich solt den sack nit ler wider schicken, so 47 hab ich yez nichts ghept, darum hond am dancken vergut 48 , und grutzend 49 mir üwer junge und alte maisterin 50 , ouch üwere kind 51 , und bewar, schütz und schirme uch gott mit sinen gnaden. [Adresse darunter:] Praestantissimo viro d. Hainricho Bullingero, Tigurinae ecclesiae praesidi, domino et fratri observando.
[509]Andreas Karlstadt an Bullinger Basel, 11. Januar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 336, 27 (Siegelspur) Gedruckt: Barge II 602, Nr. 48 Rechtfertigt die von ihm beabsichtigte Teilnahme an der vom Rat angeordneten akademischen Disputation und übersendet seine Thesen. Grüße. S. Mitto tibi, optime vir, olera 1 eaque minuta pro tuis magnis et argenteis muneribus 2 , nec tamen ausus mittere, nisi sperassem te vel inde collecturum istud a : Si posset, majora tradidisset. Videbis autem ex epistola 3 senatus nostri consilium literas exercitatione roborare b molientis. Sunt, quibus non placet 4 , sed ego imperio praesertim ad incrementum literarum apposito non potui refragari, maxime cum mihi sic praeceperint, ut parendum sit aut amittenda functio, e qua nunc vivo. Invitassem vos ad eandem disputationem, nisi obstitisset hyemis inclemencia. Adhuc tamen consultatur, an invitare plerosque velint. Sic enim me obtuli, verum neutiquam fiducia eruditionis aut virium. Quas si habui, tanto exilio aut amisi aut sic tenuatas habeo, ut plane sciam infirmiores, quam ut quicquam spei in eis ponam. Quicquid feci, ob utilitatem studii publici et ob spem recipiendarum virium feci fiducia in deum collacata, qui sapientia ac bonitate sua verbo suo huiusque scrutatoribus scireque ac discere ab ipso cupientibus solet adesse. Quod de hypotheticis inserui, si vacat cum d. Theodoro 5 excutito. In hoc plane fui, ut tandem diligentius studeant dialecticae, sine cuius praesidio nullum thema, nullum textum recte tractare nec locos, qui insunt, videre possunt. Vale feliciter. Saluta d. Theodorum, d. P[etrum] Tossanum 6 . Hunc etiam meis verbis precare, ut dignetur locum geneseos de imagine hominis 7 ad me
scribere. Ne pigeat te haec pronunciata distribuere 8 . Saluta Leonem 9 , d. H[enricum]Utingerum et omnes vicinos supra et infra. Basilee, die ianuarii 11. anno 1535. Tuus Carostadius[!]. [Adresse auf der Rückseite:] Prudentissimo et doctissimo viro d. Henricho Bullingero, ecclesiastae Tugurino, maiori suo charissimo c . [510]Ulrich Bullinger an Bullinger Brugg, 13. Januar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 441, 64 (Siegelspur) Ungedruckt Sollte für seinen Bruder Heinrich bis zum [18. Januar] eine Schuld von 6 Gulden begleichen und bittet Bullinger, ihm diesen Betrag zu leihen. Grüße. Frid und gnad sig mitt üch. Min früntlich gruz und fetterliche drüw, lieber vetter Meister Heinrich. Ich lan üch wüssen, das wir alle fräch 2 und gesund sind von der gnaden goz, alzitt wetten wir ger 3 von üch und den üweren fernen 4 . Witter las ich üch wüsen, das uns vil ummutz und kumber und darzu kosten und schaden wachs und zu hand stost 5 von wegen mins bruders 6 und besunder mir fil widermutt 7 und fil mus engeltten 8 , dass ich nütt genus und nie
genosen han 9 , und solich um unschuld. Darum rüf ich üch an als ein fründ, dan die fründ gespürtt man in nötten 10 , als ir mir for och hilfflich sind gesin 11 und min drost uff üch gesetztt, ir werdentt mich nitt lan 12 ; dan ich mus jez 6 guldin han kosten 13 deren 14 , die mitt dem Heini ze handlen 15 hatt, mus ich jr solich geltt legen 16 uff jez sunttag 17 . Wo aber das nitt geschett, mus ich hertte straff erliden. Darum ist min frünttlich bitt an üch, eb ir mir um solich geltt mechtten helfen. Wett ich üch solich redlich wider gen solich gelichen geltt oder ob er 18 den den 19 belz ettwen 20 möchtten fersezen und solich geltt mochtten druff enttlenen, bis ir in ferkofften; dan ich wies kein zufluchtt den 21 zu üch. Darum bitt ich üch, ir wolen mir hilfflich sin, das ich nitt witter ze schaden und straf korn. Wo ich kan, wil ich wider solich um üch beschulden 22 . Ich hett üch nach fil ze schriben, so han ich nitt zitt. Nütt me, dan 23 gott sig mitt üch, und gruz mir üwer folch 24 . Geben am 20. dag im 35. jar. Von mir Uli Bulin zu Brugg, üwer fetter. [Adresse auf der Rückseite:] Dem ersamen und wolgelertten Mester Heinrich Bullin, bredickantten zu Zürich, minen lieben fetteren, zu handen. [511]Bullinger an [Oswald Myconius] [Zürich], 14. Januar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342, 42r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Die Frage nach der Zusammenkunft in Konstanz ist mit [Nr. 506]bereits beantwortet; die Zürcher konnten nicht daran teilnehmen. Dankt für die Anstrengungen zur Beschwichtigung der Berner, deren Befürchtungen ihm unverständlich sind. Daß er Bucer und [Johannes] Zwick nicht, wie versprochen, ein Bekenntnis der Berner schicken konnte, ist kaum Berchtold [Haller], eher dem Starrsinn gewisser anderer Leute zuzuschreiben. Hat das Problem des theologischen
Doktorgrades mit Leo [Jud], Pellikan und Theodor [Bibliander]besprochen. Die Schrift bezeugt, daß die Alten zwar verschiedene Grade kannten, aber jeden Pomp ablehnten. In der Kirche soll die Auswahl und Einsetzung von Lehrern auf apostolische Weise erfolgen; wie dies in Zürich geschieht, geht aus der Beilage, [der Zürcher Prediger- und Synodalordnung], hervor. Bullinger verweist auf eine Schrift von [Juan]Luis Vives und bittet um Rücksendung der Beilage. Grüße. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Speraram iam pridem consequutum nuncium; iccirco alteram quam vides scripseram epistolam 2 , in qua quid in Constantiensi conventu actum sit, monui 3 . Saepius vocati sumus 4 , id quod prius literis ad te datis significavi 5 ; nos certas ob caussas venire non potuimus 6 . Agimus autem tibi gratias eximias, quod tantopere laboraris in negotio Bernen[si]7 . Nos apologias nostras ablegavimus 12. ianuarii 8 . Speramus illos fore placandos. Quid illi de loquendi formula scribant aut quaerantur 9 , non intelligo. Nos aliud nihil scripsimus, quam quod confessione 10 expressum vides. Nec aliam in hac re loquendi formulam sequimur, quam quae scripturis et orthodoxis patribus usitata fuit. Apologiae nostrae copiosiores sunt, quam quas licuerit rescribere. Sed et ego pollicitus sum brevi missuros nos vel Bucero vel Zviccio 11 Bernatium confessionem. Schowend, wie hübschlich schick ichs, wie wol bston ich! Berchtoldum 12 vix in culpa esse credo, quominus procedat negotium. Alios quosdam 13 nescio quid vel moliri vel suspicari existimo, qui si tam essent humiles et pii, quam sunt feroces et arroganter curiosi, melius haberent res nostrae. Id quod uni tibi scriptum volo. At ferenda quorundam morositas et curandum, ne qua amarulentiae radix in nobis suppullulet 14 . Haec ad primas duas quaestiones de conventu Constantiensi et Bernatibus factas responsum habe. De tertio quid dicam? Contuli cum Leone 15 , Pellicano et Theodoro 16 , quae iussisti conferre de creandis theologiae doctoribus 17 . Vehementer autem
omnes gaudemus, quod restituuntur studia 18 , interim vero probare non possumus pomposam vanitatem, quae christianam dedecet gravitatem. Antiochie erant prophetae et doctores 19 , sed apud quos plurimum erat pietatis et eruditionis, pompae minimum. Et quis illos crearat? Aliud nobis spectandum in ecclesia Christi, quam quod ||42v. vanitas gentilis et papistica suadet. Christi et apostolorum discipuli sumus. Horum nobis imitanda exempla. Habemus in ecclesia, quod scilicet rem theologicam attinet, vocationem, electionem et manuum impositionem, quae omnino cum precibus et citra omnem fastum et pompam praesente ecclesia spectante et orante fieri debent. Doctores nobis sunt, qui ecclesiis praeficiuntur, ut doceant vel concionibus sacris vel lectionibus scripturae sanctis. Habuerunt ergo veteres gradus aliquot, sed absque sumptu, plausu theatrico et pompa. Erant prophetae, lectores, doctores, episcopi non ad disputandum rixandumve instituti, sed docendum pieque vivendum. Placet id, quod nemini permittitur docere in ecclesia Christi, nisi quem ecclesiastici testimonio comprobarint. At modum volumus apostolicum, non Parisianum. Tiguri nullam universitatem habemus, ecclesiam habemus. At quomodo in ea doctores creemus, vides in hoc quem hisce apposuimus codicillo 20 . Placeret, si ei, qui bonam in sacris bibliis navasset operam et auditus a doctorum collegio 21 sane de doctrina pietatis iudicasset, testimonium daretur. Hic autem perpetuo displicet luxus, pompa. Habet ecclesia inaugurandi morem suum. Illo utatur, ubi ad functionem fuerit vocatus. Quod ad artes, medicinam, iurisprudentiam attinet, nihil reclamamus consuetudini inolitae, at in omnibus tamen modum esse volumus. Non displicent hic ea nobis, quae olim scripsit De corrupta disciplina Lodovicus Vives 22 ille lib. 1 23 Curabis, mi pater ac frater in domino plurimum venerande, ut concordes ea, quae Christi sunt, concorditer sapiatis. Libellum impressum remittes. Vive et vale una cum Carolostadio caeterisque fratribus. Salvos vos volunt Leo, Pellicanus, Theodorus etc. 14. ianuarii 1535. H. Bullingerus tuus. [Ohne Adresse.]
[512]Simon Grynäus an Bullinger Tübingen, 14. Januar [1535] Autograph a : Zürich ZB, Ms F 62, 250 (Siegelspur) Ungedruckt Drängt Bullinger zu verstärkten Bemühungen um eine Übereinkunft der [schweizerischen] Kirchen [in der Abendmahlsfrage], nachdem er von der Uneinigkeit zwischen Zürich und Bern vernommen hat. S. Obsecro, ut in hoc concordiae negotium, non dico cum Luthero, quod longius fortasse abest adhuc, sed nostrum vere aliquanto incumbas. Quid enim audio! Bernates non satis convenire. Ah deum immortalem, quam prebemus adversariis nos! Scribis praeclare de morbis ecclesiae hodie, sed non aeque incumbimus ad tollendum morbos. Greek greek greek, 2 sed vide, quomodo foede interea secti! Nusquam convenimus, nemo se alter alteri vere summittit, ut vera animis conspiratio sit. Non tu Bernam ipse adis, non istic tantisper es, dum plane res conficiatur. Si vere amamus nos invicem et veritatem, aspirabit dominus nec adversabitur conatus nostros. Obsecro te, incumbe, ut pax, que impetrari in omni ecclesia non potest, in nostra saltem constet, ne habeant adversarii perpetuo, quod merito reprehendant. Volo, si qua est mea apud b authoritas, ut in hoc vere incumbas. Vale c . Tub[ingae], 14. ianuarii. Grynaeus tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, suo amico. Tiguri
[513]Johannes Zwick an [Bullinger] [Konstanz, kurz vor 17. Januar 1535] Autograph: Zürich StA, E II 364, 25 (Siegelspur) Ungedruckt Ulrich Chelius trägt Gutachten [von Melanchthon, Bucer und Hedio] bei sich; Zwick, der eine List des Papstes vermutet, hat sie nicht unterzeichnet, aber auch seinem Bruder [Konrad] und Thomas [Blarer]mißfallen sie. Salus. Venit ad vos quidam Hulderichus Chelius 3 , vir certe pius et doctus, ferens responsa quedam de religione ad Gallos 4 , quae forte legenda tibi dabit, ex quibus tamen, quid rei sit, satis intelliges. Obtulit mihi quoque legenda, sed nolui meo calculo firmare quicquam. Non enim mihi probantur haec consilia, et fieri potest, ut pontificis 5 astutia haec gerantur insciis piis. Proinde mihi dolet quicquam tribui pontificis autoritati, cuius animum non ignoramus. Ja, wann gott den bapst zum mittel bruchen wurt, ut a bene habeat ecclesia Christi, so ist got halb verwechslet 6 , ne quid dicam consilia Buceri et Philippi 7 hac in re mihi videri periculosissima. Utinam hora tecum potuissem colloqui! Sed non datur literis quicquam addere. Consilia haec neque fratri meo 8 neque Thomae 9
probantur. Vide, ne quicquam cuiquam b dicas de hisce literis meis. Hoc tamen volui, ut scires, quid responderim optimo viro. Vale, mi frater. Tuus Io. Z. [514]Bullinger an Ulrich Chelius [Zürich], 17. Januar 1535
Autograph a : Paris, Bibliothèque Nationale, Ms Dupuy 424, f. 53r.-54v. (Siegelspur) Teildruck: V.-L. Bourrilly, François 1er et les Protestants. Les essais de concorde en 1535, in: Bulletin de la Société de l'Histoire du Protestantisme français 49, Paris 1900, S. 340-343 Eine Einigung [mit der römischen Kirche] ist einzig auf biblischer Grundlage und nach dem Vorbild der Urkirche möglich. Eine solche schriftgemäße Konkordie ist wünschenswert, eine anders geartete wäre zum Scheitern verurteilt. In der Schrift und im Beispiel der Apostel ist der Maßstab für die Ordnung des christlichen Lebens zu finden; dem, der sich daran orientiert, steht Gott bei. Auf dieser Grundlage muß eine Konkordie aufgerichtet und alles geordnet werden. Mit Gottes Hilfe ist dies möglich: So wie die Apostel den Erdkreis bekehrt haben, geschieht dies auch heute, nämlich durch Predigt des Wortes, Gehorsam und Streben nach schriftgemäßer Einheit im Rahmen einer Synode. Über Rechtfertigung, Glauben, Sündenvergebung und gute Werke gilt, was Paulus im Römer- und Galaterbrief schreibt. Über das Opfer, das Priesteramt und das Mittlertum Christi handelt er im Hebräerbrief Der Heiligenkult ist gegen das Gebot der Schrift. Die Bilderverehrung haben schon Laktanz, Athanasius und Hieronymus abgelehnt. Die Sakramente sind auf ihre ursprüngliche Einfachheit zurückzuführen. Die Täufer werden zu Recht verurteilt. In der Eucharistie wird Christi Leib im Glauben genossen. Die Messe ist durch die von Christus eingesetzte Form des Mahls zu ersetzen. Beichte und Absolution sind sinnvoll einzig als Trost durch das Evangelium. Über den [freien]Genuß der Speisen schreibt Paulus im Römerbrief, über das Amt in den Briefen an Titus und Timotheus. Die Könige sind zu Gerechtigkeit verpflichtet, die Gläubigen zu Gehorsam. Über die Klöster und anderes schreibt [Konrad] Pellikan mehr. Auf dieser Grundlage sind die Prediger in der Schweiz zu einer Konkordie bereit.
Concordiam ego, mi Cheli, nullam constare posse video, quae non sit ex purissimis scripturae fontibus petita et ad b exemplum apostolicum primitivaeque ecclesiae synceritatem deformata. Non improbo piorum hominum super hac re mentem. Omnes pii ad concordiam aspirant, sed sanctam, puram et diuturnam. Si hodie sarciatur concordia non solida et ad scripturae praescriptum c non omni modo collimata, cras maiori discordia succrescente offensa ineluibili dissolvetur. Verbum domini manet in aeternum [Jes 40, 8; 1 Petr 1, 25]. Omnis caro et omnia humana consilia ut flos agri pereunt 1 . Proinde, qui solidam in ecclesia cupiunt statutam concordiam, omnes ecclesiae res revocent ad exemplum pristinum et apostolicum, ad d sacrae scripturae testimonium. Quicquid enim praeter scripturae authoritatem statuitur, firmum esse non potest nec omnibus, maxime vero piis, placere potest. Impugnabunt id perpetuo. Quae autem ad vitam et disciplinam necessaria sunt christianam, sacris litteris et exemplis apostolicis abundatissime sunt tradita. Ab iis e deficere impium est, meliora meditari stultum, non obsequi perfidum. Qui deum et veritatem ex animo quaerunt, in scripturis et secundum scripturas quaerunt. His deus adest, hos spiritu suo imbuit, animat, dirigit. Qui illis desertis humana sequuntur, subinde impingunt et perplexi haerent astutiam astutia pellente et supplantante f . Consulimus ergo omni modo sic esse sarciendam concordiam, ut ipse dominus sarciri voluit verbo veritatis, et ut omnia nostra ad vivum 2 quoque secundum scripturas et exempla apostolorum sive veteris ecclesiae exigantur componanturque. ||53v. Sed id quidem plerisque videtur impossibile. Atqui omnia possibilia sunt apud deum [Mt 19, 26], qui iis non deest, qui ipsum in veritate quaerunt 3 . Neque nos unius diei aut annorum aliquot g negotium agimus. Quid videbatur impossibilius, quam h terrae orbem eumque idololatriae et superstitioni immersum per paucissimos Christi apostolos fore convertendum? At conversum vidimus, quamquam cum negotio et tempore. Est i et praesens seculum erroribus prorsum involutum, sed nemo desperet. Vidimus enim paucis aliquot annis mire immutatas eximias urbes populosque innumeros k . Nostram quidem operam debemus deo, sed quam ipse poposcit, praedicationem verbi et obedientiam.
Si quae est in dogmatis aut ritibus discordia, concordia vel in prosynodo vel synodo petatur ex scriptura, ut scilicet id concorditer sentiamus et statuamus, quod scriptura prodit. De iustificatione l , fide, peccatorum remissa et bonis operibus docte disputavit apostolus in omnibus epistolis, maxime in iis, quae Romanis et Galatis dicatae sunt 4 . In iis m adserit fidem esse justitiam, quae per Christi sanguinem mundet nos a peccatis et ad bona opera, quae scilicet deus praecepit, aptos efficiat. De hostia n , sacerdotio et mediatione Christi, qui unus et solus unica et aeterna fidelium omnium hostia est, doctissime et piissime concordiam demonstravit o apostolus p ad Hebraeos 5 . De divorum q cultu nihil praecipit scriptura, nisi quod exemplum et imitationem attinet. Fidelibus satis est Christus, qui sedet ad dexteram patris et intercedit pro nobis 6 , quoties et quantum necessum est. Cultus christianorum in spiritu ac fide est. Hanc uni deo debent. Imaginari divos pro nobis intercedere et nostri causa curis distringi scripturis non est ||54r. proditum, adeoque ipse d[ivus] Aurelius Augustinus hac in re misere se torsit in libro De cura pro mortuis agenda 7 . Christiani ambulant simpliciter in certa fide, quae uni Christo tribuit omnia. Statuas r vel dei vel divorum ad cultum prostituere et habere contra praeceptum dei est et contra s veteris ecclesiae ritum. Id quod apparet ex Lactantii scriptis 8 , ex Athanasii libris 9 et divi Hieronymi testimonio. Is enim vertens epistolam quandam Epiphanii t ad Ioannem Hierosolii episcopum huius negotii elegans reliquit exemplum 10 .
Quod sacramenta u attinet, quorum meminit scriptura, simpliciter egere scripseruntque apostoli. Ab iis nullo modo variandum v , ad ista omnia nostra reformanda w . De baptismo bona fide hactenus disputatum. Damnati merito anabaptistae. De eucharistia, de qua apostolus 1. Cor. 11[17-34], nemo iam nescire potest, quid sentiamus. Fide asserimus corpus Christi edi et sanguinem bibi, sicut ipse dominus docuit loan. 6[30-63]. Proinde in coena non nuda asserimus signa, quod multi de nobis quaeruntur; mysterium agnoscimus x11 . Missa y multos ob abusus nec recipi nec probari potest z . Toto autem corde et animo approbandus coenae modus a Christo nobis institutus et ab apostolis nobis traditus aa . Et confessionem bb , quae deo fit, quis non agnoscet? Confessionem quoque, quae hominibus doctis in lege dei fit, hoc est consilium sive consultationem, quis non approbet cc ? At absolutionem aliam nescit scriptura quam consolationem spiritus ac fidei dd12 . Claves ipse quoque Augustinus censuit esse evangelium ee13 . De delectu ciborum ff nemo meliorem moderationem invenit Paulo ad Ro. 14[1-15,6]. Ministerium gg verbi tale, quale Christus instituit et apostolus Paulus hh descrip-||54v. sit in epistolis suis ad Titum et Timotheum 14 , quis non recipiat ii ? At praetextu fidei dominari volentibus dixit dominus: "Vos autem non sic" [Lk 22, 26]kk .
Dominari ll et regna administrare debent reges in iustitia et aequitate, quibus merito obediunt sancti et tributa pendunt 15 . Monasteria mm sive coenobia olim studiosorum fuere contubernia et pauperum xenodochia. De quibus ut aliis quoque Pellicanus plura 16 . Nos nn , qui Christum in Helvetiis praedicamus, nihil quam gloriam Christi, ecclesiae salutem et reipublicae foelicitatem quaerimus. Quicquid istis salvis cum veritate in concordia sancta statui potest, mutuam pollicemur oo operam. Nihil enim perinde ac concordiam in Christo cum omnibus desyderamus. Habes, Cheli doctissime, quae nostra sit sententia, tumultuarie congesta. Valebis. 17. ianuarii 1535. Heinrychus Bullingerus, Tigurinae ecclesiae in verbo minister. lis omnibus subscribit Berchtoldus Hallerus, apud Bernates a contionibus sacris pp17 . [515][Johannes Zwick an Bullinger] [Konstanz, kurz nach 17. Januar 1535] Autograph: Zürich StA, E II 346,40. 39 (Siegelspur) Ungedruckt Über eine Stellungnahme von Luther oder Philipp [Melanchthon] zum Zürcher Abendmahlsbekenntnis [Nr. 482] hat Bucer nichts geschrieben; es dürfte Luther nicht genügen, doch ist auf eine Konkordie zu hoffen, falls die Zürcher Bucers "Ad Monasterienses"billigen. Erkundigt sich nach Bullingers Beurteilung der von [Ulrich Chelius]vorgelegten Gutachten. Grüße. Blarer hat aus der Eidgenossenschaft vertriebene Prediger nach Württemberg berufen. Zwick schickt Geschenke für die Kinder; weitere Grüße. Dankt für Käse; braucht viel Heilpflaster.
Gratiam et aeternam vitam per Christum. Cupis scire 3 , quid ad vestram confessionem 4 respondent vel Lutherus vel Philippus 5 , sed de hoc nihil ad nos Bucerus. Ubi quid rescripserit, faciam te certiorem. Diserte quidem habet confessio vestra "vere adesse, dari et distribui verum corpus fidelibus", sed hoc "distribui et edere corpus" exponitis "nihil aliud esse, quam credere pro nobis traditum in mortem corpus Christi."6 Hoc tametsi vere dicatur, vereor tamen, ne satis sufficienter Luthero. Insimulat enim ille nos perpetuo, quasi solam generalem corporis manducationem in cena teneamus, cum ille nunq[uam]a non clamitet peculiarem quandam esse eo in loco. Quodsi per vos probari posset, quod ad Monastenenses 7 scripsit Bucerus, sperarem solidam concordiam Lutheri nobiscum et cum ecclesiis vestris b . Non quod utendum vobis esset vocabulis inconsuetis - studiosissima c enim ratio ecclesiarum vestrarum habenda est d -, sed ut Lutherus intelligeret probari vobis solidam illam Christi praesentiam et exhibitionem. Das gott dem handel hindennach 8 ain gut jar 9 geb. daß 10 er doch kain end haben will. Sed nunc scire abs te cupio, an litere meae 11 tibi nuper sint redditae, quibus indicavi, quid Gallo isti Germano 12 responderim, deinde quo animo tu illius consilia receperis. Certe serpens olim callidior erat cunctis animantibus neque desiit callidus esse 13 . Miror, tibine videatur commoda via promovendi evangelii in Galliam, deinde ||39 an probetur tibi pontificia illa in rebus ecclesiasticis autoritas. Wann es weltlich junckherren 14 werind, so gieng es bas hin 15 . Praeterea qualis, putas, futura est evangelii praedicatio, quae non nisi autore pontifice fiat? Sive vero probes sive improbes huiusmodi conatus, rogo obnixe, me tuarum rationum facias certiorem 16 . Rescribam deinde, quae nos hic ea in re gravent 17 . Certe orandus est dominus, ne vel ad dextram vel sinistram inconsulto domino declinemus 18 . Sed te audiam, si fieri potest commode.
Tomas Blaurerus cum germano meo 19 salutant te quam studiosissime. Ex ducatu 20 nihil habemus dignum scriptu, nisi quod Ambrosius 21 fratres aliquot a vestris pulsos vocavit 22 . Res alioqui omnino salve sunt. Uwer lieben muter 23 und husfrowen 24 sagend mir vil, vil, vil, vil guts, und in disem gstetele 25 ist etwas kinderwerk 26 , das gebend uwern kinden 27 , und behüt uch gott alle in siner liebe. Theodorum 28 plus millies salvum volo. O we, wie ist uwer kaes so gut! Got danck uch zhundert malen. Ich dancken uch aber, so offt ich e davon issen. Lassend mich wissen, ob man by uch fayl hab 29 , oder wo man sy mache, dann ich bin gantz presthafft 30 und mus vyl zugle 31 haben. [516]Ludwig Lopadius an Bullinger [Konstanz], [19. oder 24.]1 Januar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 358, 106 (Siegelspur) Ungedruckt Schuldet Bullinger Dank für viele Wohltaten. Möchte Ende Februar sein kurzgefaßtes Griechisch-Lehrbuch [nach Zürich] schicken und bittet Bullinger, ihm zu einem Drucker zu verhelfen; er hat darüber auch an Bibliander geschrieben. Grüße, besonders an Pellikan und an Bullingers Familie.
S. Non est, doctissime Bullingere, cur mihi tantopere agas gratiam pro vix tantillo misso munusculo, quasi vero tu non prior longe ampliora in me contulens beneficia 2 . Remuneravi utcunque habendus alioqui ingratissimus, si tua in me collocata merita ceu surda aure 3 praeterirem. Boni ego consulerem, si tecum paria facere possem, verum illud non est meae opis praestare. Porro mihi opus quoddam est maturandum, at cum citra opern tuam id effectum reddere nequeam, te velut summum amicum implorare statui. Est autem compendiaria Graecae grammaticae institutio. Ea nunc in manibus est; brevi composuero. Meis et aliis puto non mediocriter posse prodesse, qui volent graecari. Prolixior est Melanchthonis grammatica 4 , quam ut libeat tocies praelegere puerique assequi valeant. Tu vero vel solus omnium huius rei confector esse videris. Scio enim tuas preces apud librorum excusores multum habere momenti et ponderis. Peto igitur, ut haec epitome apud vos excudatur, ubi commodum fuerit 5 . Exacto mense februario grammaticam illam grecam breviusculam per nuncium mittam, si prius tuum recepero responsum et consilium 6 . Tu ergo, si quod datur scribendi temporis, des sodes mihi te paululum. In praesens ne diutius animum tuum obtundam. Nihil addam deinceps, nisi quod et Bibliandro de hoc nonnihil scripsi 7 , quem non arbitror mihi defuturum. Saluta Pellicanum et omnes mei amantes, in primis vero tuam laudatissimam familiam. 24. calendas februarii 35. Tuus Ludovicus Lopadius. [Adresse auf der Rückseite:] Viro in primis erudito et pio Hanrico Bullingero. suo charissimo fratri.
[517]Martin Bucer an Bullinger Straßburg, 29. Januar [1535] Autograph: Zürich StA, E II 348, 397r.-400r. (Siegelspur) Ungedruckt Hat durch Capito, der aus Basel zurückgekehrt ist, von Bullingers Entschuldigung für das Fernbleiben vom Konstanzer Treffen erfahren; ist erfreut über die Zusage eines Gesprächs, doch kann dieses wegen seiner Reise nach Schwaben jetzt nicht stattfinden. Am bevorstehenden Reichstag soll der List des Teufels mit der biblischen Lehre gewehrt werden, nach der die reale Gemeinschaft mit Christus durch das Amt der Kirche dargereicht wird. Die Aussage, daß Christi Leib nicht mit den Sinnen, sondern allein im Geist durch den Glauben faßbar ist, stimmt mit der Bibel und den Vätern überein, genügt den gemäßigten Lutheranern und entspricht sachlich dem Zürcher Bekenntnis [Nr. 482]; allerdings ist dort nicht genügend ausgedrückt, daß der Herr selbst sich im Sakrament durch den Amtsträger darreicht. Das Verhältnis zwischen Zeichen und Bezeichnetem hat Bucer in seiner "[Defensio] contra Abrincensem" erläutert; Mißverständnisse können ausgeräumt werden, indem man sich an die Worte der Bibel und der Väter hält. Mahnt zur Pflege christlicher Freundschaft, wie er sie selbst durch seinen Besuch in Begleitung von [Bartolomeo] Fonzio bewiesen hat. Bullinger läßt in seinen Schriften nicht genügend erkennen, wieviel er anderen verdankt, die doch auch vom HI. Geist gelehrt waren; Bucer will demgegenüber vermehrt den Konsens der Kirche durch die Jahrhunderte ans Licht bringen. Die Welt steht unter dem Eindruck der Uneinigkeit der Kirche, stattdessen wären gemeinsame Anstrengungen zum Schutz der Wahrheit nötig. Bullinger soll die Väter, die Scholastik und das Organon des Aristoteles studieren, um sich auf die Verteidigung der Sache Christi an einem Konzil vorzubereiten -Luther und Philipp [Melanchthon]werden dazu kaum in der Lage sein -; die Veröffentlichung seiner [Kommentare] ist weniger dringend. Die Gegner rüsten sich bereits. Grund seiner freimütigen Äußerungen ist seine Sorge um die Kirche. Kann Bullingers Bemerkungen zur "[Defensio] contra Abrincensem"jetzt nicht beantworten. Grüße. Empfiehlt, Konrad [Geßner]bei [Simon] Grynäus studieren zu lassen. Gratia et pax, observande atque charissime Bullingere. Rediit heri Capito noster Basilaea 2 et narrat se mihi tuas ad me literas 3 praemisisse, verum currus, in quo vehitur is, qui illas fert 4 , nondum advenit. Memorat vero in illis te excusare, quod non veneritis Constantiam 5 , meque quasi ob id iratum placare. Fateor, mi Bullingere, turbavit aliquantulum, quod non successerat colloquium, quod ambivi toties et tanto studio. At tibi irasci qui possem synceriter adeo caussam Christi agenti? Quanquam hoc ipso vehementius doleat obstare adeo praetenues verborum quorundam nubeculas, quominus agnoscamini a plerisque catholicae ecclesiae consentire, et vos putetis ab ea dissentire illos. Porro, mi Bullingere, res belle habent, dum colloquium
promittis. Utinam id paucos ante dies factum novissem! Svevia repetenda mihi est citius 6 , quam ut convenire nunc vos queam. Nosti, mi frater, quam cupide Paulus fratres etiam transmaria invisebat 7 , ut nunquam oratio mentem, ita nec scripta orationem possunt aequare. Instant comitia caesarea 8 , in quibus non dubitamus caussam eucharistiae agitandam. Hac enim rima irrepere satan querit iam non paucos annos. Ibi cupimus eludi veteratoris ||397v. antiqui 9 conatus, quod futurum non dubito, si sentire, ut scriptura docet, et loqui, ut illa loqui solet, non gravemur. Docet autem scriptura Christi veram ac realem communionem, qua sumus caro de carne eius 10 etc., exhiberi sacramentis per ministerium ecclesiae. Et effert hoc ea verborum forma, ut dicat ministrum remittere peccata 11 , regignere 12 , Christo induere 13 , peccata abluere 14 , corpus et sanguinem domini praebere 15 etc. Ne vero his vel impii vel absurdi aliquid statuatur aut certe non caveatur satis, effici posse his verbis existimo: Corpus domini non fit cibus ventris, non attingitur sensu vel ratione, per se non nisi mente imbuta fide percipi sentirique potest. Ita congruimus cum scriptura, cum patribus, cum sensu omnium sanctorum, approbabimus nos bonis, in aliis authoritatem nobis restituemus, ecclesiam pernicioso isto dissidio liberabimus. In hanc rationem consensere, qui Christum in civitatibus imperii praedicant omnes, satisfacit ea praecipuis et melioribus ex Lutheranis. Nihil itaque restat, quam ut et vos consentiatis, qui Christum docetis per Helvetios. Consentitis autem, quantum ad rem ipsam attinet, et id satis quoque in confessione exprimitis 16 . Sed in huius enarratione proditis vos nondum agnoscere in administratione eucharistiae ideo dici exhiberi corpus domini, quia ipsum vere per ministrum quoque, sed ministerialiter, exhibeatur. Non fatemini obiectum hic et datum praecipue esse ipsum dominum, qui ipse se praebet, sed sacramento et per ministrum. Panem vultis hic vocari corpus domini 17 , ||398r. eo quod sit signum corporis. At nemo contendit panem corpus vocandum, quod nisi abusive fieri potest, sicut greek 18 est, si dicas: aqua est Christus vel spiritus sanctus, etsi Christus et spiritus sanctus exhibeantur baptismate. Duo dantur in sacramentis, sed alterum propter alterum, signum propter signatum. signatum praecipuum
est, ad id ergo mentem evocant verba, quae b signum et signatum simul complectuntur et a signo ita ad signatum subducunt solenni synecdoche 19 in omnibus sermonibus, quibus aliquid invisibile per signum visibile exhibetur c . Sed quid toties miseras perdo chartas? Contra Abrincensem 20 satis ista explicui, quantum quidem ea explicare mihi dominus dedit. Summa est, ut id, quod idem sentimus in genere, deducatur in species et eisdem illud verbis eloquamur, sed quibus utitur scriptura et vetus ecclesia; fumos denique, qui hinc possint offundi simplicioribus propter abusum istorum adeo diu inolitum, discutamus verbis, quae nulli queant suspicionem ingerere, quasi ministerio ecclesiae usuique sacramentorum non tribuamus, quantum Christus dominus his rebus tribuit. Haec res et pleraque alia dogmata cuperem prolixe vobiscum commentari, ut solide in domino conspiremus. Cur enim non cruciet me in literis et coram non aliter salutari quam Bucerus in caussa domini et consentiens, postea vero spargi diversa, et te ipsum ad me scribere, quod dubitaris de fide mea 21 ? Si profana amicitia aperta habet pectora, quid deceat christianam! Ego ea de caussa meis impensis tantum emensus d iter eram, cum ad vos cum Fontio venissem 22 . Ibi libere decebat exponere omnia. Optimi fratres, scitis nulla ratione ferri posse in politia Christi, ut quisque suus sit, nec excusabit nos, quod alii furiunt. Potuerunt saepe ||398v. summi inter se e hostes concorditer tamen gerere bellum pro r[e] p[ublica] Ro[mana], altero alteri deferente. Quid requiratur merito a nobis? Lego tua scripta 23 , mi frater, ubi ea enarras, quae ante te enarraverunt non Wittenpergenses modo, sed et nostri, Oecolampadius, et f cum primis scriptores illi maiorum gentium g . Sed nulla fit horum mentio, ubi etiam eorum sententiam sequeris, sed nec veterum, nisi admodum raro. Nos nihil possemus in his rebus verum dicere, nisi id suggerat spiritus sanctus 24 . Si iam is aliis ante nos id ecclesiae dedit proponere, cur non hunc honorem ipsi, omnis veri autori, habemus, ut testificemur, quod et antea orbem hoc dono dignatus sit? Ipse
quoque hac in re peccavi in enarrationibus meis in evangelistas 25 , sed non tam voluntate quam necessitate; deerat tempus omnia perlustrandi. Scribo nunc, cum ocium est, in epistolas Pauli 26 . Hic religiosius observo, quod illic non licuit. In hoc sudo, ut ostendam consensum ecclesiae per omnia secula. Nec patres nec scholastici ita, ut contemnimus plerumque utrosque h , absque iudicio sua scripserunt. Id sentit mundus eoque minus habet nobis fidei, quam saepe videt esse meras calumnias aut certe halucinationes, cum tantum i non tonare nobis videmur mera oracula. An autem non praestaret nos eo condere et diligentia omnia tractare, ne quis possit ea vel culpare vel eis etiam refragari? Profecto aliud opus est - veritatem certo ex istis, quae mundum occuparunt, eruere tenebris k ac etiam contra varias veri species tueri -, quam vulgo creditur. Sentiemus autem, ubi aliquando oportebit congredi. Ad id velim nos communiri. Spiritus quidem istuc donum est et opus, sed nunquam exercet illud per ignavos. At quae ||399r. in rebus divinis, in negocio salutis humani generis satis? Tu mihi, mi frater, hoc nomine plurimum coleris, quod patres legis nec sine iudicio, quod etiam indies certius illos adducis. Scholastica non attigisti per aetatem 27 , et in quibusdam videris destitui ratione illa certiore demonstrandi l ex primis vel quae primis constant. Proinde quo ingenio es, qua natura quoque candore, qua denique luce m in scribendo, magnopere velim Aristotelis organon 28 a te diligentius excussum et scholastica vel semel percursa. Lutherum existimo defunctum suo munere, quanquam propter ingenii vehementiam haud ita multum prodesset ad graviorem dogmatum excussionem, si adversarii adsint improbi. Philippus 29 admodum infirmo est corpore, nec sunt ulli alii, sive ex iis, qui iam celebres sunt, sive qui emergunt, quibus caussam Christi ausim committere in concilio defendendam. Iam omnino spero fore, ut aliquando de religione publicitus tractandum sit. Valde itaque te oro: Praecipuas controversias diligenter cognosce, quid scholastici tradunt, ipse vide, ex patribus te muni. Etiam si non ita festines alia n tua edere 30 , minus ecclesiae oberit. Quod non dico, quod non cupiam tua omnia iam aedita aut timeam te mea praeversurum. Qua ratione namque ego Paulum suscepi tractare, ut scilicet
argumentationes fusius explicem et quibus nitantur mediis o ostendam, tum in dogmatis saeculorum consensum ostendam p , et id quoque pluribus, praestat tua praeire compendia. Non igitur putes me hic velle avertere, ne mihi quid praecipias. Publicum specto, universae caussae te parari cupio. Novi, si quisquam alius, quid virorum ||399v. habeat Germania, qui emergant, ut forsan utcumque cognoscere possum, quid quisque virium prae q se ferat. Certus quoque sum praecipuam papistarum spem esse brevi fore, ut tollantur, qui sunt illis formidabiles. Exercentur quoque contra nos cottidie. Certe Bernensis et aliae disputationes 31 non debent nos efferre. Scripturas nunc versant et sua aliis didicerunt efferre coloribus. Quia te profecto eximie amo, ideo ago sic libere tecum. Si ea non boni consulas aut alia suspiceris, quam ego profiteor - ut hoc malum omnino apud vos nonnihil valet, cautionem putare statim quod deterius est suspicari -, facies, quod a te non expecto. Novit dominus, quod hic ago ecclesiae caussam et vestram. Nos nobis in imperio ut timeamus, caussam iam nullam habemus, dum sic nobis convenit. Vos solos habendos sacramentorum violatores r , id vero dolet. Dolet etiam, quod tam multi nondum intelligentes, quid in hac controversia sit, sic turbant orbem et perdunt bonos. Sed satis tandem. De tempore congressum dispiciam quam primum. Memini, quae notaris in libro Contra Abrincensem 32 . Nunc non vacat et ad illa respondere, sed oro, excutias diligenter, qua quodque ratione scripsi. Volui dare gustum in eo libello tractandi caussam Christi in concilio contra papistas. Bene vale s et diligenter meis verbis saluta Bibliandrum, Leonem 33 , Pellicanum ac reliquos. Arg[entorati], 29. ianuarii. Tuus Bucerus. ||400r. Est et aliud, quod a te contendo, mi frater, quantum apud te gratia et studio valeo. Chunradus 34 , hic optimus et studiosissimus adolescens, mirifice proficit in linguis et omni studiorum genere et veretur se apud vos docendis pueris addicendum. Iam profecto ad maiora natus est. Plurimum itaque te obsecro:
Effice, ut possit apud Gryneum 35 aliquandiu agere et logicis ac mathematicis quoque imbui. Non sunt ista sublimia ingenia deterenda in ludis t nec prosunt illic, versantia scilicet in maioribus. Est mire inocens et portentose studiosus. Iuva eum, si potes. Certe, certe videndum nobis, ut ecclesiae viros educemus, qui valeant, et os obstruere contradicentibus. Iterum vale. [Adresse auf f. 400v.:] Vere eximio domini Iesu servo Heylrycho Bullingero, symmystae summe colendo. [518]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 31. Januar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 70 (Siegelspur) Ungedruckt Bittet Bullinger, Megander und Leo [Jud] um Entschuldigung zu bitten, nachdem ein Brief Bullingers an Haller zusammen mit der Abschrift eines Briefes von Leo [Jud] an Megander von unbekannter Hand geöffnet und Megander ausgehändigt worden ist. S. Miseras proxime ad me literas addita copia epistolae Leonis ad confratrem meum Megandrum 1 , charissime Heinrice a , quas ut receperim et quando, omnino videtur opere pretium ut scias. 17. ianuarii venerat minister ille Salodori amandatus 2 adferens tuam et Leonis ad nos omnes epistolam 3 , deinde etiam Leonis ad Megandrum. Has cum simul legissemus, 19. redditae sunt tuae ad me b cum Leonis apographo, sed apertae et abraso titulo Megandro. Is mihi, ut erant nimirum et sibi date, reddidit. Subinde vereor, ne et tibi et mihi succenseat et suspicetur, quid tandem nos agamus. Vellem, inquam, talem suspitionem (si qua sit) a corde illius evulsam ac ut plane sciret, cur admodum inter nos conveniat. Tu interim curabis, ne Leo -mihi alioqui charissimus - et tibi quoque indignetur, quod suarum copiam ad me miseris. Scio, quam se mutuo hi duo hactenus amarint, ut nec hac nec ulla facile dissipentur epistola, nobis siquidem optime inter nos convenit. Praeterea non ignoro, qua integritate Caspar
Vale. Ultima ianuarii anno 35. Tuus Berch. Hall. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, fratri suo charissimo. [519]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 31. Januar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 360, 24 (Siegelspur) Ungedruckt Dankt Bullinger für sein freundliches Schreiben und rühmt seine Versöhnlichkeit. Kolb, Megander und er selbst können nicht nach Zürich reisen, deshalb soll Bullinger zur Klärung der Abendmahlsfrage mit Leo [Jud] oder jemand anderem nach Bern kommen; allenfalls könnten auch Pfarrer von der Landschaft am Gespräch teilnehmen, oder es könnte eine Zusammenkunft in Aarau unter Beteiligung von ein oder zwei Bernern sowie von Pfarrern aus dem Aargau stattfinden, je nach Wunsch der Zürcher. Von Chelius sind ihm die Gutachten Melanchthons, Bucers und Hedios vorgelegt worden, er hat sich aber nur zur Unterschrift unter Bullingers Gutachten [Nr. 514] bewegen lassen. Mißtraut dem Boten. Wiederholt die dringende Bitte, Bullinger möge nach Bern kommen. Hat wegen Megander an Leo [Jud]geschrieben. S. Quantum me exhilaraverit amica admodum et plane germana epistola tua 1 , charissime Heinrice, non facile scripserim, nisi ipse me iam curis omnibus levatum vidisses. Dissimulo omnia et alto corde premo, donec vel simili mecum ludatur fraude 2 vel integritas a in universum aboleatur. Nemo huius mentionem apud me facit, nec ego. Interim donum in te dei agnosco et veneror,
qui etiam pessima quaeque in optimam vertere nosti partem. Ubi nobis omnibus hoc datum esset, maiori charitatis vinculo coni[iuncti]b essemus omnes. Ceterum cum nemo sit, cui nihil desit, "alter alterius onera" ferat [Gal 6, 2] necesse est. Didici ego in multis omnibus deferre, etiam meo sepissime incommodo. Utinam ab omnibus, si qua ego parte peccarem, non ad amussim atque exactius exigeretur! Sed interim exemplo mihi es non paenitendo, dum longe tr[acta]biliorem te experior, etiam summa ab aliis tractatus iniuria. Perge quaeso, charissime frater, perge; nam dominus procul dubio magnis te servat negociis atque tragaediis. Satis mihi est te pacatum me pacatiorem reddidisse et de meo in te animo nihil unquam dubitasse. Tu interim cum consilio symmiste tu[i]3 fac, quod utrique consultum videatur. Tuas apud me servabo, donec aliud iusseris, eas scilicet, quas ultimo misisti. Quod ad rem sacramentariam attinet, cum conventus omnino nobis videatur [[ne]cessarius, quo magis ac fortius sopiantur et suspitiones et simultates, quae facile ex iis oriri poss[ent], possibile nobis non est, ut ad vos veniamus. Scitis Kolbium et senio et valetudine sinistra laborar[e]. Ego vero quem vel equitem vel peditem praestare possim, norunt, quotquot me viderunt. Megand[er] diutius abesse non potest propter innumera consistorii negocia. Oblata igitur tam commoda occasione, qua Bernam vel cum Leone 4 vel alio vestrum venire poteris (quandoquidem multi sunt apud vos, qui vices vestras subire possunt), oro et obsecro, ja ich manne 5 dich by unsern alten pündten, ut vel semel et propter me Bernam venias. Poterunt c nihilominus adesse ex agro ministri, si omnino eos volueritis, quibus tamen opus esse non crediderim, donec penitus inter nos convenerit. Quodsi omnino Bernam venire non poteris nec ego Araugiam 6 , aderit nihilominus unus vel duo nostrum. Poterunt et adesse multi ex ministris Ergavie 7 , quorum praesentia et nostra et nos vestra facilius intelligamus. Vestrum est diem indicere et locum, et quos alios adesse volueritis, hos adducite. Erunt enim nobis non minus grati quam vobis. Ceterum fuit apud me Chelius ille et moderationem rerum ecclesiasticarum a Melanchthone, Bucero, Hedione subscriptam 8 legendam obtulit. Cumque subodoraret meum illis suffragium mi[nus] daturum, tandem ostendit tua 9 , quibus omnia iuxta scripturas moderari cupis et magis religionis [nostrae] capita pure confiteris, quam quicquam aliud consulas. Multis tandem obtinuit, ut tuo nomini meum quoque adderem, quamvis instituto suo nihil per utrunque consultum videam. Aliud enim quaerere videtur. Apographum 10 serva[vi] de omnibus mihi oblatis.
Quae postulas, non nisi certissimo mittam nuncio. Ich bin ergrempt 11 . Post[remum], cum nobis responderitis, obsecro mihi uni indices, quinam ex vobis venturi sint. Vale, charissime frater. Me toto utere ad omnia obsequiorum genera paratissimo. Ultima ianuarii anno 35. Tuus B. H. Hac die abiit nuncius a nobis, vitrarius quidam 12 , cui cum mihi ignotus esset, nolui credere. Atque is, qui has refert, collegae consanguineus est 13 . Nihil d amplius restat, quam ut tu semel ecclesiam nostram et nos videas. Nun will ich gsähenn 14 , num me Berne visurus sis. Ich welt denecht 15 dich gern kennen, wenn du ungwarneter sach 16 zu mir kemist, so kant ich din antlit 17 nitt meer. Lieber min, biß 18 so frisch und wags einmal, das du mir lang verheissen hest. Scripsi paucis Leoni 19 excusando Megandro, ne videatur omnium auctor et nos pedarii senatores. Misit ipse Leoni pilum e20 et literas 21 . Ego nuncio non audebam fidere, nec huic plane, quando Megandri affinis est. [Adresse auf der Rückseite:] Charissimo fratri suo Heinrico Bullingero, apud Tigurinos ecclesiastae semper diligendo.
[520]Johannes Comander an Bullinger Chur, 1. Februar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 365, 2 (Siegelspur) Gedruckt: Graubünden, Korr. I 2f, Nr. 3 Hat Bullingers Brief erhalten und versucht, das Gewünschte herauszufinden. Weiß von Kaufleuten, daß ein türkischer Heerführer [Cheireddin], genannt Barbarossa, seine Herrschaft über Tunis errichtet hat, wogegen der Kaiser Soldaten mobilisiert; gleichwohl werde der Kaiser im Frühjahr nach Mailand kommen. Zwischen Papst Paul III. und dem Herzog [Francesco Maria I. della Rovere] von Urbino erhob sich ein Streit, der zum Zündstoff für einen Krieg werden könnte. Hat sonst nichts zu berichten. Gratiam et pacem a domino. Literas tuas 2 , ornatissime Bullingere, accepi, et ea, que scire desyderas, quanta potui sedulitate perscrutari conatus sum. Ex relatione negotiatorum haec habemus, ducem Turcae, Barbarussa 3 cognominatum, regnum quoddam coepisse eo loco, ubi quondam Chartago fuit;
Itali Donys 4 vocant. Caesar, ut aiunt, aliquot conscripturus est milites ex Germania atque eo missurus 5 . Nihilominus ferunt ipsum venturum ad auras vernas Mediolanum 6 . Etiam nonnihil turbarum ortum est inter papam Paulum 3. et ducem Urbini 7 . Cuiusdam principis 8 filia 9 defuncta sua stirpe tota sola permansit superstes. Illam sanctissimus ambivit filio 10 suo in coniugem, sed cum tardior esset, dux Urbini illam abduxit ac suo filio in sponsam delegit 11 . Istuc fortassis fomentum belli erit apud ambitiosos illos et pertinaces homines. Nihil praeterea fertur, quod tua referat aut delectet. Ex Curia Rhetica, prima februarii 35. Tibi deditus Ioannes Comander. [Adresse auf der Rückseite:] Eximio ac doctissimo viro M. Heinricho Bullingero, Tygurinae ecclesiae antistiti, suo domino observando.
[521]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 4. Februar 1535 Autograph a : Zürich StA, E II 336, 140r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Klagt über Anfechtungen [im Streit um den theologischen Doktorgrad]. Capito hat in Basel vor allem über das Abendmahl verhandelt und die Formel mitgeteilt, auf die sich Bucer mit den Augsburgern [und mit Melanchthon] geeinigt hat. Der Begriff der Exhibition sollte geklärt werden. Bucer bedauert das Fernbleiben Bullingers von der Tagung in Konstanz. Die Basler haben Bucers Schrift "Ad Monasterienses"mündlich gebilligt. Luther hat Zustimmung zu krassen Formulierungen verlangt, doch Bucer und Melanchthon haben diese Ausdrücke vermieden. Luthers Zustimmung steht noch aus; Melanchthon will sich darum bemühen. Es ist Luther nicht gelungen, Straßburger und Schweizer zu entzweien. Myconius hat mit Chelius verhandelt und erklärt sich mit Bullingers Gutachten [Nr. 514] einverstanden; sein eigenes ist nur als Ergänzung gedacht. Die übrigen Gutachten erregen Bedenken. Bullinger soll die Rückkehr Konrad Geßners nach Zürich in dessen eigenem Interesse verhindern. S. Si nosti, quam simus hic securi et otiosi, dolet mihi, si nescis, ego ne verbum quidem ea de re 1 . Anima plaena est mihi tentationibus gravissimis, caeterum per deum omnia, quibus infestor, equidem vincere conabor. "Deus in adiutorium meum intendat et ad adiuvandum me festinet" [Ps 70, 2]. Amen. Fuit praeter haec apud nos Capito diebus non paucis 2 . Egit cum dominis, egit nobiscum multis et multa, in primis de negocio eucharistiae 3 . Cuius summa fere in hoc est: Corpus etc. — ich wils tütsch scriben, wie es an uns kummen: "das der lib Christi wesenlich und warhaftiklich empfangen werde, so wir das sacrament empfachen, und das brott und win zeichen sind, signa exhibitiva, welche, so man reichet und empfahet, werden zu glich gereichet und empfangen der lyb Christi, und halten also, das der lyb und das brott also by ein syn, nit mit vermischung ires wesens, sonder als sacrament, und das jenig, so sampt dem sacrament gegeben wirt, quo posito aliud ponitur, dann die wil
man uff beden teilen helt, das brott und win blibt, halten sy solche sacramentalem coniunctionem"4 . Ut ita confessi sint Augustani 5 , Bucerus confecit. In Helvetiis, inquiunt, negocium hoc impegit propter exhibitionem 6 . Hic miror, Bullingere, quidnam sit actum, hoc est, an super exhibitione aliquid ad Bucerum dederis et quid sentias adhuc. Nam apud me sententia est longe alia: Non quod exhibitionem negern, sed aliter interpretor tamen quam illi. Interim non excidit, quod in marginem literarum Buceri ad vos nescio quis adscripserat: "Nos nullam exhibitionem nisi sacramentalem signi et in spiritu: erinnerung des dargebnen lybs Christi"7 Igitur, si quid est aliud, fac intelligam vel uno verbo. Dolet, animadverti, Bucero, quod non veneris Constantiam. Nescio, quomodo interpretetur, quamvis et illud intellexerim, excusationem admodum equam exhibuisse te 8 . Capito nihil a nobis postulavit, nisi ut libellum ore adprobaremus, Buceri inquam Ad Monasterienses 9 . Ibi nihil de exhibitione dicta, quamobrem non gravate morem gessimus 10 . Videtur Lutherus dure cervicis. Postquam enim in multis occurratur, salva veritate tamen, non satisfit, nisi verbis eius paenitus subscribamus omnes. Ubi nihil habuit, quod quereretur, illud adiecit: "der lyb des herren werde ouch ind hand und mund geben, und was bewegnis und lyplicher handlung dem brott gescheche, als tragen, essen etc., das diß in dem lyb Christi geschech"11 .
Ad quae tamen Melanch[thon] et Bucerus: inter panem et corpus Christi non esse nisi sacramentalem unionem, ita videlicet: "so das brott dar gereicht und empfangen wirt, das dann der ware lyb des herren ouch dar gereicht und empfangen werde, doch on ||140v. alle natürliche vermischung des lybs Christi und des brotts." "Dise wort aber, 'in hend und mund' und der glichen, habend wir umgangen und usgetruckt den natürlichen underscheid zwischem brott und dem lyb Christi" etc. 12 Hec quomodo Lutherus acceperit, nondum patet. Melanch[thon] recepisse dicitur, quod Lutherum huc velit persuadere, ut dicta illa pro sufficientibus ad veram concordiam admittat 13 . Nescio, quid futurum sit. Initio noluit Lutherus nisi civilem amiciciam inire et deinceps nihil scribere de hoc sacramento, Helvetios non admittere 14 . Vide monachum! Tandem egit, ut dictum est, postquam Argentinenses se a nobis separare noluerunt. Expectabimus, quid dominus fieri statuerit. Caeterum et Chelius mecum egit 15 . Consilium scripsi 16 , non fidei articulos. Tuis 17 contentus eram ut pure simplicibus et simpliciter puris. Reliqui 18 nanque nescio quid horroris incutiant intuentibus primo 19 . Papam omnes fere antichristum proclamavimus; nunc in ordine patimur ecclesiastico cum ditionibus etc. Sed satis de hac re. Cave, mi Bullingere, Conhardum Gesnerum nunc sinas Tiguri, quocunque dimittas. Huc venit 20 , ut studiorum cursus non sit sistendus in locis alienis et sub alienis preceptoribus. Novi, quid hic patria noceat. Vale per Christum cum tuis et fratribus omnibus. Basileae, quarta februarii anno 1535. O. Myconius tuus. [Adresse darunter:] Domino Heinricho Bullingero, pientissimo fratri in domino colendo suo. Ti[guru]m b .
[522]Johannes Wagner an Bullinger Balingen , 5. Februar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 355, 68r.-69v. (Siegelspur) Gedruckt: Gustav Bossert, Aus den ersten Tagen der Reformation in Balingen, in: BWKG 14, 1910, S. 83-87 Teildruck und Übertragung: [Adolf Klek] in: Kennzeichen BL. Heimatkunde für den Zollernalbkreis, hg. v. Waldemar Lutz u. a., Stuttgart 1987, S. 153 und 185 Konnte seit seinem Weggang von Zürich nicht schreiben, da er keinen Boten hatte. Thomas Hofmann berichtete ihm, daß in Zürich das -völlig unzutreffende -Gerücht umgehe, er sei in Balingen bereits als unfähig abgesetzt worden. Er und sein Helfer Martin [Decker] wurden vom früheren Balinger Pfarrer Konrad [Gösslinger], nachdem dieser einige Male mit ihnen diskutiert hatte, in übler Weise beschimpft. Die eine Hälfte der Balinger Geistlichkeit ist widerspenstig und unfähig, die andere befaßt sich ernsthaft mil der reformierten Lehre. Das Kirchenvolk steht, mit einigen Ausnahmen, zur Reformation, und auch der anfänglich zögernde Rat steht nun hinter den reformierten Pfarrern; der Obervogt [Hans von Stotzingen] wurde vom Herzog ermahnt, die reformierten Pfarrer zu schützen. Ein Pfarrer, wahrscheinlich Kaspar Franz von Maur, hat ihn in der "Krone" zu Balingen verleumdet. Hofft, mit diesem Schreiben in Zürich allen Argwohn beseitigt zu haben. Bittet Bullinger, seiner ehemaligen Pfarrei Pfäffikon beizustehen. Möchte zur Frühjahrssynode nach Zürich kommen. Erwartet Antwort. Grüße, besonders auch an den Vogt auf der Kyburg [Hans Rudolf Lavater] und dessen Ehefrau. Entschuldigt seinen mangelhaften Brief, hat es jedoch nicht gewagt, lateinisch zu schreiben. Zusicherung wegen Fleisch[-Sendung?]. Gratiam et pacem a domino nostro Jesu Christo etc. Hertzlieber Meyster Heinrich, nachdem ich mitt üch hett verlassen 2 , ich wett üch und minen lieben herren und brüdern von stund ann verschriben hon, wie es umb mich stend, ist kein andere ursach gsin den die a , das ich kein bottschafft 3 hon kann 4 etc. Demnach so ist Thomas Hoffman 5 , predicant zu Eyttwyl inn Ecker pfarr 6 , zu mir kummen uff mitwoch nach der liechmess 7 und mir gesagt, wie by üch die gemein red b wöre oder sy, das ich von minen herren und mitbürgern von Balingen vertriwen wöre, und mich beriefft fhur ein ersamen wysen radt und mich gefraget, wa ich hötti studiert, eb 8 ich meyster oder baccalarius alder 9
sust ein gradum hötti. Deßglichen red er zu mir, ich hötti c zum aller ersten von der mesß und bildern prediget. Ouch wer ich der gsin, der am 10 ersamen wysen radt nitt hött kinden 11 antwürtt gen. Darzu sag ich das und warheit 12 , wer das uff mich geredt hat, der thutt minen herren von Balingen und mir unrecht, und arfindt 13 sich mit keim frummen, ersamen mann. Deß ir, Meyster Heinrich, auch lieben brüdern, trurichkeit 14 hand gehäptt von minet wegen, ist mir leid von hertzen. Die erst predig, die ich thon hon d , ist die gsin: was glouben ich wöre, die ander von der ee; dan ich must ein ee zemen gen 15 , die hätt woll 16 ein monet min 17 gewartett etc. Den 18 Meyster Ambrosi Blaurer hätt mir und minem predicanten, herr Martin von Liberdingen uß dem Thurgouw 19 , trilich 20 und ernstlich anpfollen 21 , das wir fhür und fhür von der rechten christelichen gottselikeit lartind. Das thond auch mir 22 trilich, so wyt gott hilff und gnad gibtt. Hertzlieben vätter und brüder, wöllends auch mit der hilff gottes fhurhin thon. Daran sond 23 ir kein zwyffel hon. Das aber von mir ein sömlich geschrey 24 ist ußgangen, ist mir nit seltzam. Ir wyssend, lieben brüderen, das der satan nit rubatt 25 . Er ist unmisig 26 . Er muß harr lon 27 . Es ist ein stärckerer da, dan er ist. Sin rich bricht von tag zu tag und muß brechen mit der hilff gottes. Das wöllend ir also mercken: Es ist ein predicant woll 34 jar zu Balingen gsin e , mit namen Meyster Conrat N. 28 , der ist ein mall, 2, 3 zu uns 29 inn pfarrhoff kummen und mit uns früntlich ||68v. und trilich geredt, und warlich wir mit aller zucht und ersamkeit mit im, vom basthum, vom evangelio und von der ee, des glichen von sacramenten, und inn mit göttlichem wort da hin bracht, das er uns fry usser 30 hat gesagt, es sygi die warheit, und in sunderheit von der heyligen ee, den Petrus und Paulus, auch Barnabas, habend nit huren mit innen umher gefürt, sonder eewyber, 1.
Corin. 9[5. 6]. Er sägt auch uns fry usser hetter 31 und clar, das evangelium gottes wöri die recht lerr, die sy und wir alle zit söltind hon gelert etc. Darumb, hertzlieben brüdern, sehend zu, wie unser gott ein gott syge. Disser man hat mich und üch und f uns all so ybel gescholten, das ichs üch nit kan zuschriben, namlich kertzer 32 , falsch propheten, redlifierer 33 , umbloffend 34 lütt im land wie die wurstbuben 35 . Darzu wöll er uns beschweren 36 , das wir nit kindend reden etc.; und stat aber yetzt der handel so woll. O du min gott und schöpffer, du bist allein, ders hertz arlichtad und anzindtz 37 . Der anderen pfaffen halb 38 ist nit 39 . Sy wyssend und kindend nit dan 40 den requiem singen, spilen, huren, suffen, schweren, im brettspilen ligen. Doch es muß innen bald abgestrickt 41 werden, den balischen pfaffen 42 . Der anderen pfaffen und pfarraren halb 43 kummend am sontag zu der nachpredig 44 , lossend 45 ernstlich, wend auch dran 46 . Es ist aber unum oportet g : Waß im fürstenthuom 47 ist, das muß evangelium gottes verkinden oder ab der pfrundt zihen. Das thond auch vyl etc. Des kilchgangs halb zu Balingen stat es woll. Der gemein man wyll woll, ist yfferich 48 zum wort gottes. Die i wyber auch, wiewoll ettliche wyber ybel zufriden mit uns sind. Ich acht uff min eyd 49 , die messpfaffen rüwend 50 sy, dan ettlich wend 51 anweg. Sust stat es k woll. Der gewaldt 52 wott zum ersten ouch nit tran. Aber yetzt stat es woll. Dan wir lussend 53 ein radt samla und retdend mit inn, der gemein mann lugidi 54 nun uff sy, darzu so höttind sin dem fursten ein eyd thon, im korsam 55 zu sin. Es schmacht 56 innen zwar nit woll. Ich redts aber nit destminder zu inn, der fürst hött ouch unserthalb und mit syner eygnan hand underschriben, das man unß kein leyd thügi 57 , by verlyrung syner gnaden, dem obervogt 58 .
Fhur hin 59 so ist mir vom eym predicanten ein schmutz 60 worden. Der soll uß miner g[nedigen]herren von Zurich beidt l 61 syn, und sol geredt hon zu der Kronnen zu Balingen, wie ich nit kindi, ist woll war 62 . Darzu sygi kein pfarr mit mir versehen, ||69r. das der gemein man ein schühen 63 ab mir hatt geheptt, und nit unbillich 64 , wen mann allso vonn eym sagt. Aber ein ersamer, wyser radt und ein frumme gemein zu Balingen hörd nun m woll, was mein lerr ist; die nit n min ist, sonders gottes, Jo. 7[16]. Ich acht 65 nach allem handel, wie man mir hat anzeygt 66 die person, es syg herr Caspar von Mur 67 , der frumm man; dan die anzeygung ist, es sygi ein hübschi person, groß und wollredend. Wer gern zu Balingen pfarrar worden, wie man dan wir 68 gesagt hatt. Ist ers nun, das ich doch im nit vertruwb 69 , so han ichs umb inn nye verdienat und wyls in got wyll noch umb kein frummen christelichen bruder und kein frummen man verdienen. Er sötte billich vor 70 zu im selber gesagt hon: "Artzat, heyll dich selbs" Luce 4[23]71 . Aber wir sind so armetsölich 72 lütt, wir achtend keinner ergernus, so ist kein christeliche liebe inn uns 73 . Des wir billich
von gott sand gestrafft werden etc. Deß wyll ich üch, hertzlieben brudern, zuschriben hon on allen nyd und haß, wie man doch mit mir armen man umbgatt on alle warheit. Gott habi lob und eer in die ewigkeit. Das ist nun, hertzlieber Meyster Heinrich, auch brüdern. der handel, den ich zu üch hon wöllen schriben, damit das ir wyssdind, wie es umb mich stönde und ir uss dem arckwonn kemmind 74 . Dan ich hon kein zwyffel, wen es mir ybel sötti gon, ir höttind ein hertzleid und truren 75 mit o mir, warlich als ich uwerthalb auch wett p hon. Das sand ir mir gwyß glouwen und vertruwen. Dan mir alle zugt und err 76 ist in miner gnedigen herren von Zurich biedt 77 geschehen. Deß ich nymmermer wyll vergessen zu guttem, auch die mynen 78 , wylls gott der herr. Ir wöllend auch, Meyster Heinrich, eyner ersamen pfarr zu Pfeffikan 79 trilich zu ston q80 , deren ich ettlich jar diener im herren byn gsin 81 , das sy trilich und woll gelert wördi. Des ich kein zwyffel hon. Dan wir guts by innen geschehen ist. Ich bin auch des wyllens, so frid beliebt 82 , ich wöll uff den nesten synodum 83 zu üch kummen, ists der wyll gottes, in dem aller gwalt stat. Darumb bit ich üch, Meyster Heinrich, ir wöllend wir wyderumb schriben, wie es umb üch stond und mine bruder allenthalb, so es mag syn 84 . Nit mer, dan gott der herr wöll uch trilich beschischen und schurman 85 mit syner göttlichen gnad, und unß r alle. Amen. Gaben an sant Agatha tag im 1535. jar. Hans Wagnar, pfarrar zu Balingen, uwer wylliger diener und bruder allzit.
||69v. Gryssend mir, Meyster Heinrich, üwer hußfrowen 86 , kind 87 und mutter 88 zu tusent mal. Ouch Meyster Löwen 89 , Bellicanum 90 , Theodorum 91 , Meyster Erasmum 92 und andere lieben herren und brüder früntlich und trilich. Ouch min hertzlieben herren von Kyburg 93 , der mir vyl guts hät thon, und sin eeliche frowen 94 , syne kindt 95 gryssend mir trilich und fruntlich s . Und wen er wöll in surbrunnen 96 , so ists der aller nest 97 durch Balingen. Kumpt er nun gen Balingen, so wyl ich im wyls gott err anthon etc. Ich bit uch, Meyster Heinrich, ir wöllend an minem schlechden 98 schriben kein unwyllen hon. Ich sott üch latin hon schriben, so 99 furcht ich, ich hetti ettwan 100 den Priscianum 101 an ein or gschlagen 102 . Sagend uwer frowen und der mutter, ich wöll ir nit vergessen des flaisch halb 103 etc. [Adresse darunter:] Perdocto et erudito M. Heinrico Bullingero, divini verbi concionatori Tyguri, fratri meo in primis amando etc.
[523]Ludwig Lopadius an Bullinger [Konstanz], 7. Februar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 358, 107 (Siegelspur) Ungedruckt Hat in tage- und nächtelanger Arbeit sein Griechisch-Lehrbüchlein fertiggestellt und möchte, daß es Bullinger beurteilt und in Zürich oder, falls es an [Griechisch-]Typen mangelt, in Basel zum Druck gibt; er rechnet damit, daß Theodor [Bibliander] die Korrekturarbeit übernimmt. Wünscht der Reformation in Zürich guten Bestand und Fortgang. Grüße. S. Factum est, Bullingere integerrime, tuis hortatibus 1 , ut continuato diurno et nocturno labore hanc breviusculam graecae grammatices institutionem 2 absolverem. Principio quidem cepi eo animo componere, ut iam adulta estate imprimeretur; sed cum in praesens poscitur, haud me quieti dare statui, quoad perficeretur. Porro peto oroque, si quod datur mihi observiendi temporis, perspicias paululum ac ad animi revoces iudicium. Depone interim sodes amici personam et indue judicis. Cum placitus fuerit, libellus servetur. Sin vero iudicium ferre nequit, abiiciatur velut impurus partus atque foetus adulterinus et suppositius[!], quemad[mod]um a de aquila fertur, cuius pullos ad solis radios admotos probari aiunt in hunc modum, ut si solem ferant adhibiti, habeat pro suis atque vera sobole. Quodsi ad splendorem solis conniveant, abiicit ceu illegitimos filios 3 . Si ergo dignus prelo putabitur, detur opera, quo excudatur sive apud vos, sive, si non per typorum licebit inopiam, Basileae. Theodorus 4 non defuturus. Ille enim promisit 5 se velle fungi correctoris officio. In summa rem totam in vos reiicio. Ut ut cecederit, boni consulam. In praesencia non pluribus agam tecum. Dominus te b dirigat in omnia, quae suo ipsius verbo et evangelio sunt digna, qui et apud vos evangelium sic provehat, ut amplissimos faciat fructus. Vale et saluta fratres mei amantes, in primis vero tuam domum. 7. idus februarii 35. Tuus Ludovicus Lopadius. [Adresse auf der Rückseite:] Insigni pietate et doctrina viro M. Hanrico Bullingero, singulari amico.
[524]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 9. Februar 1535 Autograph: Zürich StA, E lI 343, 71 (Siegelspur) Ungedruckt Mißtraut Chelius und verdächtigt ihn, in Solothurn spöttische Bemerkungen über die Unnachgiebigkeit der Berner gemacht zu haben. Im Falle einer Eroberung von Genf könnten auch Freiburg, Murten und andere Orte gefährdet sein. Bittet Bullinger, den Gerüchten auf den Grund zu gehen, wonach die V Orte die Rückgabe von Geschützen und Feldzeichen angeboten hätten, falls Zürich Bern nicht weiter unterstütze. Bittet ihn, nach Bern zu kommen. Der Bote ist nur bedingt zuverlässig. S. Non dubito, quin nostrum accaeperis responsum 1 , charissime Heinrice, sed quam gratum vobis futurum sit, nescio. Perpetuo tamen spero animos nostros nihil dissituros[!], dum nos mutuo et coram recte intellexerimus. Ego hoc in negocio deprehendo Chelium minus aequum; nam Salodori plerique suggerunt plebi omnes civitates Luthero accessisse, soli Bernatium asini et dromones 2 sua sententia, quam etiam nusquam firmare possint, pertinaciter perstent. At unde credis hoc murmur enatum, nisi quod is - alioqui Gallorum legato 3 , mastygi nostro, gratus -retulerit? Apud me nec verbo de negocio mentionem fecit, sed apud alios vereor ne nos omnes traducat, quod ab initio Luteranus fuerit. Sed quid haec, inutilia scilicet et vana. Aliud scribam tibi uni ea fide, qua non solum te mihi, sed et iis, quos te totum aliquando desiderasse non ignoras, iam dudum credidisti. Admonitus sum hac rerum nostrarum cum Gebennensibus tempestate sic futurum, si quorundam consiliis prospere succedit, ut et ab Allobrogibus 4 aut infulato 5 Geneva occupetur et deinde nigri et albi 6 , nobis vicini consortio et auxilio, Moretum 7 atque alia loca occupentur misere, a religione et obedientia arceantur atque alia, quae ipse facilius coniecturare poteris quam ego scribere. Proinde te quoque ab Antroniis 8 aut privatim aut magno silentio interpellatum promissa tormentorum omnium et signorum restitutione 9 , quatenus domi maneas et leo me ursinum 10 nihil penitus curet. Tunc tandem optatis posse quosdam
potiri consiliis, ut te connivente et dormiente totus supprimar. Ad hoc, ut audio, tu respondisti te hoc non audere propter agrum tuum. Hic velim te ipsum in omnibus membris tuis, quibus fidis, explores, num tale quid contigerit aut quid consilii mussitent undique, quo cautius rebus meis providere possim. Nam alioqui, quantum unquam possum, pacem quaeram nec me intromittam, cum videam etiam Genevam sic omnia agere, ut omnis omnium rerum et sumptus et iactura in me transferatur, id quod ex comitiis intelliges. Obsecro itaque te, charissime Heinrice, sic respondeas, ut quod das, certum sit. Si nihil certum, adde nihil certum, sed ab aliis relatum calamo retulisse. Sic cogor te perpetuo obtundere, quandoquidem non solus tibi fido quam optime. Gaudium ingens nobis foret Antroniis hoc esse negatum, certissimum item argumentum de illorum consilio. Quicquid ergo hic singulari scriptum numero inveneris, per enallagen aut heterosin intelligas 11 . Non interim dubito, quin a praefecto Lenczburgico 12 omnia acceperis, quae desiderasti. Tuum erit, si me, non diu victurum, videre velis, ad nos venias. Nam ad Arouw 13 ego nec pedes nec eques venire valeo. Est nuncius ille, olim parochus, nunc apud nos cerdo, affinis Megandri 14 , cui quod negocium hoc attinet, literis credere poteris, praeterea ab ore nihil, nisi quod omnibus nobis fuerit commune. Uno tamen verbo consilium vestrum, si non citius ad nos scripseritis, aperire poteris, quo et quis venturus sit. Nam non video nos alia ratione melius posse per omnia convenire. Vale, charissime Heinrice, et mei tuis precibus nunquam sis immemor. 9. februarii anno 35. Tuum minimum nummisma 15 [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, fratri suo charissimo.
[525]Johannes Ritter an Bullinger Konstanz, 11. Februar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 362, 32 (Siegelspur) Ungedruckt Wurde von Vogt Jakob Locher und den Weinfelder Katholiken beim Landvogt [Christoph von Sonnenberg] derart verunglimpft, daß dieser ihn festnehmen lassen wollte, dann aber, als er den Knechten entwischte, seine Habe mit Beschlag belegte; er befindet sich bei Johannes Zwick in Konstanz und teilt dies Bullinger mit, damit man [in Zürich] wachsam bleibt. Gratia et pax a deo etc. Lieber Meister Heinrich, alß ich kurtz verschinen tagen by üch gewesen bin, hab ich den a handel und anklag, for dem landtvogt 2 zu Frowenfeld, beschehen durch die messgsellen 3 zu Wynfelden und besunders durch Jocob Locher 4 , vogt daselbs, und houptman Eberli 5 , üch gnugsam erzelt und anzeigt,
namlich wie sy mir so schantlich mine wort verkert handt, und dass ich von dem friden gottis und der welt friden mitt türren 6 , kloren worten uss der götlichen gschrifft worhafftig anzeigt hab, handt sy uff yren landtsfryden 7 mitt der unworheit deutet und usgelegt 8 . Uff sölches hinderrucks verklagen hab ich selbs fur den landtvogt kert 9 , und hernach zwen verordnete botten 10 von der gmeind dessglichen thon, und in uff dass trungelichsts 11 und flissigsts gebetten, dass er mich ouch welte verheren gütigklich und by recht lossen bliben und mitt mir nitt gohen 12 oder mich überfallen gwaltigklich; dann ich ym dess rechten syn wölte und des rechten erwarten 13 . Wölches er nun den botten verheissen hatt, wie aber gehalten, dass weist man yetzund in dem gantzen Thurgöw. Dann uff den oben 14 purificationis Mariae 15 , als man licht hatt anzündt, hett er gesandt syne schergen und knecht, und handt mitt grosser ungestiemy, mutwillen und bossheit mich ob dem nachtessen understanden gfencklichen anzenemen und ze fohen als einen mörder by nacht. Und aber der trüw gott, der wol kan die synen erretten, hett mich lossen warnen durch einen guten gynner. Doch geschachs so ylends, dass ich kum zu einer thür hinus kam, wie sy zu der andern hynin fielend. Und als sy mir dass huß zu dem andern mol durchlüffend, hand sy ouch miner hußfrouwen 16 etlich gelt mitt dem seckel gwaltigklich genomen und mis alles verhefft 17 , wass ich hab. Also byn ich zu doctor Hans Zwick 18 als minem vatter geflohen, der mich also in miner armut tröste und uffhalt. Will ich nun min hab, die worlich fast 19 klein ist, nitt gar dohinden lossen und verlieren und gar bloss mitt minen kleinen kinden 20 darvon ziehen, muss ich noch dem landtvogt 5 g[uldin] geben und 20 batzen, handt sy in derselben nacht uff mich verzert, ouch bezalen und dass geroubet gelt, dass sy minem wib mitt gwalt gnomen handt, ouch verloren haben. Also muss min husfrouw verkouffen fast 21 , wass wir handt, wellendt wir die summ ussrichten. Also ellengklich gott man mitt uns um ym Thurgöw, und mögen minder zu recht komen dann under den Türcken. Söllichs hab ich üch alß minem lieben und getrüwen vatter nitt mögen verhalten,
ob 22 doch etwa uff einen andern ein besser uffsehen 23 geschehe. Sölchen unfal 24 hab ich fürnemlich von Jocob Locher. Wass er für ein man sy, werden ir finden in minem andern brieff 25 . Vale vir optime et nos exilio iam relegatos et ab impiis tyrannis expulsos ecclesiae tue precibus comendatos habe. Datum Constantie, 11. die februarii anno 35. Johannes Rytter, quondam Wynfeldensis ecclesie minister. [Adresse auf der Rückseite:] Clarissimo antistiti Tigurino Heinrico Bullingero. [526]Johannes Zwick an Bullinger [Konstanz], 11. Februar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 346, 11-13 (Siegelspur) Zusammenfassende Teilübersetzung: Seidel 103 Bucer hat das Gutachten, das er, wie Philipp [Melanchthon], zuhanden von [Ulrich] Chelius verfaßt hat, gegen die Kritik der Konstanzer verteidigt. Diese verzichten auf eine Antwort, doch reist Thomas Blarer zu Ambrosius [Blarer][nach Tübingen], um dort mit Bucer zu verhandeln. Die Gegner in Überlingen, auch Ambrosius [Eigen] und andere spotten schon über den Wankelmut [der Protestanten]; Bucers Zugeständnisse sind nicht geeignet, dem Evangelium die Bahn zu ebnen, sondern führen nur zu neuer Zwietracht. Bittet um das Gutachten, das Bullinger Chelius gegeben hat [Nr. 514], und verspricht, den Brief Bucers zu schicken. Hat den aus Weinfelden vertriebenen Pfarrer [Johannes Ritter], der sich bei ihm aufhält, Ambrosius [Blarer]empfohlen. Salus per regem illum nostrum Christum. Bucerus iam nobis rescripsit 1 , mi charissime Bullingere, et omnino perstat in sua sententia se scilicet cum Philippo 2 nihil dedisse verbo dei dissonum. Nos enim ad illum scripsimus 3 consilia Chelio data 4 nequaquam probari nobis. Iam ille non solum sua firmat, sed a nobis omnino scire vult, quibus rationibus non probentur nobis. Verum ne scribendo et rescribendo contentioni futurae
futurisque tumultibus materiam praebeamus, statuimus -Thomas 5 scilicet, frater Chunradus 6 cum piis aliquot -plane nihil respondere. Iusto enim codice non possemus complecti, quanta mala videamus ex hisce consiliis nascitura. Ergo nostris impensis Thomas noster Blaurerus, eximiae fidei pectus, ad Ambrosium 7 proficiscitur. Apud hunc forte Bucerum a deprehendet, quocum diserte et diffuse de nostra sententia conferet 8 . Si non deprehenderit, cum Ambrosio aget, ut is nostro nomine causam agat cum Bucero. Adversarii iam triumphant Uberlingae et passim; habent enim articulos consiliorum Philippi et Buceri insimulantque b nos summae inconstantiae, vermainend, es werd bald noch besser um uns 9 . Deinde communicavit ipse quoque Chelius consilia haec Ambrosio, capitaneo Sangallensi 10 , qui ||12 qualis sit, non novi. Hoc vero novi, post abitum Chelii 11 illum multa dira in nos expuisse, als: das wir vil herus glogen habind, das wellend wir wider inhe 12 liegen etc. Ander sagend, wir syind all schelmen 13 , so vil unser etc. Et quid futurum putas, mi frater, ubi nostri intellexerint tantum nos deferre autoritati pontifici[!]? Item dari, ut restituantur quantumcunque severa, a patribus salubriter observata etc. Audacter tuetur haec Bucerus, vir tam magnus in regno dei, sed tamen c discimus magis atque magis non fidendum hominibus 14 . Quodsi charitati studendum ex una d , quemadmodum est certe, tamen observandum, ne hanc ledas ex altera. Iam propter incertam spem et in gratiam e quorundam durae cervicis hominum, denique non aequis mediis, consultat charitatis f studio, non perpendens, quantas turbas moturus sit quamque pessimis suspitionibus conscientias electissimorum offensurus. "Christus", inquit Bucerus g , "non tantum noster, sed orbis totius rex est; hinc h aliarum quoque nationum habenda ratio."15 Atque hoc nemo negat. Caeterum crediderim constantia nostra plus nos apud quosvis exteros aedificaturos quam huiusmodi suspectis conatibus.
Nos scimus, quo ordine ||13 quibusque me[diis]i dominus evangelium suum promoverit in tota fere Germania, ut iurare possis, nullis humanis consiliis k promotum; per imbecillitatem crevit semen istud synapis 16 . Nunc aliam regulam fingit satan, quemadmodum aliud l quoque evangelium. Pro evangelio Christi nascetur securitas quaedam carnis. Pro via et medio fingitur faedus cum indignis, ne m dicam hostibus 17 . Verum exitus probabit, quam exitialia fuerint isthaec consilia. Interim tamen cavendum, ne ob has causas invicem nos mordeamus, et orandus dominus anxie, ne quid evangelio Christi committamus indignum neve ex una concordia nascantur centum discordiae. Oro, ut satisfacias promisso de mittendo consilio dato per te isti Chelio 18 . Ego ad te quoque mittam, quae a Bucero nobis rescripta fuerint 19 . Vale cum omnibus bonis. 11. februarii 1535. Tuus Io. Zvick. Exciderat illud propemodum: Eiectus est parrocianus Winfeldensis 20 vixque aufugit manus lictorum. Iam apud me est, donec rescripserit Ambrosius, cui hunc bonum virum commendavi 21 . Utinam resipiscerent n aliquando vestri! [Adresse auf S. 14:] Pientissimo viro Hainricho Bullingero Christum Tiguri syncerissime docenti, observandissimo fratri.
[527]Johannes Zwick an [Bullinger] [Konstanz], 12. Februar [1535] Autograph a : Zürich ZB, Ms F 62, 585r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Bucer hat sich wohl deshalb nicht über das Zürcher [Abendmahls-]Bekenntnis [Nr. 482] geäußert, weil Luther besonderen Wert auf die Aussage legt, daß mit den sichtbaren Zeichen der Leib Christi dargereicht und empfangen wird. Dies ist zwar im Sinne der "unio sacramentalis" nicht falsch, ähnlich wie die Aussage, das Abendmahl sei ein Opfer, doch ist der Streit um solche uneigentliche Redeweisen müßig. Wenn Bucer und Philipp [Melanchthon] an ihrer Auffassung bezüglich einer Übereinkunft mit dem Papst und den Bischöfen festhalten, stehen neue Spaltungen bevor; dieser Meinung sind auch andere Konstanzer. Bittet um Bullingers Gutachten für Chelius [Nr. 514]. Dankt für den Käse und fragt nach den Spielsachen, die er Bullingers Kindern geschickt hat. Salus. Nuper indicavi tibi 3 , charissime frater, quid ego suspicer, cur nihil forte rescripserit hactenus Bucerus de confessione vestra 4 , quantum scilicet ego coniicere possum, nempe quod non satis exprimere videamini Luthero exhibitionem sive traditionem corporis Christi in negotio caenae. Cum enim Christus dicat tam diserte: "Accipite"[Mt 26, 26 par], putat Lutherus, denique et Bucerus, maxime urgenda haec verba. Hinc fieri potest verum b esse, quod alii aliunde ad te 5 , Lutherum in hoc esse, ut dicas, "daß der war lyb und das war blut Christi in die hand und in den mund geben, und was dem brot bscheche, das sollichs c dem lyb Christi bscheche." Das will er aber darum allain haben, damit das wort "accipite", das ist die ubergab des libs, alhie durch und mit den sichtbaren zaichen wol usstruckt werde. Haec, ni fallor, mens est Lutheri. Quanquam vero propter sacramentalem unionem sic dici possit et veteres sic loquuti fuerint, tamen verum est, quod tu scribis, verborum esse scopulos 6 . Et Lutherus satis est captiosus; utcumque enim sic dici possit, scimus tamen re ipsa non esse. Caena vere dicitur sacrificium, scilicet ob sacrificii memoriam. Caeterum, si omnino iterum atque etiam urgeas esse sacrificium, asseverabo constanter dici sic posse, esse re ipsa non posse. Sed non alia ratione urget Lutherus huius generis locutiones
in caena quam, ut iam dixi, propter unionem sacramentalem. Noch d ists ain misslich ding; dann also wil ich wol das gantz Pange lingua e7 verantworten. Es ist doch ein grosse plag, das f ir glerten so vyl zu arbaiten ||585v. hettend und müssend uch selbs also freuen 8 , wiewol ich sorgen, es sye noch nit am end. Quodsi Bucerus et Philippus 9 perseverabunt in sua sententia, de concordia scilicet cum pontifice et episcopis ineunda 10 , iam animum addemus sectis, pariemus novas, fratres scindentur invicem, populus concitabitur, und thät man uns dann eben recht, der uns all zu tod schlüg. Haec in tuum et charissimi Pellicani sinum effundo, mecumque sentiunt, quotquot cordati apud nos sunt 11 . Iesus Christum[!], sanctissimum et divinum istud ecclesiae suae caput et fundamentum, ne desit nobis. Amen. 12. februarii. Tuus Io. Zvick. Omnino fac, ut videam, quam tu Gallo vel Chelio responsionem dederis 12 . Es ist nun ain guter poss 13 , drum das ich uch gfraget, ob man solchen kaes by uch fayl habe 14 . So hond irs verstanden, als ob ich uch noch me hab wellen abbetlen. Es ist aber nit min mainung gwesen, doch so danck ich uch vast 15 trülich. Es ist zuvyl; were an dem ersten stuck uberig gnug gwesen. Ich hab uwern kinden zum nechsten 16 narrenwerk 17 gschickt; wais noch nit, ob es uch worden ist oder nit. Hat g uwer muter 18 nit wol damit mögen usskomen, so will ich uch me schicken. Grützend mir uwer muter und husfrowen 19 uffs aller trülichost, und beware uch gott mit allem, das uch lieb ist. [Ohne Adresse.]
[528]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 13. Februar 1535 Autograph: Zürich SIA, E II 348, 477r.-478r. (Siegelspur) Ungedruckt Verschiedene Andeutungen im letzten Brief von Myconius [Nr. 521]sind ihm unklar geblieben. Bezüglich der Rede von der Darreichung des Leibes Christi sind keine Zugeständnisse gemacht worden. Es muß deutlich bleiben, daß Christus allein bzw. der Glaube selbst darreicht. Verteidigt sich gegen Bucers Vorwürfe wegen seines Fernbleibens von der Zusammenkunft in Konstanz. Kritisiert die Kompromißbereitschaft, die in den Gutachten für Chelius zum Ausdruck kommt. Hat soeben durch Theodor [Bibliander] Näheres von den Auseinandersetzungen um den theologischen Doktorgrad erfahren und bestärkt Myconius in seiner Haltung. Empfiehlt den Boten. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Nescimus, charissime frater, quibus opprimaris negotiis 1 , nisi quod tu monuisti universitatem in te fuisse commotam 2 . Igitur sententiam nostram super hac re ad te scripsimus 3 expectavimusque, quid esses responsurus. Iam cum scribis 4 , etiamnum a , quid egerit apud vos Capito, nescimus. Porro de exhibitione, novo scilicet contentionis verbo, si quid actum sit, nescimus. Certe nos nihil vel verbis vel litteris, nisi quod in confessione nostra 5 expressum est, egimus. Nemo exhibet corpus Christi fidelibus nisi solus Christus. Minister ministerialiter exhibet et sacramentum modo exhibet. Ita et solus deus remittit peccatum, remittere tamen dicuntur etiam apostoli 6 , sed suo more. Nihil enim ei remittunt, qui non credit. Atque ad hunc modum de sanctificatione quoque scripsit Augustinus, Quaestionum super Leviticum lib. 3, cap. 84 7 . Et nos ipsi sic scripsimus de exhibitione in confessione nostra 8 . Posteaquam ergo isti aiunt negotium eucharistiae apud Helvetios impegisse propter exhibitionem 9 , non aliud videre possum, quam quod exteriori ministerio tribuant nimium, quasi vero verborum aut ministerii virtute adsit Christus, cum revera fidei benefitio adsit et tantum quisque manducet et recipiat, quantum credit. Admittamus autem exhibitionis verbum, et in foribus haerebit potestas clavium et absolutio Lutherana. Hic sequestre quoque opus erit, qui tandem nos et in hac causa Lutheri verbis subscribere iubebit. Sed paucis: Si quisquam post deum exhibet corpus Christi verum, ipsa fides, quae et ipsa donum dei est, exhibet. Sine hac minister nihil nisi signum exhibet. Ubi vero fides est, fidei benefitio - non verborum aut ministerii - exhibetur corpus
Christi. Nullo ergo modo recipiemus ista verba obscuriora, nisi simul et protinus addatur expositio planior. Es ist ein grosse plag, das wir nun müssend zangget han. Vor sot 10 yederman der saxischen confession 11 underschryben, jetz muss yederman dem münsterischen büchlin 12 underschryben. Et quis tandem finis? Si con-||477v. fessionem nostram ferre nequeunt, ego nihil amplius dederim nisi clarioribus evictus scripturis. Was söllend wir hür und fernn 13 daran bützen 14 ? Bucerus aegre tulit, quod Constantiam non venerim. Quis ego, scripsit 15 , a quo vestrae metuatis fidei? Certe, quod non venistis et colloquium negastis, contra omnium saeculorum exemplum fecistis. Respondi 16 his multis: Nos non metuere fidei nostrae ab ipso, cuius patronum esse credamus. Deinde, quod non venerim, non modo adversam valetudinem fuisse in culpa, sed quod synodus b Constantiae coierit festinantius, quam ut affluere potuerimus. Primo enim, ut nosti, nocturnum conscripserat congressum 17 , a quo cum animi nostri abhorrerent, placuit hoc negotium transigere scriptis. Id ubi factum esset, non licuit nobis solis c inconsultis vobis et Bernatibus Constantiam abire. Deinde animus noster erat in his, quae confessi eramus, perstare. Quorsum ergo opus erat abire in colloquium, qui praesentes eramus literis, nisi quod suspicamur illos aliam statuere praesentiam quam fidei d ? Unde illis forsan nondum satisfecimus. Verum post multa addidi nos colloquium non respuere neque metuere fidei nostrae. Periculum ergo faciat, conscribat synodum, sed in tempore, sed commodo loco, nec solos nos, sed Bernates, Basileienses et caeteros, et si non venerimus, accuset perfidiae. Consilia, quae circumfert Chelius 18 , prorsus displicent. Si non mentiuntur tituli (authores) e , vereor, ne eo deveniamus aliquando, ut nullum dogma pontifitium, nullus ritus fiat reliquus, quem non nostra illa moderatione simus propemodum revocaturi. Haec tibi scripta volo ut unice charo et cui tuto cor meum in sinum effundo. Schlächt 19 , das quacklen 20 gfallt mir nüt. Certe, si in hanc descenderimus harenam, succubuimus. Adversarios enim habemus improbos, qui nihil perinde optarent, quam ut deserta ||478r. simplici puritate mitigationi lubricae nos committeremus. Ich bass es nitt 21 ; greek greek greek greek greek [!]22 , wyß oder schwartz oder gar nüt 23 !
Iam vero redit a te Theodorus 24 noster et, o deus bone, quae portenta narrat, quae minime expectavissem! Bene nimirum agetur, cum iterum facultas vobis, vel Paulo ad Eph. 4 [11], si diis placet, defensore, doctores creandi facta est. Sed ipse quoque desipio, qui gradus horruerim semper. Verum dominus propediem melius prospiciet rebus nostris. Tu persta in simplicitate et puritate tua. Vive et vale. Februarii 13., 1535. Vir 25 , qui tibi hasce offert, videtur homo esse bonus. Utinam illum tuo nomine potuissem pro dignitate tractare! Sed quid e Gallus habes, obsecro? Vale iterum, frater amantissime. H. Bullingerus tuus totus. [Adresse auf der Rückseite f :] Domino Osvaldo Myconio, inclytae Basileiensis ecclesiae antistiti dignissimo, suo in domino charissimo fratri. [529]Ludwig Lopadius an Bullinger [Konstanz], 13. Februar 1535 Gedruckt: Graecae linguae rudimenta, praeter hactenus aedita singulari et diligentia et brevitate in puerorum usum conscripta, Ludovico Lopadio autore, Basel 1536, f. 2r.-3v. (Widmungsvorrede)1 Der hohe Wert der Wissenschaften und Sprachen für die menschliche Bildung wird allgemein anerkannt; besonders die neu aufgeblühte Pflege des Griechischen und Hebräischen hat schon reiche Früchte getragen und darf nicht wieder in Verfall geraten. Die von Bullinger angeregte und ihm nun zugeeignete Arbeit soll dem Wohl der Jugend und vor allem dem Unterricht von Anfängern dienen. Rechnet nicht mit Lob, aber hofft auf gute Aufnahme des kleinen Buches. Ludovicus Lopadius Henrico Bullingero s[alutem]. Quum literae magno doctissimorum hominum consensu atque calculo primas partes mereantur easque cunctis rerum possessionibus praestare constet, nec iniuria a nobis quoque in precio habeantur. Neque enim video bona inveniri posse illis potiora excellentioraque. Quapropter meritissimo hasce appellabimus meliores ac humaniores, ut quae vel solae omnium ad hominis aliter fingendum animum, ad vitae componendos mores nostramque rectius instituendam vivendi rationem plurimum habeant ponderis et momenti. His de causis apparet literas et linguas a deo ceu dotes, quibus nihil sit divinius, esse datas
et humanis usibus creatas. Homini ergo pro viribus enitendum, ut illas ad suam et aliorum a utilitatem perdiscat. Quod vero ||2v. hae seculis superioribus fuerunt neglectae et ignoratae, comperimus adhuc hodie ac sentiscimus, quantam mortali generi attulerint iacturam. Nota sunt mala, quae in hunc orbem importarunt, ideo in praesens missa facio. Ingenti nostro malo ignoratus est sermo graecus. Quid nobis non dedit damni hebraei sermonis ignoratio et inscitia, bone deus? At istis temporibus, cum uterque vicissim doceri discique coeptus esset, omnibus in confesso est, quam insignes, magnificos, incomparabiles mundo fructus apportaverit, de quibus multa dicere supervacaneum foret. Ad id tempus usque cernimus elegantiores disciplinas, optimos quosque autores et libros delituisse veluti situ et pulveribus obductos. Posteaquam vero non absque maxima dei nostri commiseratione in lucem reducti et tanquam ab orco revocati revixerunt, revixit et pietas, verus dei cultus. Literarum restitutione restitutae sunt in pristinum statum leges. Redierunt in viam multa et multa, quae prioribus aetatibus et annis retroactis a recta vivendi ratione deflexerant ac deviaverant. Quos fructus quibus, quaeso, rebus acceptos referre possumus, nisi renatis recens studiis, linguis et dicendi artibus? Quodsi de integro (absit autem procul) rei literariae oriatur contemptus, retro labentur in peius omnia. Nos itaque assidue domino nostro supplices facti precemur, ne res eo redeat, neve tantum bonorum nostris laboribus, imo dei gratia et partum et inventum exiguo temporis intervallo rursus pessum II 3r eat ac amittatur. Porro ades mihi, Bullingere doctissime, hortator et autor edendi vigiliolas meas 2 . Parebo tuis hortatibus, prodibunt sane in vulgum, sed ea lege, ut hosce ceu meos foetus, nunc vero tuos factos, utpote tuo nomini dicatos suscipias defendendos. Per te, spero, fiet, quo minus livori in me liceat; etenim cogito non defuturos, quibus conatus ille meus magis videatur temeritas quam propensa quaedam animi voluntas optime cupienti bonae frugis iuvenibus. Verum non addubitatur, quin isthaec mea temeritas apud amplae spei pubem bene cedat. Nam quod facio operae, in puerorum fit gratiam. Hic labor quantuluscunque exhauritur ob eos, quos animus est publice et privatim literis graecis instituere, praecipue illos, qui ultra primas literas nondum sunt progressi. Aetas grandiuscula habebit, quos legat, me doctiores. Ego quidem, quantum ad me attinet, a puero usque huc spectavi, eo ivi, ut, si possem, publicis commodis observirem. Sin id non assequar nec huius fiam compos, dolebit meo pectori non vulgariter. Eo usque conatus sum operamque dedi sedulo, ne sine multorum utilitatibus hoc aevum degerem ac me sic compararem, ut aliis quoque vixisse existimarer. Mihi, sat scio, nihil tam parvulam ob rem nascetur laudis. Si igitur nec ullas merebor laudes, par est, ut ne quid hinc mihi concilietur odii. Si qua inde acereverit gratiola, haud reiecturus sum, quicquid tandem a meis proficiscetur b fautoribus. Ab iis, reor, il-||3v. lud meum officiolum non pessime accipietur. Siquidem non me clam est adolescentes
modicis libris uti malle quam prolixis, postremo spes est hoc qualecunque studium gratum fore studiosis. Vale et me, ut facis, ama, candidissime Bullingere. [530]Ambrosius Blarer an Bullinger Tübingen, 15. Februar [1535] Autograph: Zürich StA, E II 357, 16r.-v. (Siegelspur) Zusammenfassende Übersetzung und Teildruck: Blarer BW I 653-655 Will für Thomas [Hofmann] und Konrad Lüthard sorgen, bittet aber, in Zukunft nur noch von ihm selbst Berufene zu senden. Die Erneuerung der Universität [Tübingen]ist angeordnet worden; Peter (Brun], Gall (Müller], (Johann]Armbruster und Rudolf [Unger] wurden entlassen, Konrad [Blicklin] ist gestorben, [Georg]Simler erkrankt; das Studium des Kirchenrechts wird umgestaltet, außerdem werden bedeutende Professoren berufen, die Bursen zusammengelegt und die Gehälter erhöht. Vielerorts hat das Lesen der Messe aufgehört; die Abendmahlsliturgie, die Schnepf in Stuttgart eingeführt hat, ist kaum zu bemängeln. Lobt Herzog [Ulrich von Württemberg]. Erläutert seine Abendmahlslehre. Ersucht um Fürbitte. Grüße. Gratia Christi tecum. Thomam illum 2 , quem huc rursum abmandasti, clarissime Bullingere, non paenitebit, spero, suscepti itineris, tametsi vix iam fuerit, unde prospicerem. Arrident hominis mores et ingenium, inprimis pietas et mediocris eruditio. De Conrado Luthardo 3 nihil nunc polliceor, sed referam tamen in catalogum aliorum, quibus consultum cupio, nec excidere mihi patiar, suo tempore hunc quoque vocaturus. Profecto a tua praecipue caussa illum b retinui; nam sunt non parum multi boni et eruditi fratres, quos iamdudum bene sperare iussi. Proinde nullum huic non a me prius vocatum addes. Vellem omnino, si possem, omnibus adesse, qui isthinc mihi commendati sunt, et adfuturum etiam non dubito, sed suo tempore.
Caeterum hic currit et glorificatur sermo dei. Praescripta est gymnasii reformatio 4 . Missi facti sunt doctores aliquot 5 : tres c theologi - Petrus Monachus 6 , Gallus, parochus huius ecclesiae et scholae professor 7 , et adulescentior Armbrosterus, nunc rector gymnasii 8 —, medicus Rodolphus 9 . Demortuus
est canonum professor ordinarius, Ebingerus 10 . Simlerus 11 , plane doctus legum interpres, apoplexia laborat, qui vereor ut possit restitui. Mittentur et alii duo canonum praelectores 12 , et unus solus canonum lector in schola retinebitur, qui non papisticas nugas, sed secundum librum Decretalium 13 de iudiciis et paucissima alia propter practicam, ut vocant, legat 14 . Advocamus praestantes medicos, excellentes iurisconsultos, egregios theologos, linguarum professores peritissimos 15 . lungentur duo ista factiosa realium et nominalium, sic enim appellant, contubernia, ut unum sit contubernium 16 , ubi omnibus in commune praelegatur Aristoteles, praelegantur bonae literae 17 . Amphora erunt
omnium quam hactenus salaria 18 , quamquam nunc non possum totum hoc institutum ad te perscribere, quod alias accipies 19 . Stutgardie, Herrenbergae, Canstatt etc. missa papistica prorsum extincta est; non quod hanc suo decreto princeps abrogarit, sed aliae fuerunt sacrificis caussae, ut cessarent. Que cum apud nos non sint, hic certe extrema positura videtur vestigia 20 . Coena Stutgardiae a Schnepfio talis est instituta, ut non possis in illa multum desiderare 21 . Non elevantur panis et calix nec sacris induitur vestibus, qui minister est. Cantantur psalmi nonnulli, leguntur lectiones, canitur hymnus angelicus 22 et In terra 23 ; quaedam latine, quaedam germanice dicuntur. Princeps 24 magis ac magis fidere domino videtur, quem quo penitius perspicio, hoc magis mecum veneror et adoro. Reservatum d ipsum a domino puto maximis rebus conficiendis. De mea in cena Christi sententia nolim te sollicitum et anxium esse 25 . Facile vides veram me corporis et sanguinis Christi praesentiam in caena statuere, sed quae sit extra quantitatem, qualitatem et locum, qua in re non videor a quoquam vere erudito, sive Lutheranus is sit sive Zvinglianus, dissidere. Dominus nobis alias atque alias concordie fenestras propicio numine subinde aperiat 26 ! ||16v. Tu me tui longe amantissimum servatori Christo pientissimis praecibus cons[tanter]e commenda, ut par esse queam illi, cui me destinavit, muneri. Salutem dic sanctissimae uxori tuae 27 cum liberis, deinde optimis viris Leoni 28 , Theodoro 29 ac reliqu[is]f . Bene vale, mi venerande et charissimis charior Bullingere. Tubingae, 15. fe[bruarii]g . Tuus Ambrosius Blaurerus. [Adresse darunter:] Clarissimo viro domino Heinricho Bullingero, Tiguricen[sium] episcopo, venerando suo fratri.
[531]Martin Bucer an Bullinger Tübingen, 15. Februar [1535] Autograph: Zürich StA, E II 348, 425r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Entschuldigt sich für die falsche Verdächtigung, Bullinger sei nicht zu einer Zusammenkunft mit ihm bereit; hat erst nachträglich erfahren, daß dieser nicht ohne die Berner und Basler [nach Konstanz] kommen konnte. Will aus Augsburg mehr über ein solches Treffen schreiben und hält weitere Gespräche für notwendig. S[alutem]d[ico], Bullingere observande. Didici in hoc itinere 2 te turbari, quod falsum de te suspicatus sum 3 . Oro, istuc mihi condones; nam video et agnosco me falsum esse. Sed caussa ea fuit, quod tu veram caussam in tuis literis 4 non expresseras adiecerasque non videri tibi, ad quid opus esset tua praesentia, cum scripto vestram confessionem 5 abunde expresseritis nec possitis ultra quicquam dare, ut qui nesciatis cauponari verbum dei 6 . Hinc quid aliud potui animadvertere, quam vos nolle colloqui et de nobis iudicare, ut qui velint verbum domini cauponari? Nam petebamus ultra scriptum illud a colloquium vestrum et in eo, ut plura daretis, quam dedistis, maxime quantum ad verba attinet. Videor enim videre vos rem ipsam agnoscere. Si vel verbo significasses non esse integrum vobis sine Bernatibus et Basiliensibus venire, cum eam ipsam caussam suspicatus essem obstituram, ego profecto nihil motus fuissem. Obsecro nunc, ut dominum oretis, uti is nos plene iungat. Ex Augusta scribam plura 7 , et de nostro alicubi conventu. Nam vel nihil video vel valde necessarium est nos saepius convenire atque de religionis nostrae locis nos solidius tractare.
Optime vale et commenda me pientissimis viris, Leoni 8 ||425v. Tubingae, 15. februarii. M. Bucerus. [Adresse darunter:]Optimo et vere in domino docto viro Heylrycho Bullingero, fratri charissimo. [532]Ludwig Lopadius an Bullinger [Konstanz], 18. Februar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 358, 108 (Siegelspur) Ungedruckt Konrad [...], einer jener tüchtigen Jünglinge, wie sie die reformierten Städte als Stütze dringend brauchen, hat ihm diesen Brief abgenötigt. Das [Griechisch-]Handbüchlein ist gestern von Franz [...][nach Zürich]überbracht worden. Grüße. S. Non sat habeo nec contentus ad te heri misisse literulas 1 , nisi et hodie addam alias, quas tamen, ut libere fatear, nemo extorsit alius atque Conradus 2 ille amplissimae frugis adolescentulus. Atque utinam talibus nostra et omnes christianae urbes abundarent! Istiusmodi spero iam renascentis ecclesiae fore columnas. O terque quaterque beatissimas civitates parituras adolescentes in eum modum, quo pariter cum bonarum literarum pericia pietatem quoque habeant coniunctam. Atque eo nomine prae reliquis fortunata videtur urbs nostra, ubi natos et autos, imo nascituros speramus eos, quibus temporis progressu rerum prophanarum et divinarum moles incumbat quorumque quam plurimus possit esse usus in tractandis gerendisque rebus publicis. Porro brevitas temporis non patiebatur, ut hic a nobis adeo humane amanterque exciperetur, quippe postero die abiturus. Heri per Franciscum 3 epitome 4 transmissa est. Obscurum, opinor, tibi non est, quid abs te flagitatum sit 5 . Negocium dubio procul nobis curae erit. In praesenti nihil aliud superest, quam ut vobis felicissimos provehendi evangelii optem precerque successus. Dominus, cuius agitur negocium, sic a nobis stet, ut nullo unquam tempore ab ipsius veritatis evangelicae orbita deflectamus nec unquam a vera praedicandi verbi dei ratione abstrahamur. Iam, ne sim longior, adducam coronidem.
Tuum erit multa impartire salute quosuis pietati deditos, in primis Theodorum 6 , Pellicanum, Amianum 7 , Colinum 8 , Leonem 9 . Vale cum laudatissima familia tua. 12. calendas marcii 35. Tuus Ludovicus Lopadius. [Adresse auf der Rückseite:] Primario M. Hanrico Bullingero, amico suo summo et singulari. [533]Peter Rümeli an Bullinger Frauenfeld, 19. Februar [1535] Autograph: Zürich StA, E II 377, 2722 (Siegelspur) Ungedruckt Dankt für die bisherige Hilfe. Er möchte das Pfarramt des von Kempten [Allgäu]wegziehenden Veit [Kappeler]übernehmen, das ihm von Paul Rasdorfer und Jakob Haistung angeboten wurde, denn er kann ohnehin nicht in Frauenfeld bleiben, da er mit dem Priester [Michel von Usigen] nichts zu tun haben will; bittet Bullinger, ihm zu raten und die Sache, wenn nötig, dem Rat anzuzeigen. Salutem a domino per Christum. Besunder lieber herr und bruder, üweren guten willen gegen mir han ich nit allein mit fründtlichem zusprechen 2 , sunder mit der that jetz lang wol verstanden und erfaren 3 , darumb ich ouch dester unerschrockner üch jetz umb radt darff anrüffen und vätterlichen hilf begären. Mich ist jetz an mitwoch nächstverschinen 4 von den predicanten von Kempten 5 , uß bevelch irer herren, angelanget, ich söll unverzogenlich hinuffkomen, und bin von Meister Paulo Raßdörfer, minem lieben mitbruder 6 , mit söllichen worten berüft: "Lieber bruder Peter, es ist unser mitbruder Vitus 7
berüft ins Wirtenbergerland, hat von minen herren ein urloub 8 begert, und ist ime vergünnt 9 worden. Demnach ist uns empfolchen, nach einem anderen zestellen, der in leer und wandel uns sich verglichet. So han ich dich minem bruder, M. Jacobum Haistung anzeigt. Der laßt dich im wol gefallen. Uff söllichs ist an dich unser bitt und begären, du wollest dich unverzogenlich heruß verfügen, so wellend wir dich one zwifel hiehar bringen etc."10 Diewyl nun ich mit guter conscientz jetzmal von Frowenfeld, will ich kein anderen an min stat weiß, mins bedünckens nit mag stellen, ist min bitt und begär an uch, mir zeradten und hilflich zesin, darmit ich ouch ein heimwesen 11 möcht überkomen 12 . Dan ich besorg, nach Joannis 13 werde ich nit wyter platz ze Frowenfeld han, wyl der meßpfaff 14 , pfarrer daselbs, gwalt hat mit sampt dem landtvogt 15 , wie er sagt, inen ein prediger zestellen, der ime gfalle. Und wie wol er a mich hat wellen zu einem helfer dinggen 16 und selbs in der kilchen mundlich mit mir geredt, hab ich im nüt wellen zusagen, mit im gar nüt zeschaffen han und weder sin helfer noch prediger sin oder genampt werden b , ouch von im nüt höuschen 17 noch inzühen, heiter 18 der gmeind anzeigt. Wo ich nun widerumb nach Joannis müst gen Zürich und sötte vylich minen g[nedigen] herren 19 unwerd sin umb des willen, das ich nit ein geborner eidgnoß bin 20 und sötte aber jetz das früntlich brüfen ouch abschlahen, möchte mir zu grossem schaden reichen. Bitt üch also, ir wellet mir trulich radten, als ich gar kein zwifel trag. Ir mögend ouch söllichs, wen es uch nutz und gut dünckt, minen g. herren anzeigen, ob sy vilicht ein anderen hiehar an min stat verordnen 21 wettind oder mich, wo ich one schuld vertriben, wider vätterlichen als ein ander land kind versehen, so wet ich kein gfar oder vertriben förchten. Ich kan ouch noch bißhar keinen unwillen minethalben nit spüren, got sye lob. Datum Frowenfeld, 19. februarii. Petrus Rimelin, alzit uwer williger diener. [Adresse auf der Rückseite]: Dem wolgelerten, ersamen und frumen Meister H. Bullinger, trüwen diener des wort gottes Zurich, sinem lieben herren.
[534]Johannes Zwick an Bullinger [Konstanz], 20. Februar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 346, 15f (Siegelspur) Zusammenfassende Teilübersetzung: Seidel 103 Thomas [Blarer]traf Bucer bei Ambrosius [Blarer in Tübingen]; über das Ergebnis des Gesprächs wird Zwick nach der Rückkehr von Thomas berichten. Konnte Bucers Brief noch nicht abschreiben. Ist befriedigt von Bullingers und Pellikans Gutachten [für Chelius]. Schickt Abschriften der Gutachten Bucers und Philipp [Melanchthons] und erwartet von Bullinger und Pellikan Argumentationshilfen, um darauf antworten zu können. Konrad [...]wird ein Anliegen von [Leonhard]Hospinian vorbringen, der vermutlich von Kempten nach Stein [am Rhein] wechseln möchte. Grüße. [Martin]Frecht, Gervasius [Schuler] und Thomas [Gaßner] haben den Gutachten Bucers und Melanchthons schriftlich beigepflichtet. Pacem et gratiam per Christum. Thomas 1 noster deprehendit Bucerum 2 apud Ambrosium 3 , verum quo fructu cum illo egerit, non possum scire, cum non redierit Thomas 4 . Post reditum scies omnia. Utcumque enim non semper tutum sit singula literis demandare neque omnium fides probata est, tamen non possum non omnia in sinum tuum fundere. Epistolam vero Buceri iam non mitto 5 ; habet enim aliquot folia nec licuit describere et forte, ubi redierit Thomas, usui futura est. Sed non carebis ea. Pro tuo consilio 6 multas gratias ago. Ego totus iuro in tua verba. Utinam illi nostri 7 paria respondissent, quominus occasionem haberent calumniandi hostes, imo et qui a nostris stant. Consilium Pellicani 8 cum tuo remitto 9 . Utraque placent, quando plana sunt et verbo Christi fulta. Preterea incertus, an habeas consilia Buceri et Philippi descripta, hoc tabellione ad te mitto 10 , quo diligentius lectis tuisque in diversum rationibus collectis nobis manum iungas. Statuimus enim omnibus nervis 11 refragari, sed tu nosti meam pueritiam; itaque expectabo abs te et Pellicano argumenta potiora, quibus tanquam coniunctis ||16 copiis resistere et fortius respondere possimus. Vide, ne desis nobis 12 .
Deinde habet hic Cunradus 13 , quod tecum loquatur Hospiniani 14 nomine, qui mihi scolam in opido a Stain 15 ambire videtur; nam relicturus est Campodunum 16 . Obsecro, ut omnem lapidem moveas 17 in promovendo hoc tam docto et pio homine. Facies hoc, sat scio, non illibenter idque in gratiam studiorum. Sed iam vale cum tota familia tua omnibusque fratribus, Pellicano, Theodoro 18 , Leone 19 etc. 20. februarii 1535. I. Z. tuus. Et ne illud ignores: Frechtus Ulmae b , Gervasius 20 Memmingae, Thomas 21 Lindaviae subscripserunt consiliis Buceri et Philippi datis et signatis chyrographis 22 . [Adresse auf S. 26:] Colendissimo suo in domino fratri Hainricho Bullingero, Tiguri. [535]Peter Rümeli an Bullinger Frauenfeld, 27. Februar [1535] Autograph: Zürich StA, E II 441, 45 (Siegelspur) Ungedruckt Berichtet auf Ersuchen Bullingers über den Pfarrer von Frauenfeld, Michel von Üsigen, und über dessen anstößige Reden, die von verschiedenen Zeugen gehört wurden. Mehrere glaubwürdige Leute beschuldigen den Pfarrer außerdem, in Tübingen Ehebruch begangen zu haben. Er hetzt die Edelleute gegen die Prädikanten auf, doch wer rechtschaffen ist, durchschaut ihn. Rümeli dankt für Bullingers Beistand in einer persönlichen Angelegenheit.
Salutem et conscientie pacem per Christum. Besonder lieber herr und vatter, ich füg uch ze wissen 2 uff üwer begären, das her Michel von Üsigen 3 , pfarer zu Frowenfeld, öffenlich geprediget hat, Maria sye ein furbitterin, sy hab dem schlangen das houpt zerträtten 4 , und wer sy in allen nötten nit fur ein helferin erkenne und a anrüfe, den halt er fur ein kätzer. Das hand zwen predicanten und andere gloubhafte personen gehört, glich b nach Nicolai 5 geschehen. Item in dem ersten sontag in der fasten 6 , man müß nachlassung der sünd durch das furbitt des priesters in der bicht, die man nempt die orenbicht, erlangen, und wär nit bichte, der wärd nit sälig. Dan Christus habe wol die sünd hin gnomen, ja als vil als am[!] im stande. Item er hat am domstag nach esto mihi 7 öffenlich in Heinrich Capelers 8 huß im oberen stublin gredt: "Hier ist oder stat c der man, der, wie wol er klein ist, groß unglück kan anrichten." Das hat einer uf unser siten und der statknecht uf irer syten ghört 9 , und ist gemeldet von einem gsessnen 10 radt Frowenfeld. Aber einer hat in versprochen 11 und gredt, er hab es nur in schimpf wiß 12 geredt. Also hat im wyter niemant nach gefraget. Es lyt ein brief 13 hinder den schultheß Federlin 14 , der zeigt an, wie er ein biderman von Tübigen sin wyb hab hinweg gfürt etc. 15 , von gloubwirdigen lüten geschriben. Es hat ouch der
doctor uß der Ow 16 zu einem frummen gloubwirdigen man gredt, es syge war, er syge am chorgricht gsessen, do man das wyb hab von irem man gscheiden, die hab gredt, er hab irs an gethon, das sy im müß nach gan, aber durch im medicum wider curiet syge, da d sy im spinn figend 17 worden. Was her Cunrat Schreyvogel hat vonn im gseit, ist uch on zwifel wol wissent 18 . Solliche und andere reden stoßt er offenlich uß und hat zum alten kilchherren 19 gredt uf dem weg von Tobel gen Frowenfeld, sy habend wol umb ein rock wermer dan wir von dem landtsfryden 20 etc. Item er e hab keinem kein wyb hingfürt, sy sie selbs nachi gloffen, und er wette es noch thun und keiner weren, sy were eins webers oder eins anders wyb etc. Wie erlich er huß halte mit einer dirnen, die im ein meßpfaf im huß helt durch die fasten, weist mengklich 21 . In summa, es ist ein frävenlicher, böser mensch, der wenig schaden dem evangelio thut mit sinem leeren 22 und üppigen leben, aber die edellüt mächtig, wo er kan, wider die predicanten ufwist 23 und verhetzt. Doch was rechtsinnigs ist, das gloubt im nit, so lichtfertig ist er in sinen worten etc. Ceterum, lieber herr, ich danck uch üwer müg und arbeit minet halben nülich gehabt 24 , und wo ich söllichs und anders möcht mit minen armen diensten beschulden 25 , wet ich bereit und willig sin. Hie mit empfilch ich mich üwer liebe und vätterliche trüw. Datum Frowenfeld, 27. februarii. Petrus Rymelin, allzit u[wer]w[illiger] diener. [Adresse auf der Rückseite:] Dem wolgelerten, frummen M. H[einrich]] Bull[inger], sinem lieben herren.
[536]Nikolaus Steiner an Bullinger [Rüti], 27. Februar [1535] Autograph: Zürich StA, E II 441, 54 (Siegelspur) Ungedruckt Hat in Rüti ein schwieriges Amt angetreten; denn er wird von den Bewohnern des ehemaligen Klosters und vom Pfleger [Jakob Kumber]befeindet und isoliert. [Wolfgang]Huber, der älteste der Mönche, und der Pfleger wollen ihn wegen seiner Matthiastag-Predigt, in der er über die Untaten und über das Ende des Judas sprach und dabei die Veruntreuuung von fremdem Gut, besonders von Almosengeldern, scharf rügte, bei der Obrigkeit in Zürich verunglimpfen. Bittet Bullinger, ihn zu rechtfertigen, wenn die Sache zur Sprache kommt. Grüße. Pax multa diligentibus etc. Min lieber her und vatter, ich bin wol ingedenck üer vätterlichen wortten, die ir mir anfenglich hand geseyt, ir werdent mich steken an ortt, da ich vil widerstand werd haben. "Si autem dominus pro nobis, quis contra nos?"[Röm 8, 31]. Ich hette wol mit sant Thoma mogen reden: "Domine, quo vis, mittas me, praeter ad Indos!"2 Doch han ich für mich genomen, mit göttlicher hylff, ich weite etwas fruchtbars uß dissem verstockten volck 3 han bracht, als üch geseyt han. Aber es ist nit da innen, so wend sy nit inhen lan 4 , so ist der pfleger und sy eines sinns und züchent ein gantz husgesind mit inen, bedarf nieman zu mir wandlen 6 , reden und handlen guttes, sy werdent verhasst und müssent es sur engelten, und pringen das volck nach irem wyllen. So hett es sich geben jetz uff sant Mathias tag 7 , han ich sin election und end Jude 8 anzogen 9 und, womit Judas ein sömlicher schantlichen tod verschuldet hat, disse meynung, er sye ein schaffner gesin gottes und des allmusen, das habe er mißbrucht und darvon gestollen das klein, darnach das groß 10 , und in der gyt sin hertz besessen, das er siner er und ampts vergessen habe
und nach frömbdem gut betrachtet, hab im got herumm 11 reprobum sensum 12 geben, das er in grossere laster gevallen sy, in verrättery, blut verbüssen 13 etc. 14 Also alle, die sych in gyt ergeben und mit frömbden gütter ummgant und die zu iren hand züchent, sonder 15 das helig almussen, das der armen zustat, die wirdt got straffen und ein erschrochelich end begegnen, ouch allen denen, die gottlosslich lebent und ir leben nit enderen, die werden allso jämerlich enden. Und andere gschryfft hiemit angezögt, namlich Numeri 16 16 : Dathan, Abyron; 4. Regum 9 17 : Jesabel; 1. Regum ultimo 18 : Saul; 2. Regum 18 19 : Absolon; 4. Regum 19 20 : Senacherib, et Abymelech 21 etc. Und also wyl ich üch herin rechnung geben han miner ler, und vermeynt also, ich hette es wol troffen und christelich exhortiert, nieman zu nachteyl. Da ist der Huber 22 , der eltist münch, uff die barkilchen 23 gelouffen und in 24 uffgewecht 25 , ob er nit darzu thu wel, ich hab sy und all amptlüt geschent und geschmecht, und ein gemeynd vociert und an sy bezüget 26 . Doch muß megen insagen, was sy wend, da nit an ist 27 . Aber es ist nit anders, dan wie ir hie bericht sind. Sy wend nit angerürt nach gestrafft 28 und geleit sin und alle wort sinistre ußlegen, als dann ettlichen me han gethon, und geschirren ander lüt an 29 , die ein uff lassen gan 30 , und wend sy dann die hend weschen. Und das füg ich üch ze wissen als einem lieben vatter und heren, dan den uffsatz 31 han ich erlanget, das ich die huren han vertryben 32 . Dann die heren hand ein eygen löffer 33 inen zugeschickt. Und verhoffte, ich welt das antichristenrich zestoren und dem frommen Christum darsetzen, wenn die widerchristen nit werent; ich hette fromer lutten gnug. Ich byt üch, entschuldigen mich, ob es ettwan bedacht wurde 34 , und lassent mich bevollen sin by der warheit und rechten sachen. Beschirment mich, so wyl ich mich aller redlicher datten flyssen.
Begrützen mir üer volck 35 . Vale prospere et sane. Datum sabbato ante oculi. Nicolaus Steiner vestris praeceptis se a subiciens. [Adresse auf der Rückseite:] Ad dignissimas manus doctissimi viri, magistri Heinrici Bulligeri, concionatoris divinorum Thuricensis, domino suo semper obediendo. [537]Johannes Zwick an Bullinger [Konstanz], 27. [Februar]1 1535 Autograph: Zürich StA, E II 346, 19-21 (Siegelspur) Ungedruckt Will die neulich vergessenen Gutachten [Bullingers und Pellikans]beilegen. Schickt vertraulich einen Brief Bucers. Thomas [Blarer] hat bei Ambrosius [Blarer in Tübingen] mit Bucer verhandelt, der zwar bedauert, die Konstanzer beunruhigt zu haben, aber die Gefahr nicht sieht; Zwick befürchtet eine Ermutigung Schwenckfelds und Zulauf für die münsterischen [Täufer]. Möchte die Gutachten von Bullinger und Pellikan an Ambrosius [Blarer]senden; empfiehlt, sie auch an Bucer zu schicken, ohne dabei die Konstanzer zu erwähnen, und ihm von der Besorgnis der Zürcher zu berichten. Entschuldigt sich für die mangelhafte Abschrift des Briefes von Bucer. Bittet, auch weiterhin unterrichtet zu werden. Gruß. Salus et pax Christi. Iterum atque etiam experiris, mi Bullingere, suavissime frater, quam sim stupido et oblivioso ingenio: quorsum enim, quod nuper tam constanter scripsi me tibi remittere consilia 2 , cum ipsa servaverim domi? Ergo si tibet, mendacii me accusa, quanquam mendatium purgaturus sim ignorantia, que innata est mihi homini misero. Sed iam praesto, quod pollicebar nuper, nisi iterum excidat, quominus addam literis consilia. Hoc ne fiat, e naso nodum faciam 3 .
Deinde ad te mitto responsionem Buceri ad nos priorem 4 , sed nosti, qua lege, scilicet bonae fidei. Nob enim, quisquam alius legat, cum non omnes sint aequo animo neque irritanda sunt magis atque magis ingenia quorundam. Fingendum esset quid potius, quo placarentur. Proinde non omnes cauti sunt in scribendis a literis ad amicos. Hinc miscentur vel odiosissima, quaeque non nisi in sinum effusa sunt. Thomas 5 noster Bucerum deprehendit apud Ambrosium 6 . Egit cum illo multis et strenue. Quid responsi adtulerit nobis, uno verbo dicam: Dolet hoc unum Bucero nos Constantienses tam offensos esse consilio suo. ||20 Verum an persuasum sit optimo viro huius modi conatus esse periculosos et parum solidos, non intelligo. Omnino putat se nihil dedisse a scriptura alienum. Sed quid dicam? Articulorum summa circumfertur typis excusa 7 . Quidam blandiuntur, quidam frendunt, et nemo est, qui non summe levitatis nos insimulet. Egregie confirmabuntur sectae; Schwenckfeldio duplex cor nascetur, si modo non multi quoque Monasteriensibus b accessuri sunt. Tuum consilium iuncto Pellicani summe placet nostris omnibus. Quodsi vobis non ingratam rem fecissem, certe misissem Ambrosio, sed nolui sine venia. Unum vero optaremus, ut c per vos quoque scriberetur Bucero negotium fieri a vestris propter consilia Gallo data 8 , ne putaret bonus vir nobis tantum d Constantiensibus haec minime probari. Cavendum vero, ne ex vestris literis - quas communi nomine scribendas censemus -quicquam suspicari posset de monitione nostra. Abstinendum esset ab omni mentione nostrarum literarum, imo nominis nostri. Possent quoque mitti consilia vestra, quo magis intelligeret, quae vestra in hisce concordiis sententia, atque hinc forte minus pergeret in instituto. Speramus vos ita facturos. ||21 Responsio, quam mitto, per pueros descripta parum cohaeret, sed litterae A B C etc. indicabunt ordinem. Aliis quoque erroribus dabis veniam, neque enim relegi neque cum archetypo contuli. Facile deprehendetis mentem. Quicquid vero tibi boni incident ad hanc concordiam confutandam, cave, ne me lateat. Servet te servator cum tota familia omnibusque fratribus. 27. septembris 1535. Tuus atque iterum tuus Io. Z. [Adresse auf S. 22:] Domino Hainricho Bullingero, selectissimo meo fratri.
[538]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 28. Februar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 63 (Siegelspur) Ungedruckt Ist betrübt darüber, daß der Eindruck entstehen konnte, die Prediger seien zerstritten, kann aber Capito in der Frage des Doktorats nicht entgegenkommen. Wiederholt seine Bedenken bezüglich des Begriffs der "exhibitio"[des Leibs Christi im Abendmahl]. Chelius hielt sich in Basel auf. Trotz beruhigenden Aussagen von Gesandten gehen die Verfolgungen in Frankreich weiter, wie die Ankunft von Flüchtlingen beweist. Der französische König soll sich mit Barbarossa verbündet haben, und dieser soll sich im Anmarsch auf Ancona befinden. Berichtet von durch die Konkordienbestrebungen ausgelösten Streitigkeiten in den Kirchen von Augsburg, Straßburg, Württemberg und Frankfurt; auch unter den Schweizern gibt es Anzeichen für Uneinigkeit. Grüße. S. Nisi ex Theodoro 1 nosses, quae satan seminavit inter nos, excitasses forsitan tuis 2 ut aliquid dixissem; nunc paenitus supersedeo. Dolore crucior, quomodo conceptam opinionem de dissidio concionatorum ex animo plebis radicitus evellam, nec invenio rationem, priusquam videam nihil amarulentiae in nobis amplius sedere. Verum hoc impossibile mihi videtur, nisi ego doctoratum humanum respexero spiritus et ecclesiae doctoratu dimisso - non ausim enim dicere neglecto. Reliquit Capito scripta 3 hac de re senatui nobis insciis. Utinam vidisses! Vidi enim ego veluti per transennam satis mirabiliter et cognovi discrimen inter pastorem et doctorem ecclesiasticum 4 , quod prius ignoravi. Sed quid nobis cum nugis? De exhibitione vidit Theodorus noster quae scripsi Bernatibus 5 . Equidem nisi persuasus divinis aliter sentire non possum. Verissime dicere videris: "Admittamus exhibitionis verbum, et in foribus haerebit potestas clavium et absolutio Lutherana"6 .
De Chelio nescio, uti res habeat. Fuit hisce diebus hic, sed me non invisit. Gallus 7 saevit ut hactenus, quamvis legati eius (ita Capito nuper ad me scripsit 8 ) polliceantur omnia tuta. Sed quod hi pollicentur, acta defoedant; nam paucis ante diebus exules usque huc refugerunt 9 . Sunt, qui literis vel alia ratione patrocinium sunt suscepturi piorum ad regem 10 , et bene sperant hi. Nescio, quid sit. Memini, quod aliquando tu scripsisti 11 regem nullius amiciciam neglecturum, qui spem dare queat solidi regni. Fama est enim eum cum Barbarossa iunxisse foedus 12 et hunc esse in itinere ad Italiam Anconae adpulsurum et eo pertinere, quod tanta Germanorum vis in Italiam proficiscatur 13 . Quod si ita habet, expecto consilium dei. Preterea, meo videre, concordie illa actio 14 fere in omnibus ecclesiis evangelicis excitavit dissidia. Augustae dissentiunt concionatores, quare de novo illuc vocatus est Bucerus 15 ; concesserunt Argentinenses duos vel tres menses 16 . Argentinae pessime inter hos convenit, tametsi de aliis quam de eucharistia. In Wirtemberga ab omnibus fere dissentit d. Grynaei integritas, atque ita, ut nec cum Bucero illi coeat integra amicicia 17 , quod non ita multo ante putaveramus impossibile. Et Francofordiae dissident 18 , unde timor, ne quid mali sit illic exoriturum; nam caesar per cameram eam civitatem vexat, ut missam restituat 19 .
Inter nos nihil huius potuit excitari; igitur aliud incendium malus ille 20 posuit. Sed et in Helvetiis nostris an non species dissensionis adparuit? Mirabilis profecto instituta concordia, de qua Theodorus nimirum satis tibi. Deus optimus maximus defendat, ut faciet, suos in perpetuum. Vale semper cum tuis et Utingero nostro. Basileae, pridie kalendas martii anno 1535. Tuus Myconius. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, amico et fratri in domino charissimo suo. [539]Peter Schnyder an Bullinger Laufen, 28. Februar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 355, 66r.-67r. (Siegelspur) Teildruck: QGTS II 78f Leute aus der Gemeinde Dörflingen berichten ihm, daß nellenburgisch-österreichische Bewaffnete ihr Dorf überfallen und sieben Bewohner als mutmaßliche Täufer nach Stockach verschleppt hätten; die Aktion richtet sich jedoch gegen die Reformation. Die Dörflinger beklagen, daß sie von Zürich bei der Durchsetzung der Reformation - besonders während der Amtszeit des Obervogtes [Jakob] Günthard - zu wenig unterstützt worden seien; sie möchten nun, daß ihnen die bei Büsingen gelegene reformierte Kirche "Kirchberg" zugewiesen wird. Bittet Bullinger, ihre Sache zu unterstützen. Der guötig unnd gnedig, barmhertzig, ewig gott verlich unns allen sinen segen durch Jesum Christum, unseren herren. Geträwter. lieber herr unnd bruoder, ich bin angelangt, üch disen handel zuozeschriben von etlichen guotwilligen unsers halgen gluobes, die in disem handel verfast 1 , damit ir euch erlernen mögind, wie mit götlicher hilff unnd bystand unserer christelicher herren und oberen der gemey[n]d dis thayls 2 zehilff komen möge. Dem ist also: An unseren anstössen 3 yennethalb des Rhins ligt ein dorff mit namen Dörfflingen, ligt in der herschaft Neuenburg 4 , da die herschafft hatt die oberen gricht unnd unsere herren die nideren. Da
sind nun die Dörfflinger kilchörig gen Gaylingen 5 , da nider und höhe gericht sind der herschafft von Stockach 6 , der kilchensatz der statt Schaffhusen. Wie nun die biderben lüt von Dörfflingen gen Diessenhoffen 7 , gen Buössingen 8 , gen Schaffhusen dem göttlichen wortt 9 nachgeloffen sidert fünff oder sechs jaren har unnd sich also irer pffar zuo Gaylingen, als der irsel 10 unnd abgötterey, enzigen 11 unnd sich gottes unnd irer christelichen herren von Zurich getröst 12 , dem statt a thuon, also von mencklichem ungefecht unnd unangerenzt 13 pliben unnd von nymot b rechtgeferget ires gluobes halb. Nun habend sich die von Stockach vor etlichen tagen uffgehept unnd die verdachten im handel gottes, die sy unnd mit der unwarhait thuöffer verlündent, understanden ze fahen, unnd aber uff dem weg im wasser, die Aych 14 genant, by nachtzitt gesumpt unnd etlich rüter nahinzuo ertruncken; deßhalb sy verursacht, wider haim gekert 15 . Yetz aber uff donstag verschinen 16 , nach mittnacht, ingefallen mit zwayhundert mannen ungefarlich, von Stockach komen gen Dörfflingen, 7 personen jemerlich überfallen, ir hus unnd hoff zerstossen, gefencklichen angenomen, win unnd brott gessen unnd getruncken, sy ellendklich hin unnd enweg durch studen und stöck gefuöret und gen Stockach gelegt, da etlich enttrunnen, jamerlich mit inen gehandlet, den schwangeren wiberen nit d verschont unnd etwo 17 wit gefuört unnd lassen gon e , und inen eynen ruoff machend, sy segind thuöffer 18 . Die sy worlich, lieber herr unnd bruoder, nit sind, unnd kein ander ansprach 19 entlich f , dan das sy nitt mit irer falscher religion, die sy zuo Gaylingen tribend in ir pffar, gemaynschafft nit g haben wend unnd sich tröstend gottes worts, so sy erlernet hond an den obgenannten orten 20 , unnd irer christelicher herren unnd oberen zuo ||66v. Zürich, mitt denen sy eyns im handel gottes begertend sin, ye welten har lieb unnd leyd mitt inen gelitten,
ir jerlich schirmgeltt unnd h korn gebend, im Missner krieg 21 unnd Kappeler krieg, sunderlich uff dem berg 22 , trulich umb gottes unnd unserer herren ere gestanden etc. Unnd aber noch thalenme 23 jar und tag darby 24 nit geschirmpt sind worden. Unnd nochmals, das sy, lieber herr unnd bruoder, unnseren herren nit zuozellend 25 , sunder etlichen ober- und undervögten, namlich 26 dem Gunttharten 27 unnd irem undervogt 28 zuo Dörfflingen, der nachmals zuo der pffar zuo der meß gen Gaylingen gattin der farb wyß unnd plaw i , so im gebend unser herren. So ein obervogt sy etman 29 haimsuochte 30 oder mitt dem undervogt gerett, besser sorg ze haben, die schwezer, redlifuörer, so der meß unnd denen von Stockach anhangend, abzemanen, wurde under den frommen lüten dester mer ruowen wachsen. Dann, min bruoder, die fromen k lüt ligend dussen, yennet dem Rhin, als ob sy niymoz 31 seyind. Nun aber, min her unnd bruoder, ligt nach 32 by Dörfflingen ein l pfarrkilch, Kilckberg m33 genant oder Buössingen n ; da sind die hohen gericht wie zuo Dörfflingen deren von Stockach, die nideren deren von Schaffhusen, wie die nideren gericht zuo Dörfflingen minen herren zuohörend. Da hand die Schaffhuser die kilchen gesuberet von gözen und altaria, kein meß da, unnd land frey das götlich wortt da verkünden, unmencklichs 34 sumen 35 unnd hinderen. Unnd umb der gelegenhait begertind die fromen lütt, das unser herren si dahin ordnetend, diewill Schafthuser unnd unnser herren im gluoben eyns sind. Ouch Buoch 36 , ein dorff, ligt witer im Hegaw, gehörtt aber ouch o wie Dorfflingen in die pffar gon Gaylingen, sind die nideren gericht ouch deren von Schaffhusen unnd die hohen denen von
Stockach. In dem dorff hatt man kein meß, unnd behaltend sich gottes und iren herren. Aber zuo Dörfflingen gatt es also zuo! Semlichs, herzlieber bruoder, bin ich ganz genaigt (in yle aber geschriben, uß beger der fromen lüten 37 ) uch zuozeschriben. Da ir yez erlernen 38 mogend, was wyter ze thuon uch zuostand als eynam vatter der verlassnen armen, die Christo ouch thür 39 ankomen 40 , wie unachbar sy vor der welt sind. Vermögend aber die Schaffhuser in iren nideren gerichten ein pffar niderzelegen mit der ||67r. abgötterey unnd pfflanzen göttliches worts im kaiserthuom 41 , fill me unser herren, ein anfang unnd spiegel götlicher warheit. Mir will aber also sin, es gang uns eben, als wen einer eynen widerwertigen, bösen menschen vorhanden habe unnd kunde durch kein mittel sin herr werden, er schlach im dan vorhin sin butt trulich foll 42 ; dan habe er an im unnd vermöge unnd thuö, was er welle, unnd kund mitt im dan naherkomen 43 ; unnd ob 44 im der kopff erschlagen, hab er nüt mitt im kunden schaffen 45 . Also werdend wir verschreyt 46 und veracht p . Ita res nostre cum quinque pagis 47 etc. Gott gib sin kraft unnd erweck unns uff mit der krafft, damit Jesus Christus ufferweckt von thoten. Amen. Dathum zuo Luoffen, in yle, uff 28. februarii etc. 1535. Petrus Schnider, ewer williger bruoder. [Adresse auf der Rückseite:]Minem trewen, lieben herren unnd bruoder, Meister Heinrichen Bullinger, predicant q zuo Zurich.
[540]Heinrich von Ulm an Bullinger Grießenberg, 28. Februar 1535 Autograph: Zürich StA, E II 355, 70r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Der Komtur von Tobel [Dietbald Gyß von Gyßenberg] will Hans Wähinger, dem Kaplan zu Bußnang, der zurzeit die Pfarrei [Märwil] betreut, die Pfrund nur belassen, wenn sich dieser an die Stiftungsbriefe hält; Wähinger kommt nach Zürich, um Rat zu holen. Bittet Bullinger, dem rechtschaffenen Mann behilflich zu sein. Wyrdiger, hochgelerter, besunder gunstyger her. Her Hanß Wechinger a1 , zayger dyß brieff, der dan ain lange zytt ain capplon zu Bussnang und ain ordesman sant Johans ordens gwessen und vom huß Thobel 2 belechnett 3 und vom gantzen cappyttel verwylgt 4 worden, lutt 5 siner uffgerychten brieffen, so dan on zwyffel uch och furhaltten wird und verlessen lon, und daruff mir furgehaltten, wie dan im der jetzgender 6 her zu Thobel 7 im hab abkund 8 , das er im die capplony uberantworde, oder aber daß er sy versenche 9 nach inhalt der thotatzcion 10 und der styfftbrieffen 11 , daß b dan sich der gutt altt man ubel beschwertt, und nit versenen 12 , und hette vermaind, man hette sin altters lon gniessen und lassen blypen, und mir darby anzaicht, er habe uff die pfrund ain huß von grund uff, uff sin costen buwen, one des genantten gottzhus schaden, und jetz ain zyttlang dem huß Thobel ain andere
pfar 13 versenen hautt, des doch ain huß Thobel hett müssen c an costen erlyden 14 , deßhalb er dem huß ersparett haut; und daß mit guttem wyllen don, damit sich weder daß huß noch nemen ab im erggeren möcht, das man jeche 15 , er nem ain pfrund in und dette 16 nuntz 17 drum. Und haut mich also um rautt betten, wie er sich haltten sölle und dem lantzfryden 18 gmeß syge, und mir darby anzaygt, er welle hinin gen Zurich zu ettlichen sinen frunden und gsellen d19 und rautz suchen, wie er sych doch haltten sölle. Daß dan mir e nit ubel gfallen haut. Uff semlich, gunstyger her, ist min ernstlich bytt an u[wer] w[yshait]. das ir dem gutten alten man hylfflich und rättlich syn, darzu er fug haben möcht; dan ich in mir nyt wayß finden, im zu rautten. Dan der gutt man ist altt und hautt wib und kind, und die frow gantz groß und schwer, deßhalb sy ||70v. nytt wol mögent f wanderen. Sol dan er vyl drufft leggen, so furcht ich, er mug es nit erhaltten 20 . Deshalb ich im nit wayß zu rautten; dan ich bin zu schlecht 21 . Und wöllent in in u. w. laßen bevollen sin. Dan ich in jetz ain lange zit erkent 22 hab und nie anders vom im ghörtt hab, dan g waß ain h byderman zustuatt, und ich selbs nie anders erfaren 23 . Wo dan ich kan semlichs um u. w. verdienen 24 , so söl sy mich nit sparen; mitt diengsthlichem 25 und i fruntlichem bitt k , ir wellen mich in gunstigem bevelch haben. Datum uff occoly l , nach der geburtt unsers haylland im 35. juar etc. Hainrich von Ulm zu Griessenberg. [Adresse auf S. 71a v.:] Dem wirdigen, hochgelertten heren Henrico Bullinger zu Zürich, minem günstygen und lieben heren.
[541]Bullinger an Dionysius Melander [Zürich, März 1535] Gedruckt: In posteriorem d[ivi] Pauli ad Corinthios epistolam Heinrychi Bullingeri commentarius, Zürich 1535, f. 2r.-v. (Widmungsvorrede)2 Zwar ist der Kommentar zum zweiten Korintherbrief kürzer ausgefallen als jener zum ersten, doch ist zu bedenken, daß die anspruchsvolle Aufgabe den Kommentator immer zu einer gewissen Ausführlichkeit zwingt. Wenn das Werk auch nicht allen Ansprüchen genügen kann, soll Melander doch den Autor gegen ungerechtfertigte Kritik in Schutz nehmen. In secundam Pauli ad Corinthios epistolam Heinrychi Bullingeri ad Dionysium Melandrum praefatio. Prolixior fortasse fui in excutienda epistola priore, succinctiora itaque in posteriorem dabimus 3 . Interim vero expendat apud se quilibet, quot et quanta a commentatoribus paulo diligentioribus sint observanda a , illa vero paucis absolvi non posse. Exponenda enim compluribus in locis lectio diversa, et quae ex iis magis genuina sit, sed et nullibi non monendum, quae quorundam verborum vis ac proprietas, quae item sint orationis incommoda, qui tropi, qui schematismi, quomodo obscurius, brevius et perturbatius dicta clarius, copiosius planiusque exponi queant. Deinde, quod primum ac potissimum in commentariis requiritur, etiam superstitiosius observandus et ordinandus est orationis contextus, indagandus authoris scopus, indicandum, quomodo ad scopum argumenta referantur singula, quid obiter insertum et quid per digressionem dictum sit. Reddendus nonnunquam sensus paraphrasi, ostendendus orationis vigor ac ardor, sed et loci communes tractandi nonnunquam, quos et annotasse aliquoties suffe ||2r. cerit, admonendum quoque, quis usus eorum, quae disputata sunt, nec omittendum, si iis quispiam fuerit abusus. Asserenda enim veritas, confutandum vero mendacium. Quid, quod prodest et aliorum nonnunquam recensuisse sententias? Ista vero omnia quis, obsecro, unus et brevibus tractaverit? Veniam igitur merentur, qui commentarios nonnunquam copiosiores aedunt. Sunt sane, quos grata multis commendavit brevitas, verum illi vel sensum duntaxat paucis vel schemata certa vel locos annotarunt communes vel annotata et veluti fragmenta quaedam aediderunt. Paucissimos invenias, qui omnia ista in scribendis commentariis observarint tractarintque diligentius. Nec istud in hoc dico, quod nostris commentariis illa omnia praestiterimus, sed quod multa conanti ipsum opus inter manus opinione
maius excreverit. Tuum erit, Dionysi praestantissime, nostram fidelitatem et diligentiam tueri adversus quorundam procaces calumnias et laborantes nos in vinea domini 4 perpetuis iuvare precibus. [542]Gervasius Schuler an [Bullinger] [Memmingen], 4. März 1535 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 38, 384r.-v., [Beilage:] 385r.-v. (ohne Siegel) Teildruck des Briefes: [F. W. Culmann], Skizzen aus G. Schuler's Leben und Wirken, Straßburg 1855, S. 165f. Druck und Teildruck der Beilage: Vadian BW V 210f und WA Briefwechsel XII 167f b . Zum Ergebnis der Verhandlungen Bucers mit Melanchthon teilt er ihm vertraulich ein Schreiben [Bucers an Frecht] mit. Obschon Luther in der Vergleichsformel nichts Verdammenswertes gefunden hat, ist Philipp [Melanchthon] vom Kurfürsten [Johann Friedrich] von Sachsen angewiesen worden, die Meinung von Johannes Agricola, Osiander, Linck, Brenz und Amsdorf einzuholen, während Bucer nochmals an die Pfarrer und Obrigkeiten der Städte gelangen wird; auf dem Tag zu Esslingen [vom 7. März] wird u. a. darüber verhandelt. Auf der Konstanzer Theologenzusammenkunft hießen die Teilnehmer nichts gut, was über die Ausführungen in Bucers "Ad Monasterienses" hinausgeht, sie befanden aber auch, daß das Zürcher [Abendmahls-]Bekenntnis Luther wohl nicht genüge; Bucer legte im Hinblick auf eine Einigung mit Luther Artikel vor, die er unbedingt auch mit Bullinger besprechen wollte. Bittet um vertrauliche Behandlung der Beilagen. Nachrichten: Nürnberg hat sich dem Landfriedensbündnis [Ferdinands] angeschlossen, während sich Ulm durch religiöse Vorbehalte heraushalten will; hat darüber gepredigt. Bullinger soll Christoph [Froschauer] vertrösten, bis Schuler bezahlen kann. Wird mit der erwarteten Geburt eines Kindes große Auslagen haben. Schickt dem Schuhmacher das Geld, sobald er den geschuldeten Betrag kennt. Grüße. Es ist eine [den Schwäbischen Bund betreffende] Tagung in Ulm vorgesehen. — [Beilage (Brief Bucers an Frecht, 2. Januar 1535):] In der [Kasseler]Vergleichsformel, die Bucer nach Ulm, Esslingen, Biberach, Memmingen, Kempten und Isny schickt, sind einzig die Augsburger genannt, weil sie beim Kurfürsten noch immer im Verdacht [der zwinglischen Häresie] stehen. Hofft, daß Philipp [Melanchthon]
in seinen Bemühungen um Luthers Zustimmung [von den Städten] unterstützt wird, denn noch nie waren die Aussichten auf eine Einigung so gut; wird Weiteres berichten, sobald er mehr weiß. Bittet, dem beigelegten Text zuzustimmen, welcher - zur Bewahrung der Reinheit der Lehre - die Unterscheidung von Brot und Leib Christi [im Abendmahl] erläutert und festlegt. Philipp [Melanchthon] und einige Hessen empfehlen sich. — Übereinkunft zwischen Philipp [Melanchthon] und Bucer in Kassel vom 29. Dezember 1534. Schuler bittet Bullinger, diese Formel zu beurteilen, jedoch nicht zu verbreiten. Gratiam et pacem a domino. Accepi 6. februarii litteras abs te 2 , charissime frater, quibus ex me cupis scire, quid Bucerus noster a Melanctone et Luthero inpetrarit 3 . Sed quia nichildum michi super hac re perspectum esset, volui certis indagatis ad te scribere. Verum est, statim post abitum Buceri ad Melanctonem 4 Frechtus, ille plane meus Ulmensis ecclesie antistes, vir iuxta pius et eruditus, ad me ceterosque symmystas Buceri autographum misit, quod et tibi bona fide c communicare volui 5 , non ut aliis ostendas, sed apud te contineas habeasque, quo negotium hoc foelicius vehere poteris. Accepi multo post, vicesima septima februarii anno 1535, alias literas a Frechto meo 6 , quibus inter cetera vel eius certiorem fecit: "Non autem ignoras forte", ut Frechti verba recenseam, "quid elector Saxo 7 cum Luthero responderit ad ea, que Melancton cum Bucero nostro Casselle nuper coram landgravio 8 in causa concordiae tractaverunt. Lutherus cum theologis Wittenbergensibus ingenue sunt confessi se non posse nos dampnare in nostra sententia 9 . Quodsi nichil damnabile in ea est, consequitur eam carere mendatio. Philippus 10 tamen iussu electoris aliquot precipuorum concionatorum, utpote Islebii 11 , Osiandri, Linckii 12 , Brentii, Ambsdorferi 13 sententias super hac nostra moderatione
rogabit 14 , et rursus Bucerus noster rogabit nostras et precipuorum senatorum urbium sententias; tum plan[e]d pleneque deo propitio coibit concordia. Atque ea de re urbium legati Esslingiae forte colloquentur, ubi ad proximum letare 15 comitia agitabunt 16 ." Hec Frechtus etc. Nos cum essemus Constantiae 17 , nichil in causa euc[ha]ristie e probavimus, quam quod Buceri scriptum Ad Monasterienses 18 habet super hac re. Vestram veram confessionem 19 quum magno studio legissemus, tandem in hanc (in sinum tuum 20 loquor) prorupimus sententiam: "Helvetii sive Tygurini fratres de negotio eucharistiae verissime scripserunt, fortasse tamen non satis luculenter Luthero." Videbamus enim in modo loquendi, non re ipsa, distare negotium etc. Utinam michi coram daretur otium loqui. Bucerus quosdam articulos proponebat 21 tum nobis subindicans, qua via possemus cum Luthero praeter veritatis iacturam convenire, quosquam avidissime et tecum ad satietatem usque velle conferre.
Non usque adeo tutum est literis illa expedire hoc praesertim nequam seculo, ubi nec hospes ab hospite tutus est 22 . Sperarem te hosce non praet[er]f commodum lecturum esse, non quod Bucerus huiusmodi articulos ad[a]maret g , sed ut velut hiis mediis experiretur apud nos, qui Svevicis ecclesiis praesumus, quocunque possemus cum Luthero coire. Accipe inter[im]h bona fide, que mitto, atque pro tibi data prudentia expende apud te, n[e]i ipse velut secretorum detector insimuler. Nova sunt, que sequuntur, et v[era]k : Die von Nürnberg sind in pundt kommen; gott gesegne inen das protes[...]l . Die von Ulm wöllen ouch dran, aber doch mitt ettlichen vor[b]ehaltenen m artickelen, deren eyner ist, daß der pundt nützt soll in der religion sach zu schaffen haben, und wann inen der reli[gi]on n sachen halb ettwas widerwertigs zu handen gotth, so sollen ||384v. ouch die bischöff und prelaten inen daß evangelium zu schirmen beystendig sein 23 . O carnulenta pectora, o stultam prudentiam! Quam se in mille formas flectit sathan ille 24 . Jaa, sprechen die von Ulm, wir wißen wol, daß römsche k[ünglich]e m[aieste]t 25 solchen fürschlag mitt sampt denen pfaffen nitt kan annämen, so konnen wir dann mitt glympff 26 von inen kommen etc. Eß heißt aber gott versucht, wann man alßo mitt pletzwerck 27 umbgoth und sich nitt der einfältigen worheyt und gerechtigkeyt heltet. Die hälen 28 katzen sind nitt gut zuversuchen 29 ; daß nochergeschlecht weyßt im alweg den kopff uß der halffter zuschleyffen 30 . Wie wann die pffaffen solchen fürschlag annämen, und wann eß dornach an die noth ginge, so derfft 31 man erst deß gemachten pundts mitt seynen condictionibus ein sonderen tolmetschen, und eb ein yglich sich dorüber mitt seinem mutwyllen erspatzierete 32 , weren wir verloren. Ich hab ein predig oder zwo treffenlich dowider gehandlet zu Memmingen; hoff, gott hab es gepeßeret unßerdthalben. Nüt dann laß dir unßere kylch in deynem gepett befolhen sein.
Witter pitt ich dich umb gemeyner liebe wyllen, die wir zamen tragind, wollest mir den Stoffel 33 noch meer auffhalten 34 ; er soll doch nütz 35 verlieren; ich wyll ihn erberlich bezalen uffs beldest, so immer müglich. Ich wird schir 36 ein kindpetterin haben, das ouch ein bsunderen kosten auff mich läufft. Deß schumachers 37 summ weyß ich in der worheyt nitt; ich wolt ims geschickt haben. Wann ich der selben verstendigt wird, will ichs im schicken. Ich scryb in eyl, hab vergut 38 , meyn prüder, halt mir meyn seltzam 39 schryben zu gut und laß mich dir im herren hinfurt wie byßhaar befolhen sein. Grüß mir dein liebs ripp 40 , dein muter 41 , Leonem Jude mitt allen prüderen. Datum 4. martii anno 1535. Eß wirdt ein tag zu Ulm von der ritterschafft und adel 42 . Dein Gervasius Schuler. ||385r. [Beilage:]o43 Gratia et pax observande Frechte. Mitto tibi p et fratribus symmistis Eßlingensibus, Bibracensibus, Memmingensibus, Campidonensibus q et Isnensibus rationem 44 , qua in praesens averti possit conatus hostium causam querentium r ex nostro dissidio. Visum est illustrissimo landgravio s , Philippo et michi, ut Augustani soli exprimantur, quia nos pridem a Saxo t agniti sumus concordes, dum ille u nostram primum Auguste et nos illorum postea Schwinfurdi confessionem recepimus 45 . Non fuit igitur vel significatio aliqua concedenda, quasi aliquid adhuc v inter nos non w
conveniret, sicut revera per omnia convenit, nisi quod de modis loquendi quibusdam aliqui adhuc herent. Augustani autem peculiariter x diffamati apud illustrissimum principem electorem fuere 46 ; de his igitur nominatim rationem concordie posuimus, quam Philippus dicet omnibus y nobis probari. Nam quum hic nichil detur z , quam ut iuxta confessionem doceamus aa , et explicatio, que subiicitur, nichil quam exhibitionem 47 veram Christi bb exprimat et nullam explicationem excludat, non videtur messe hic, quod quenquam nostrum possit cc gravare. Dominus Greek. siquidem adprobat nostram moderationem in libro Ad Monasterienses, ubi omnia satis explicata sunt, integrum manet cuique in ecclesia sua explicare pro aedificatione omnia, tantum dd ut vera veri Christi per ministerium ministerialis exhibitio salva maneat. Ut semper dicebam, greek dabit operam ee , ut dominus Lutherus ff quoque nostram gg explicationem probet. Inpii nichil ad nos 48 ; nichil igitur de illis nominatim statuere visum est. Vos ergo, charissimi fratres, perseveretis in moderatione, que est in libello hh Ad Monasterienses, ut plene ii fateamini dominum nobis exhiberi kk , et orate dominum, ut Philippi ll conatus, qui optimi mm sunt, provehat nn et confirmet. Nunquam fuit spes certior et purior concordie oo . Dummodo autem Greek nobis rescripserit, quid apud electorem et Lutherum effecerit, significabo. Scriptum, quod mitto, communiter a nobis positum, nolite vulgare et in eo agnoscite diligenter cautum de discrimine naturali inter panem et corpus domini. Hoc enim posito aversae sunt omnes crasse et inpure cogitationes, quomodo per se corpus domini percipitur, nempe mente fideli et ratione sacramenti. "Corporalis, corporaliter" in praesens dilatum pp est ex causis. In genere antea statui, quod qq necesse est exhibitione rr et luculenter explicanda naturae diversita[te]ss inter corpus domini et panem.
Res commode habent; tantum orate dominum et concordie vos tt accomodate secundum ea, quae recepistis ex libro Ad Monas[terienses]. Que Philippus effecerit apud electorem et Lutherum, rescribet quam primum landgravio; ab hoc discemus nos optime. Valete fratres observandi. Franckfordie, postridie circumcisionis 49 1535. Philippus et fratres quidam Hassie magno studio se vobis commendari petierunt. Martinus Bucerus Has literas Bucerus Frechto misit, Frechtus nobis etc. ||385v. Conventa inter Philippum et Bucerum Casselle 4. kalendas ianuarii anno 1534 50 : Herr Bucerus ist zu Augspurg funff wochen gelägen, hatt do geprediget und bevolgt 51 , das die predicanten der oberkeyt zugesagt haben, vom sacrament und anderen artickelen der confession und apology 52 gemäß zu leeren. Deß sy sich ouch zuvor auff ansinnen der oberkeyt erbotten habend, wie sy imme angezeygt, und daß kein betrug gesucht oder gemeynt werde, das der worhafftigen von der woren gegenwirtigkeyt Christi bericht zuwider, jaa des sy bekennen, das der leyb Christi wäßenlich und worhafftiglich endtpfangen werde, so das sacrament endtpfangen, und das prot und weyn zeychen sind, signa exhibitiva, welche so man reycht und endtpfacht, werde zugleych gereycht und endpfangen der leyb Christi. Und halten alßo, das das prot und der leyb alßo bey ein 53 send, nitt mitt vermischung ires wäßens, sunder alß sacrament und dasjenig, so sampt dem sacrament gegeben wirdt (quo posito aliud ponitur); dann diewyl man auff peyden theylen helt, das prot und wein plybt, halten sie solche sacramentalem coniunctionem etc. Rescribe, mi frater, ut placeat tibi hec concordie ratio; interim ne palam divulges. [Ohne Adresse.]
[543]Hans Zipperli an Bullinger [...], [nach 4. März] 1535 Autograph: Zürich StA, E II 355, 62 (Siegelspur) Ungedruckt Hat in der Kirche, im Streit mit dem bischöflichen Obervogt von Arbon [Jakob Christoph Krumm], Äußerungen getan, für die ihn der eidgenössische Landvogt im Thurgau [Christoph von Sonnenberg]bei seinem Gute behaften will; bittet um Hilfe. Gnad von gat, dem vatter und unsserm heren Jesus Crist sige mit üch zufor, her Maister Hanrich Bolinger. Ir sond 4 wyssen von ainem gutten, armen gesselen 5 , der ist uss der gmand von Rogwil 6 , dem gat es widerwerdig, alain von der gödlichen grechtikait wegen, das unss der vogt von Arben 7 hat die bredikanten verbaten und unss von alen kilhengüter verbaten 8 , och under unss in die kilhen gangen und an
hader mit edlichen angefangen. Do han ich geret, wene unss der vogt von Arben nit welte by frit und recht 9 lassen beliben und unss in ainen unbilichen kost werffen, wer ich der manug, den kasten zu im zu ssuchen 10 . Do red ainer 11 und sprach: "Er wurd er in das schlas ligen 12 und wurd üch 13 lassen nahelugen 4 ." Doch red ich, wene er dan im schlas welt ligen und frid und recht nit halte, so kund man im doch fur das schlas zühen und in bim grind 15 ussher werffen. Um soliche wart wil mir min her landfogt 16 nemen, was ich han. Darum bit ich üch, lieber her, das ir üch min in drüwen welent anemen um der er gades wilen und um miner klinen unertzagnen kinder 17 wilen. Wissend und furend min schwager 18 ; dan er ist deren sachen nit bericht 19 . Wo ich dan das kan um üch verdienen, mit samt aner gantzen gmand von Ragwil, das wil ich don. Gat sige mit üch. Von mir, Hans Zypperly, aletzy 20 wilig mit hilff gates, 1535. jar. [Adresse auf der Rückseite:] Dem erwirdigen Maister Hanrichen Bolinger, bredikand zu Zürich, in sin erwirdige hant.
[544]Bullinger an [Sulpitius Haller] Zürich, 5. März 1535 Abschrift: Bern Burgerbibliothek, Mss. Hist. Helv. XII 20, 216 Ungedruckt Auf die Anfrage der Wiler Kanzlei des Abtes von St. Gallen, wieviele Berner [Politiker]auf der Kyburg und in Zürich gewesen seien, wurden [von Landschreiber Großmann] aus Pfäffikon übertriebene Angaben gemacht; Landvogt Lavater läßt dies mitteilen, um Gerüchten vorzubeugen. Mein willig dienst, fründtlichen grutz unnd alles gutz bevor, fründtlicher, lieber her vogt. Es hat der schryber 2 deß münchs ze S. Gallen 3 von Wyl 4 gen Pfäfficon 5 gar ernstlich geschriben und begert zewüßen, wievil der Berneren bei dem vogt von Kyburg 6 und Zürich gsin 7 . Do hat der 8 zuo Pfefficon herwiderumb 9 geschriben nun prachtlich und herlich 10 vil mee, dann ann der sach. Namlich, es syenndt 6 von rhadten von Bern da gsinn etc. Unnd was er nun gewüst, das dem appt widerig, das hat er gschriben. Söllichs hat mich mein herr von Kyburg heißen schryben, ob vilicht 11 etwas reden daruß erwachsen wöllen, daß ir wüßtennd, wie es gangen sye. Nit meer, dann gott sye mit üch. Datum, Zürich den 5. martii anno 1535. jar. Heinrich Bullinger, eüwer williger diener. [Ohne Adresse.]
[545]Bullinger an Oswald Myconius Zürich, 5. März 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342, 43 (Siegelspur) Ungedruckt Fürchtet, daß die Deutschen vom französischen König nichts Gutes zu erwarten haben. Laßt durch Gregor Mangold seine Vorrede zu Zwinglis "Opus articulorum" und durch Christoph [Froschauer] seinen Kommentar zum zweiten Korintherbrief übersenden. Will kaum glauben, daß sich die Befürworter des theologischen Doktorgrads ernsthaft auf Paulus berufen. Gratiam et pacem a domino. Semper timui, mi Myconi, ne Gallus 1 maximum daret malum Germaniae. Impius est, regnorum helluo, crudelis et sanguinarius, nec amat Germanos nisi ob privatum suum compendium. Novit primam gloriam exercitus pedestris deberi Germanis 2 . Amat ergo, ut iugulet vel ut alios neci det et regnis pociatur. Sed videbis, spero, potentem domini manum. Neque enim vivit hodie rex alius, qui plus effuderit sanguinis christiani. Fortassis vana sunt, quae incerto feruntur rumore 3 ; melius forsan Gallo et Hispano 4 convenit, quam nobis utile sit 5 . Sed fiat voluntas domini. Apologiam, quam pro Zvinglio scripsi, Gregorio Mangoldeo ad te perferendam tradidi atque is nimirum dedit, praefationem puto, quam praefixi Operi articulorum Zvinglii 6 . Nunc iussi, Commentarios nostros in 2. ad Corinthios 7 traderet Christophorus 8 . Miror ego plus, quam facile dixerim, an quidam 9 in re sacra ludant an serio agant, cum aiunt Paulum in epistola ad Corinthios et Ephesios de doctoribus scholasticis loqui 10 , cum certo constet Paulum nihil tale vel somniasse unquam.
Merito a nobis obiicerent pietatis hostes scripturam nostrae patere libidini, utpote qui illam b velut caereum nasum quoquoversum trahamus 11 . Sentiemus aliquando, quid istud superbiae studium et pompae pariturum sit. Decebat nos esse humiles Christi professores, apostolorum Christi imitatores. Nos philosophicum malumus et habitum et supercilium. Sed de his alias. Tu nunc vale et nos, ut soles, ama. Tiguri, 5. martii 1535. H. Bullingerus tuus. [Adresse auf der Rückseite d :]Domino Osvaldo Myconio, antistiti Basileiensium vigilantissimo, suo in domino charissimo fratri. [546]Johannes Zehnder an Bullinger Aarau, 6. März [1535] Autograph: Zürich StA, E II 375, 724 (Siegelspur) Ungedruckt Möchte, daß Bullinger den [beigelegten]Brief seinem Freund Ambrosius Zehnder zukommen läßt. Bittet, diesen bei Blarer nochmals zu empfehlen, denn er ist noch immer ohne Stelle und hält sich abwartend in einem Kloster auf Seine Frau [Barbara] erwartet auf Ostern den Besuch der Gattinnen Bullingers, Utingers und Göldlis. Sie bittet Bullinger, nicht zu vergessen, was sie mit ihm besprochen hat. Stadtschreiber Gabriel [Meyer] will die große Bibel sowie Pellikans Kommentarbände kaufen und bittet Bullinger, bei Christoph [Froschauer]Preis und Zahlungsmodus zu erfragen. Bullinger soll seinem Bruder Johannes ausrichten, daß dessen Geld bereitliege. Gratia et pax per Christum Iesum, servatorem nostrum etc. Hasce litteras 2 , vir doctissime, quum aliquando ad Blarerum scribis, tuis adiungere velis, quo singulari amico meo Ambrosio Zendero reddantur.
Interim tamen charitatem tuam summopere rogo, ut secunda vice dictum Ambrosium tuis in scriptis erga Blarerum commendare velis 3 ; nullam enim adhuc nactus est condiccionem. Scribit se apud cucullatos in monasterio a quodam Stantstatt[?]4 cognominato b foveri communem cum ceteris reformationem septimo marcii indictam expectans. Interea loci quid fiat, ipse nescit, non multum boni sibi pollicetur. Timet Wirtenbergenses non admodum Helvetico nomini c favere. Propterea velis facere, ut ut bene de te speramus. Uxor tua 5 cum Utingeri 6 et Goldliis 7 pollicitae sunt uxori meae 8 pasce 9 huc ad nos venturas die. Ut pollicitis stent; expectabimus enim eas, nisi nunciis vel litteris renunciaverint. Uxor mea te salutat inquiens se nescio quid proxime, dum apud te essemus, tecum locutam; huius oblivisci non velis. Gabriel 10 , scriba noster, libenter bibliam sub maiore forma hactenus tribus Tygurinis florenis datam 11 cum thomis Pellicani super bibliam 12 emeret. Rogat, ut apud Christopherum 13 suo nomine interrogare velis, qualinam precio omnia venundarentur quibusve dietis 14 ipsum solvere oporteat; inquit enim iam in promptu non omnia habere, et per Ioannem 15 symistam rescribere potes.
Vale. Ex Aragia, 6. marcii. Und sagent uwerem brouder, her Hansen in Ottenbach, sin gelt, das lygge alles 16 ; dorum mog er hinuber kommen, wen er welle etc. Tuus ex animo Ioannes Zender. [Adresse auf der Rückseite:] Egregie docto et pio M. Heinrico Bullingero, Tigurinae ecclesiae doctori et fratri charissimo. [547]Dietrich Bitter an Bullinger Köln, 7. März 1535 Autograph: Zürich StA, E lI 361, 106r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Die Täufer rühren sich an vielen Orten: In Köln sind etliche hingerichtet worden, in Wesel ist ihr geplanter Aufruhr gescheitert, in Münster können sie sich noch halten, in den Niederlanden sind Deventer, Amsterdam, Antwerpen und andere Orte mit ihrer Ketzerei angesteckt. Der Kaiser soll beabsichtigen, zur Wiederherstellung der Glaubenseinheit nach Deutschland zu kommen. Arnold von Wesel ist unversehens gestorben. Mynen fruntlichen dienst und was ich liebs und guetz vermach, lieber Henrice. Ich bedancken mich noch zer tzyt (dem herren lob) sampt den meinen guder gesontheit. Das selbig myr allizeit eyn sondere freudt wer von dyr, dynre lieben gemahel 1 , bruder 2 und andern geliebten zo erfaren. Vort 3 wisse, das leider die widdertheuffer vill boeser ansleeg in dussen 4 landen gemacht haben und vill dapfere 5 orth mit ihrm gifft bestanden 6 zo verirren 7 . Bey uns zo Collen sient etliche verbrant, eyndeil enthoeffd, eyn part noch gefanghen 8 , ouch vill entloeffen, die sunst fromme doegsamme 9 manner
und wieber voirhin geacht gewesen 10 . Zo Nederwesell ist ouch eyn groeß rumoer erwachsen 11 und synt, als man sagt, umb driehondert in rustung gesien, in meynung, die andere burger umbtzobringen und sich aldair 12 zo stercken, umb die Munsterschen zo entsetzen 13 . Meer: Ihr ansleeg synt verdorben, und die Munsterschen enthalden sich 14 noch in ihrer stat, spyt 15 den vorsten, villeicht in hoffnung, inen geschein 16 mochte. Synt aber hart umbcingelt; halds auch dair foir 17 , wanne ghein troist 18 mehr ist, sie werden alle dinck und ihre stat gantz verrotten 19 und sich darnach under die fiandt willigklich geben, es khome dair von wer will. Wyder synt angestochen ab dusser verdoempter ketzeryen Deventer, Amsterdam, Hantwerp und vill kleyner vlecken es Nidderlandts 20 . Und ihnen wirdt also begegnet durch die fursten, das sie sich khum durffen regen. Ist auch bey uns eyn gantz geschrey, key[serlich] ||106v. m[aieste]t werd overkommen mit groesser menighe 21 , umb gebrechen duetscher nation zo stillen und eyn guede reformation zo machenn, uff das myr eynhellich im geloeben got dhienen moegen. Des uns der her des friddens gunnen will, und balde. Ouch wisse, das Arnoldus Wesalie 22 , unser praeceptor, voir tzwen moenden 23 haestig und unversienlich, als er sich des morgens froe zor metten rustede von erdtreich verscheyden ist
Sunst weiß ich dyr itzt sonders niet zo schrieben, sonder der almechtiger ewiger got will dich in synem dienste stercken unnd bewaren und von alle dem abwenden, das seynem gotlichen willen in eynichem widderstreben mochte. Datum ylens zo Coln, uff sontag letare, 7. martii anno 1535. Diderich Bitter von Wipperfoird, dein gunstiger freundt. [Adresse auf f. 106a v.:] Dem eirsamen, wolgeleirten hernn Meister Henrico Bullinger, meinem gunstigen, lieben freundt, zo handenn. [548]Berchtold Haller im Namen der Pfarrer von Bern
an Bullinger, Leo Jud und die übrigen Pfarrer von Zürich Bern, 8. März 1535 Autograph: Zürich StA, E II 337, 102 (Siegelspur) Ungedruckt Begrüßen die Bereitschaft der Zürcher zu einem Treffen in Zofingen, sind aber aus gesundheitlichen Gründen nicht vor Ostern dazu in der Lage. Bitten um Mitteilung, ob die Zürcher anläßlich einer der Kapitelversammlungen im Aargau erscheinen wollen, oder ob sie eine gesonderte Zusammenkunft in Zofingen vorziehen. S. Literas vestras 15. februarii datas 1 , fratres charissimi, prima martii accaepimus, quibus intelleximus, quod apud vos statueritis, quatenus Zofingae diem conventus indicamus atque id quantocius fieri poterit, quo si quid simultatis subnatum sit, mutuo tollatur colloquio, atque animi nostri denuo sic conglutinentur pacis et charitatis vinculo, ut solida in posterum sit et maneat concordia. Placet nobis ex animo institutum vestrum, quandoquidem nihil magis nobis cordi est, quam simultatem non solum erga vos, fratres, si qua unquam fuerit, sed et quosque mortales penitus esse abolitam, immo et vos quoque per viscera misericordiae dei nostri obsecramus, ne quid a syncera charitate alienum de nobis unquam suspicemini. Sed interim quaeso accipite, quomodo res nostre sese habeant. Franciscus 2 noster senio ferme confectus in diem valetudinarius est, ut huic soli ecclesiae negocia imponere non audeamus. Adde quod Megander et ego propter communem tussis et reumatismi morbum ita afflicti praeter spem saepius vices mutare cogimur, ut qui hodie modicum, crastino minus valeat. Diaconos non habemus, qui vel nobis infirmis vel absentibus
ecclesiae satisfacere possint 3 . Quo fit, ut ante pascha 4 diem conventus nostri significare non potuerimus. Nihilominus, ut utrinque conventum petimus, ita nos huic minime deerimus, sed interim ne vestram synodum pascalem turbemus. Visitabimus nostro more capitulares synodos 5 , tres in Aergavia: Brugis 6 , Araugis 7 et Zofingae. Ex iis locis vel unum vobis per omnia commodum deligite, quandoquidem alter nostrum ea sit invisurus, vel si malueritis privatum et quietiorem conventum Zofingae, nobis diem post pasca assignate, et aderimus bona spe conventum hunc nostrum toti reipublicae Helveticae, christianae scilicet, maxime profuturum. Ubi locum capitularem in Ergavia delegeritis, indicate vos diem synodi vestrae, et a nos vobis absque mora capitularis conventus diem significabimus. Rem b omnem tenetis. Interim dominus vos omnes ecclesiae suae servet pastores et doctores fidelissimos. Per nuncium hunc 8 , quandoquidem mox ad nos redibit, scribite, quae statueritis. Valete, fratres in Christo Jesu charissimi. Berne, octava martii anno 1535. Berchtoldus Hallerus omnium fratrum nomine. [Adresse auf der Rückseite:] Henrico Bullingero, Leoni Iudae caeterisque symmystis ecclesiae Tigurinae, fratribus nostris in domino charissimis. [549]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 8. März 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 72 (Siegelspur) Ungedruckt Dankt für Bullingers Kommentar zum zweiten Korintherbrief und berichtet über seine Predigttätigkeit. Hofft Bullinger in Zofingen zu treffen. Klagt über Schwierigkeiten bei der Briefübermittlung. Bullinger soll sich den Brief [Meganders] an Leo [Jud] zeigen lassen. Der Bote ist zuverlässig. Bittet Bullinger erneut, nach Zofingen zu kommen.
S. Perpetuis et innumerabilibus me afficis muneribus, beneficiis, consolatione, eruditione caeterisque donis tibi, charissime Heinrice, a domino collatis, ut nusquam satis apud me ea vel recogitare possim, ne dicam gratias agere aut rependere 1 . Epistolam ad Corinthios posteriorem, quandoquidem semper mihi visa est propter argumentorum varietatem difficillima, curabo ut quam primum possum, immo a utranque penitius revolvam. Volebam priorem pro contione tractasse, nisi me Megander praevenisset, sed cum Marcum in manus acceperim, eam, quae est ad Hebreos, hepdomadatim tractabo. Reddidisti certe mihi eam familiarem, quam olim ob difficultatem abhorrebam. O miner jungen tagen, wie hab ich sy so übel, ja gar nütt angeleet 2 ! So ich gern welte, so mag ich vor grösse 3 , alter und gschäfften nütt meer. Nütdessminder ston ich imm karren. Quis me tandem liberabit ab hoc onere, cui humeri mei tam impares sunt? Sed de his, dum dominus vel unam hanc pro voto faelicitatem condonaret, ut tecum coram nugari possem. Sed ex literis communibus 4 intelliges, quae de conventu statuimus. In summa: Ubi non veneris Zofingam, ego domi manebo. Megander felicius omnia aget quam ego. Nam b propter confessionem eucharistiae non pedem moverem. Quodsi vero venire statueris et significaveris hoc nuncio, und sölte ich mich in einer rossbaren 5 lassen abhin füren, desß ich doch wol dörffte 6 , so welt ich nitt usßbliben. Nam ubi te iam non convenero, spes omnis te videndi ablata est, tametsi multos sepe Bullingeros mihi praesentes fingam. Sed quid scribam? Audio te M. Ioanni Zähender ex Arouw literas ad me scriptas comisisse 7 . Is nec apicem misit; oppiduli secretario 8 commiserat utpote huic, qui quottidianos in promptu haberet nuncios, is vero, ut audio, rustico cuidam 9 , hospiti in Töringen 10 . Ego vero nihil accepi. Interim urgent mei, quid exploraverim de eo, quod secretius ad te scripseram 11 . Ich mein, daß der tüfel drinn sy. Lieber, gib kein brieff uff, nisi certo scias, cui credideris. Mir ist viel lieber, was botten 12 mir brieff bringend, allein daß sy keim pfarrer überantwurtet werdint. Interim scribas denuo, si memoria non exciderit, quod hae volebant.
Quod ad priores interceptas pertinet 13 , urge Leonem 14 , ut legendas credat, quas interim acceperit 15 , tametsi credam iam dudum a te lectas. Copiam ego earum audivi, sed certe, si sic est animus, ut verba sonant, gaudeo modestiam hominis tantam esse. Habes vero hic nuncium mercatorem urbis 16 , virum fidelissimum, cui tuto, quae voles, comittere poteris. Alter, cuiusdam a Diesbach nuncius 17 , mihi alioqui ignotus est. In summa: Mir wär lieber, du kemist, und nitt uff capitteltag, kemist aber gen Zofingen, dann sust wird ich kein capittel im Ärgöw besuchen. Wenn mir doch gott so vil und lang gsuntheit verlihe, ut tecum loqui liceret, multis a te exonerarer. Vale. Parce tam stulte stulta scribenti. Octava marcii anno 1535. Tuum minimum nummisma 18 . [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiae Tigurinae antistiti, fratri prorsus suo semper observando. [550]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 9. März 1535 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 39, 45 (Siegelspur) Ungedruckt Während die Einwohner von Münster zunehmend Mangel leiden, wird der Belagerungsring um die Stadt verstärkt. In Württemberg führt [Erhard] Schnepf sächsische Kirchenbräuche ein. [Ambrosius] Blarer und [Simon] Grynäus werden bald [aus Tübingen] heimkehren; [Jakob] Micyllus und Paul Phrygio werden neu dorthin berufen. Capito und Bucer kämpfen in Frankfurt und Augsburg gegen Spaltungen. Haller bittet um Antwort.
S. Ecce, cum mercator 1 iam accinctus sit itineri, quem tamen mansurum putabam, volui tecum communicare, quae forte prior novisti: Ex Argentina accaepi Monasterienses magna rerum necessariarum inopia laborare, salis et lignorum. Lardi adhuc satis esse et frumenti. Interea vero extruuntur ante urbem castella lignea plura (blochhüser vocant)2 , ne aggredi possint aut res necessariae invehi. Episcopum 3 ferre noluerunt; iam regem 4 perpeti coguntur, qui pro libidine sua, quoscunque suo instituto adversari subolet, ad supplicium capitis rapit. In ducatu Wirtenbergensi Snepfius 5 multa ad ritus Saxonicarum ecclesiarum instituere conatur. Blaurerus cum Gryneo scholis reformatis brevi ad suos redituri sunt 6 . Mycillus 7 vocatur, ut grece legat, Paulus Phrygio, ut parochum agat 8 . Franckfordiae graviter contionatores tumultuantur scissi inter se factionibus 9 , quos conciliare tentabit Capito illuc per Rhenum descensurus 10 . Bucerus eadem de causa propter Bonifacium 11 Schwenckfeldisantem Augustam vocatus est vix post alterum atque alterum rediturus mensem 12 . Ah miseras ecclesias, ubi factiones clavum tenent! Malo ego vocationi meae cedere, quam in ecclesiae naufragium per factionem illi praeesse. Tu cura, quandoquidem ille 13 citius redibit ad nos quam nuncius alter 14 , qui communes fert literas 15 , ad omnia respondeas et, si quid novi habes, mecum quoque communices, maxime vero de negocio Antroniorum 16 me certiorem reddas.
Rursum vale. 9. martii a[nn]o b 1535. Tuum minimum nummisma 17 . Nuncius ille fidelissimus est. Omnia tuto illi credas. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, fratri suo charissimo. [551]Heinrich Schlittler an Bullinger Niederurnen, 9. März 1535 Autograph: Zürich StA, E II 355, 64 (Siegelspur) Ungedruckt Bittet, auch im Namen der Gemeinde Niederurnen, an die Stelle ihres verstorbenen Pfarrers einen neuen - wenn möglich Augustin [Talp] — zu schicken. Ich, Heinrich Schlitler, vogtt im Ergeu 2 , jez anheim 3 zu Niderurna 4 , und ein gancze gmein zu Niderurna etc., unsernn gancz fruntlich unnd willigenn dinnst zuvor, lyeber Meister Heinrich. Wir dundtt euch kundtt unnd wissenn, das wir lange zeitt sindtt mangelhafftig gesinn a eines predikantenn; dan unser predikantt 5 ist unns mitt dott abgangenn. Unnd ist unser fruntlich pitt ann euch, wollentt so woll dunn unnd unns peholffenn sinn um ein andren. Das wollenn wir um euch verdinenn.
Unnd ist unser pitt und peger b jez um her Augustinn 6 , das ir unns denn wollentt zu handenn fergenn 7 . Das ist jez zumoll unsser peger an euch, unnd wo wir das kunenn um euch verdinenn ein gancze gmein, so wollenn wir darzu gefflissen sin zu dun. Nitt mer, dan sind gott peffollenn. Gebenn zu Niderurna, im land c Glaris, am zinstag nach letare, im 1535. jar. Vogtt Schlitler und ein gancze gmein zu Niderurna. [552]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 14. März 1535 Autograph: Zürich StA, E lI 351, 162 (Siegelspur) Ungedruckt Seine Lage ist weiterhin schwierig. Bittet Bullinger, bei Bürgermeister Röist etwas [über seine Einbürgerung?] in Erfahrung zu bringen und ihm darüber zu berichten. Ein Knecht Konrad Zwicks hat im Klostergebiet versucht, sich das Leben zu nehmen. Laut Zwick wurde an der Tagung von Donauwörth ein Bündnis geschlossen, dem auch Nürnberg und Herzog Georg angehören sollen. Man redet manches über die Berner [Savoyen-Politik]und über das Verhalten Zürichs. Hans Müller wird Bullingers Antwortschreiben weiterleiten. Gottes gnad erhalte unns. Amen. Gelieptter herr unnd bruder. zürnend nitt, das ich üch oft bemüg in minen anfechtungen; dann ich nitt waiß, an welches ortt oder wo us; dann ich bin müd, ja alsso zu sitzen mitt fil nachtal min und miner kinden 1 . Wann ich min
datum gsetzt 2 zu bliben, wär ich so fil gott welt mitt im zufriden etc. Ich such by üch hilff und ratt; dann ir sechend die langmütigkait gottes. Mins bedunckens gutt sin, das zitt also mitt onnützem, och mer schädlichem müssiggang fürter 3 nitt zu bruchen. Min herr, nächstmals hab ich üch geschriben und petten, ob ir ichtzitt 4 erfarnn by mim hem Rösten 5 oder sunst 6 . Pitt uch nochmals um gottes willen, so fil üch bedunckt erfarnn, mir raten und by zöger 7 zu trost zu schriben. Dann ich bin fast 8 unruwig in mir selb. Mögen ir, so sind vatter minen kinden. Lond mich nitt engélten mines pettlens. Ittem Conratt Zwick von Costentz ist die tagen alhie gsin, ain knecht 9 mitt im ghept, der ist us dem stall gangen, in verlornn. Also ist er hinus in dess aptz gricht 10 gangen, sim selb 2 stich geben und noch ain in halss. Sorgen, er sterb. Er ist durch ain münch, als ich hör, tröst oder versechen worden. Gott behütte unns. Ittem Conratt Zwick sagt mir, der tag zu Tonnenwerd 11 syg zergangen. Alda von ettlichen ain punt gmacht widerpart 12 ; doch, als er sagt, uns on nachtail, dann Nürmberg 13 die statt, syg och drin und hertzog Jörg 14 . Hie redtt man mengerlay von Bernern, was ir uch versechend 15 .
Pittend gott für mich; das beger ich ernstlich. Und grützend mir frowen üwery 16 und muter 17 Was ir mir schriben wend 18 , das gend Hanssen Müllern 19 . Der wirtz dem botten 20 gen. Actum S. G[allen], yl, sontag nach Gregory anno 35. jar. U[wer]williger H. Vogler zu S. Gallenn. [Adresse auf der Rückseite:] An min geliepten hernn und fründt, M. Hainrichen Bulligem, prediger. [553]Peter Im Haag an Bullinger [Bern], 15. März 1535 Autograph: Zürich StA, E II 360, 289 (Siegelspur) Ungedruckt Dankt Bullinger für den Brief und möchte sein Wohlwollen mit Gleichem vergelten. Der Ausgang des Streites um Genf liegt in Gottes Hand. Grüße. Gnad und frid von got, dem vatter, und unsrem herren Jesu Cristo, werd allen mönschen verlichen, die des mit warheitt begerend. Lieber her und fruind, wuier schriben 1 , an mich gethan, han ich enpfangen und darin wuiren guten wilen vermerckt, des ich wuich zum hösten dancken mit erbietten, in glicher gestalt gegen wuich zethun, so vil mir gott, min her, gnad verlichtt, hiemit bittende, ier wellend gott truilich fuir mich bitten, das er mitt siner gnad mir den waren glouben und uns allen wel meren.
Und des Jenffers handels 2 halb muessend alle frome gmüt und herczen das gott befelen. Der wirt dem rechtten uff dem grossen tag des herren 3 wol sin gang lassen etc. Der thüiffel wertt nit fergeben 4 , das es nit mag recht kon 5 . Es grues wuich und alle, die mir in truiwen 6 nachfragend, gott, unser heiland und einigen trost. 15. mercz im 35. jar. Wuier diener Petter Im Hag. [Adresse auf der Rückseite:] Dem errenden und fromen, wolglerten Meister Heinrich Bullinger, diener der kilchen Zuirich, in sin hand. [554][Johannes Bullinger] an Bullinger [Ottenbach, Mitte März 1535] Autograph: Zürich StA, E II 441, 87 (Siegelspur) Ungedruckt Ist einverstanden mit der von Heini Jos und [Hans] Buchmann überbrachten [mündlichen] Antwort Bullingers und bittet ihn, sich betreffs der mithaftenden Bürgen nach dem Rat des Priors [Peter Simler] zu richten und diesem das Geld auszuhändigen. Will, wenn es der Mutter nicht besser geht, vor den [Oster-]Feiertagen nach Zürich kommen. Ein von Michel [...]hergerichtetes Stundenglas soll dem Schmied gegeben werden. Bittet um Neuigkeiten, weil Kriegsgerüchte verbreitet werden.
Salus a Christo etc. Lieber bruder, als ich dyr Heini Jösen 2 und Buchman 3 han huit acht tag 4 gschickt, handt sy mir uff samstag 5 din anwurt geen, darwider ich nit byn. Der mitgulthan 6 halb wirdt der prior 7 wol die meinig segen. Ist es nit des ampts bruch, wil ich nit machen, bedarffs es nit (siner richtung halben), so findt er dester ee einen, der es gernn thut. Und ist min meinig, du gebest zu antwurt, das er einen geb. Doch was der prior rat, magst thun. So gib im das gelt, das ich nit inhan 8 muß, jetzt, so ich studieren 9 solt etc. Der mutter halb schrib mir 11 , wie es um sy standt. Wil es nit besser werden, wit ich ee 12 vor den fyrtagan inhan noch einmal. Me 14 so hat mir Michel 15 ein stundt 16 grust 17 ; die gib dem schmidt 18 und mach sy im in 19 , das ers nit zerbrech. Wittar ist etwaß nüwer meeren 20 by üich, so bitt ich dich, las es mich wussan; dan man vil by uns lügt vom krieg, wie man denen von Schwitzs iran schilt 21 an galgan heig gmalat neiwan 22 am anstoß 23 . Vale. Salutato familiam. [Adresse auf der Rückseite:] An M. Heinrichen Bullinger zu Zürich, sinen bruder.
[555]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 16. März 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 73 (Siegelspur) Ungedruckt Hat einen Brief Bullingers vom 11. März erhalten. Zweifel an der Haltung Zürichs gegenüber Bern haben sich erwartungsgemäß als gegenstandslos erwiesen. Beklagt sich über Peter Im Haag und die politischen Verhältnisse in Bern. Hofft auf ein Treffen mit Bullinger. Hemmann Haberer ist Landschreiber zu Lenzburg geworden. S. Tametsi nuncius ille 1 suum maturarit abitum, charissime Heinrice, tamen propter fidem illius a erga utrunque nolui, ut vacuus veniret. Accaepi per legatos vestros 2 epistolam tuam 11. martii datam 3 , qua intellexi meas 4 vos omnes nondum accepisse. Nunc vero, cum procul dubio omnia acceperis, referet mercator mihi a te responsum; sin minus, fiat id per alterum 5 . Quod ad bombardas et signa attinet 6 , mihi ipsi videbantur fabulae, sed quod nolebam, cogebar. Sepianus 7 proh dolor alius factus est, id quod multo iam tempore dissimulavi, sicque se res habent apud nostrates, ut gloriari nihil possim, nec quod me anxium reddit, cartae committere. Multa et ea quidem innumera mihi tecum essent tractanda, quae certe nulli mortalium communicare ausim. Sed sic per omnia comparatum video, ut nusquam tecum convenire possim. Mallem ego solus extra omnia negocia in Lenczburg vel Campo Regio 8 secretissime convenire, si per corporis molestiam liceret, quod aliquando, nisi brevi moriar, licebit. Ubi tu veneris, veniam et ego, si possum, ad conventum nunc habendum b ; ut possim autem, meus in te amor et animus trahet. Ubi non veneris, Megandrum cum aliquo nostrum habebitis, quemadmodum scripsimus.
Hemman Haberer, oeconomus Hartmanni a Hallwil 9 , amicus noster communis, hodie in scribam ditionis Lenczburgensis creatus est 10 et in oppido habitabit. Quicquid illi commiseris literarum, ad me deferri curabit fidelissime. Cetera cum legatis vestris scribam. Vale. 16. martii anno 1535. Tuus B. H. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero Tigurino, fratri suo charissimo.
[556]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 16. März 1535 Autograph: Zürich StA, E II 336, 141 (Siegelspur) Teildruck: QGT VIII 439f, Nr. 648 Berichtet von der Ankunft neuer französischer Flüchtlinge und von der Bedrohung Italiens durch den mit dem französischen König verbündeten [Cheireddin] Barbarossa. Basel ist zur Beteiligung an den Kosten der Belagerung von Münster aufgefordert worden. In Straßburg sind in Abwesenheit von Capito und Bucer, die über ihren Bemühungen um alle andern Kirchen die Leitung der eigenen vernachlässigen, Maßnahmen gegen die Täufer ergriffen worden. Äußert Verständnis dafür, daß Grynäus sein Werk [in Württemberg]fortführen möchte. Dankt für die durch Mangold und Christoph [Froschauer] überbrachten Bücher. Hat von einem neuen Mandat der Berner gehört. Kann wegen Katarrh nicht ausführlicher schreiben. S. Adhuc hodie Gallos vidi novos eiectos in exilium et passus sum hisce diebus - necdum finis -quendam 1 in aedibus meis satis cum molestia. Quamobrem nondum video modum tyrannidis. Gallum 2 foedere iunctum aiunt cum Barbarussa 3 vel Turca vel Turcae vicino, qui minari dicitur Italiae, in primis autem Insubribus 4 . Intulit cladem caesari non vulgarem, quamobrem hic se parat ad vindictam 5 . Paratur exercitus contra Monasterienses anabaptistas et pessimorum errorum disseminatores 6 . Victoria in utram partem ceciderit, pessime exibit, ut ipse coniectura facile videre potes. Tributum nostrae urbi ad hoc bellum impositum est duo millia aureorum 7 . Credo ab illa urbe motos Argentinenses, ut his diebus absente Capitone et Bucero 8 consul 9 per tribus circumierit et de sectis, ante omnia de pueris nondum
baptizatis, inquisiverit ac mandato acri 10 compulerit omnes, qui inventi sunt, ad baptismum vel in exilium perpetuum. Simul in uno templo et semel 14 pueri, mox 18, qui omnes pedibus ierunt ad baptismum, abluti sunt. Nescio, quid factum in reliquis. Lanius 11 et nescio quis alius vir magnus 12 migrarunt. Adiectum est, si deinceps infans natus non baptizetur intra sex septimanas, exilium multa sit 13 . Hanc fecem Argentinenses doctores non viderunt, et si viderunt, non tamen expurgarunt, qui tamen omnes alioqui purgare conantur ecclesias. Equidem conatum eum semper laudavi, attamen diligentiam in propriis aedibus gubernandis non potui aliquando in illis non desyderare, quod et literis 14 ad ipsos testificatus sum ante annum. Nunc fortasse melius agetur. Rediit interea Capito ex Francfordia 15 . Quid egerit, nescio. Scripsit doctoribus Paulo 16 et Andreae 17 . Mihi non scripsit; nihil sum enim. Dominus Grynaeus reddidit nobis rationem ante paucos dies morae 18 . Equidem contradicere non valeo. Quod coepit tum in literis tum in religione, cupit aliquo usque perducere. Non est enim cuiusvis bene coepta in verum et rectum cursum, qui nusquam deviet, componere. Hoc igitur ut impetretur a senatu nostro, enixissime petit. Tandem reddidit Mangoldeus Apologiam et Christophorus Commentationem tuam in secundam ad Corinthios 19 . Habeo tibi gratias immortales. Reddere aliquid omnino gestit animus. Qui scis, si detur aliquando opportunitas? Sed illud interim dico: Ubi sunt articulorum declarationes? Nondum vidi enim 20 . Non certe haec, ut mittantur, sed ut rationem dicas, cur separatim Apologiam scripseris. De Bernensibus audivi, ut nuper mandatum dederint non contemnendum 21 . Ipsi vero nihildum ad me.
Ego catarrho sic fluo, ut plura scribere nequeam. Vale cum Utingero. Basilee, 16. martii anno 35. Tuus Myconius. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, amico et domino suo perquam charo. Z[üric]h a . [557]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 18. März 1535 Autograph: Zürich StA, E II 360, 19 (Siegelspur) Ungedruckt Beklagt den Eigennutz der Klostervögte und bittet um Unterstützung für sein Eintreten gegen die Zweckentfremdung von Stiftsgut. Bedauert, daß die Amtszeit von Bürgermeister [Hans Jakob von Wattenwyl] zu Ende geht. Über die Genfer Angelegenheit werden die aus Bern zurückkehrenden Zürcher Gesandten berichten. S. Quodsi te delectat quavis occasione meis ineptus obrui, charissime frater, sic brevi offensus es, ne dicam fatigatus, ut amplius quaeri nihil possis. Occurrunt nuncii innumeri et nunc quoque certissimi, legati vestri 1 , quos et his gravare volui, quod novum te consultandi argumentum habeam. Non ignoras, quantas divitias senatus noster e monasteriis non in fiscum publicum, sed potius quorundam male feriatorum oeconomorum potius[!] annuatim recipiat expendatque, ut perpetuus oeconomorum debitor sit 2 . Quo a nihil aliud sperare possum, quam quod et ecclesiastica, ut vocant, et aerarii bona turpiter dilabantur et dilapidentur tandemque futurum, ut nec pauperibus per amplam hanc ditionem nec ministris nec scolis nec etiam senatorio tandem stipendio nimium liberali consulere possint. Nullam enim priorum rationem habere incipiunt, postremum primum et unice curant nec secernunt quoad usum et institutum bona haec ecclesiastica a temporalibus, sed ut sua in universum occupant. Ita b non curantes maiorum et mortuorum legatorum voluntatem ultimam his quoque vel abuti vel misere perdi[!] non abhorrent. Habent collegium
nostrum 3 sub manu sua. Quod cum omnino dissipare statuissent, tuo exemplo tuisque argumentis, quibus ante biennium tuis obstiteras 4 , et me meis opposui tandemque, quod nemo canonicorum sit praeter me, qui hanc collegii oeconomiam noverit, a 4 tribunis aut bandaretis 5 vix obtinui, ut restituerent vel aliqua ex parte in pristinum ordinem. Consenserunt hi. Restat, ut et senatus consentiat 6 . Qui si negaverit, provocabimus ad diacosios 7 non solum collegii, sed omnium monasteriorum causam acturi. Tu igitur, ut commode argumentis et scripturis conscientias perstringamus, quatenus rationem habeant longe maiorem in bonis ecclesiasticis quam aliis vectigalibus et tributis -ich glob, wir müssind meer arbeit han mitt dem kilchengutt dan mitt den pensionen -: Darum hilff und ratt, geliepter bruder. wie ich der sach sölle thun. Uff ostern habend wir aber 8 merckt, kumpt vilicht Burkart der tüchler 9 hann oder ander, by denen magst du es mir zuschicken. Consul 10 noster, quia biennio praefuit, proh dolor mutabitur. Novus tribunus et ad minus duo senatorio ordini addentur. O quam vellem tecum de republica nostra ad saturitatem loqui! Hoc nunc habui, quod scriberem. De Gebennensibus[!]c negocio minus scio quam tu. Legati tamen tui omnia referent. Megander illis locutus est. Interim vale. 18. martii anno 35. Tibi tum probe cognitus tum et addictissimus B. H. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiaste Tigurino, fratri suo charissimo.
[558]Bullinger an Sulpitius Haller Zürich, 19. März 1535 Autograph: Zürich ZB, Ms Z XI 103 (Siegelspur) Ungedruckt Johannes Comander aus Chur schreibt, daß viele im Tirol herumziehende Landsknechte angeworben worden seien und angeblich für einen Einfall ins Veltlin gebraucht werden; das Verhör eines im Veltlin gefangenen Spähers könnte böse Pläne aufdecken, denn Gian Giacomo de' Medici war in Innsbruck und weilt zurzeit auf der Burg Hohenems. Hat zuvor schon Warnungen an Peter Im Haag geschickt. Mahnt zu Beständigkeit und Gottesfurcht. Wenn die Lage etwas klarer wird, werden sich Bullinger und Haller der besprochenen Sache annehmen. Gnad und frid vonn gott durch unsernn herren Jesum Christum. Hütt ist mir ein brieff vonn dem predicantenn vonn Chur 1 worden, ist am mentag geschryben, 15. martii 2 . Der lut von wort ze wort also: "Der unseligen lantzknächten sind ein merckliche zaal inn die graffschafft Tyrol kummen an die gräntzen unsers lands 3 , habend da ein zyt lang gepättlet und arme lüt übel getrengt 4 , zeletzt sind sy gemustret und achttusend uff ein monat sollds bezallt 5 . Die lassend sich mercken, es söllend bald noch 20 tusend hernach kummen. Und allß man lang mitt wunder 6 gewartet, durch welchen wäg sy wöllind zühen in Italien, sich 7 , so kumpt das geschrey 8 , sy wöllend inn das Fälltlyn 9 vallenn. Dorumb die unsernn sich beflyssend, daß sölichs nitt beschäch. Deß sontags, 14. martii, kummend brieff für den radt ze Chur, daß man ein späher 10 habe inn dem Velltlin gefangen. Den wirt man nun streckenn und der prattick nachkummen 11 . Dann gwüß ist groß verrätery vor handen. Der vonn Müß 12 , der mörder 13 , ist ze Ynßprug 14 gewäsen. Jetzdan ist er uff
Hohen Emps by Fäldkylch 15 . Der keysser kumpt diß jars nitt. Aber unß, den tryen pündten 16 , den Beineren, dem Wirtemberger 17 und allen denen, die ann der warheit 18 sind, ist ein band überthon 19 . Gott wölle unß gnädenklich schirmen. Was ich wyters uß des verräters, den man gfangen, verycht 20 , vernimm, will ich dir ylends zuschryben. Dann der bößwicht ist uß unsermm land pürtig, da der lotter 21 , der Müsser, vil spähens hatt. Ich bsorg 22 , es syend die allten anschleg 23 , die by dem läben unsers Zwynglins fürgenommen, aber nitt zu begärtem end gepracht sind 24 etc." So vil hallt der brieff vonn Chur inn. Hab ich üch zu gutem nitt wöllen verhallten 25 , dann ich ettwas warnung ouch vor 26 minem herren Peternn Imm Hag zugeschryben 27 . Sölichs mögend ir imm ouch zusenden oder behallten, wie es üch gut dunckt.
Sind allwäg 28 manlich, dappffer, demütig, gotsförchtig. Gott wirt unß umb sines hälgen namens und umb siner eeren willen nitt verlassen. Wenn wir dann eigentlicher 29 sähend, wo uuß, wöllend wir ouch zu unser zeletst abgeretter sach 30 lugen 31 . Die sach will sich eben rächt also schicken 32 . Gott sye mitt üch. Datum Zürych, 19. martii 1535. Heinrych Bullinger, der üwer gantz und gar. [Adresse auf der Rückseite:] Dem ersammen, frommen und wysen Sulpitio Hallernn, vogte uff Läntzburg, sinem günstigen, lieben herrenn. [559]Bullinger an Oswald Myconius Zürich, 19. März 1535 Autograph: Zürich StA, E II 347, 53 (Siegelspur) Ungedruckt Ist wie Myconius der Meinung, die Straßburger Doktoren sollten sich mehr um die Zustände in ihrer eigenen Kirche kümmern; ihre Gutachten zur Konkordienfrage haben dem französischen König Anlaß zu den Verfolgungen gegeben, wie aus dessen Schreiben an die deutschen [Reichsstände]hervorgeht. Begrüßt das Vorgehen Straßburgs [gegen die Täufer]. Hat Myconius seine Vorrede zu Zwinglis "Opus articulorum" in Erwartung einer Stellungnahme zu den darin enthaltenen Äußerungen über die Abendmahlsfrage geschickt. Myconius ist ihm und den Seinen kein Nichts. Kann über den Zusammenzug eines Heeres in Meran noch nichts Sicheres berichten. Erkundigt sich, von wem die Vorkehrungen zur Belagerung von Münster ausgegangen sind. Gratiam et pacem. Recte tu quidem, observande frater, de doctoribus scribis Argentinensibus 1 . Curiosi illi sunt in ecclesiis alienis, in propria plus, quam conveniat, negligentes atque lenes. Utinam domi res suas curarent! Quid consiliis illis suis in Galliam de concordia sarcienda scriptis 2 impetrarint, testatur commentitium illud scriptum Germanis dicatum 3 . Ibi propemodum fatetur se ansam
seviendi in miseros ex illis sumpsisse consiliis 4 . Sed ipse excute, quid scripserit rex. Quam vero vanus est nebulo turpissimus! Quam non conveniunt, quae ad Germanos scribit et quae in regno suo mandat! Sed sinamus illum implere mensuram patrum, ut et praemium recipiat patrum 5 . Quae de Argentinensibus scribis 6 , gaudio me non vulgari affecerunt. Id enim Argentinae aliquando eventurum timui, quod Monasterio usu venisse dolemus. Sed dominus misereatur nostri. Sciebam te olim Zvinglii articulos ea lingua ab authore scriptos habere, quos latinos fecerat Leo 7 , unde non putavi necessarium, ut ipsos mitterem. Apologiam modo, quam hactenus non videras, misi 8 , eo potissimum nomine, quod negotium eucharistiae ipsi mihi viderer non obscure tractasse atque adeo et contentiosulis quibusdam satisfecisse pro causa nostra communi. Expectabam tuum calculum. Tametsi enim quibusdam superciliosis "nihil"sis a9 , mihi tamen et meis non nihil es. Interim nihil sumus, quotquot servi dei sumus. Gratia domini, quae nobis data est, laudanda est in omnibus. De exercitu, qui Meronae collectus est 10 , variarunt sententiae. Inauspicata sunt nobis et evangelio Christi, quae quidam narrant. Comander, Curiensis episcopus, nescio quid suspicatur 11 . Sed de hac re alias, ubi certiora habuero. Tu indicabis, quinam in Monasterienses colligant exercitum, et quinam urbi vestri tributum 2000 aureorum imponere ausi sint 12 . Vale. Tiguri, 19. martii anno 1535. H. Bullingerus tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Osvaldo Myconio, Basileiensium antistiti vigilantissimo, suo in domino fratri observando.
[560]Sulpitius Haller an Bullinger [Lenzburg], 21. März 1535 Original von der Hand Hemmann Haberers: Zürich StA, E II 360, 287 (Siegelspur) Ungedruckt Hat Bullingers Briefe [Nr. 544 und 558], die von der Anfrage an den Landschreiber [Melchior Großmann] in Pfäffikon und von den Machenschaften des "Müssers" handeln, erhalten und zusammen mit weiteren Zürcher Mitteilungen über diesen sowie über Eck von Reischach nach Bern weitergeleitet. Dankt für die Warnungen und bittet, ihn weiterhin zu informieren. Myn früntlich grutz und alzytt willig dinst bevor, erwirdiger, hochgelerter Meyster Heinrich. Üwer müg 1 , schrybens und trüwer warnung halber, des ersten des pfäfflys oder apts von Sant Gallen 2 und deß schrybers von Pfaffyken halber berürrende 3 , demnoch der nüwen zyttung des Müssers halber, inhallt 4 üwer mir zugeschickten koppy 5 , hab ich wol verstanden und ouch minen g[nedigen]] herren von Bernn (sampt anderer lantmans märe 6 , die mir uff hutt dato von u[nsern] g. herren, unsernn trüwen, lieben eydgnossen von Zürich zugeschriben 7 , ouch genannten Müsser und Eggken von Ryschach 8 berürrende) in yll zugeschryben 9 , das ich wol achtt 10 von innen zu hochem danck uffgenommen. Dancken uch ouch flysig üwer sölichen trüwen 11 warnungen und guttem willen mitt witter ernstlicher bitt und beger, wo ir und des glych fürer 12 bericht, so voruß 13 gottlichem wordtt und minen g. h. zu nachteil reichen möchtte, alwägen 14 wellen berichtende. Statt mir und mynen g. h. alwägen umb üch in glychem und meererem zu beschulden etc. Hiemitt hallt uch gott in syner gnaden und hutt. Datum 21. martii anno 35 etc. U[wer] sonders gutter fründ und bruder Sulpicius Haller, obervogt zu Lentzburg. 7
[Adresse auf der Rückseite:] Dem erwirdigen, hochgelerten herren, Meyster Heinrich Bully, diener des wordts der statt Zürich, mynem sonders gutten göner. [561]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 25. März 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 74 (Siegelspur) Ungedruckt Weiß noch nicht, ob Megander oder er selbst an der Zusammenkunft in Zofingen teilnehmen wird. Bevorstehende Wahlen. Tadelt die mangelnde Vorsicht von [Sulpitius Haller] bei der Übermittlung von Briefen. Wäre bereit, Bullinger in Lenzburg zu treffen. Erinnert ihn an seine Anfrage bezüglich der Zweckentfremdung von Kirchengut. S. Nondum convenit inter nos, quem missuri simus Zovingam 1 , veniemus autem certo, nisi aliud interim accidat, quod vobis proprio nuncio significemus. Quodsi Megander iter suscipere noluerit, suscipiam ego; nam egre uterque diutius abesse poterit. Hodie diacosii 2 creantur, postera pasce 3 novus consul et tribuni, tercia feria 4 senatus. Precare dominum, ut ostendat, qui sibi ad haec munia placeant. Deinde paucis abhinc diebus vidi literas tuas aliis inclusas a Lenczburg consuli 5 nostro a missas 6 . Tute certe sunt, sed si in alterius consulis manus venissent etiam in reipublicae nostrae bonum, vereor, ne aliquando tu erga tuos accuseris, quasi omnia nostris significes. Poterit tamen in his cautius agere praefectus in Lenczburg 7 . Huius te monere volui, dann ich bin einest ergrempt 8 . Kumm ich gen Zofingen und wissen möcht, daß du gen Lenczburg kummen weltist, ich welti ouch dar 9 kummen. Nuncius ille 10 S. Gallum petet. Quod de bonis ecclesiasticis nuper apud nos b scripseram 11 , obsecro perpende apud te; nam videtur senatus noster toto caelo errare, cum nullam horum
habeat rationem, quatenus in ecclesiae et communem reipublicae christianae usum vertantur. Vale rursum, charissime Heinrice. 25. martii anno 35. Tuum minimum nummisma 12 . [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiae Tigurinae antistiti, fratri suo omnium charissimo. [562]Bullinger an Martin Bucer Zürich, 28. März 1535 Abschrift Gwalthers a : Zürich ZB, Ms A 40, 7-10, Nr. IV (Siegelspur) Zusammenfassende Teilübersetzung: Seidel 109f Legt in Beantwortung zweier Briefe Bucers [Nr. 517 und 531] nochmals die im [Zürcher Abendmahls-]Bekenntnis [Nr. 482] enthaltene Abendmahlslehre dar: Die biblischen Ausdrucksweisen müssen so ausgelegt werden, daß die allein durch den Glauben vermittelte geistliche Gegenwart des Leibes Christi nicht als leibliche mißverstanden werden kann; auch Bucer und Oekolampad sind in früheren Schriften darüber nicht hinausgegangen. Der Amtsträger reicht nur das Zeichen dar - von dieser Auffassung hat ihn auch die Lektüre der Väter und des Aquinaten nicht abbringen können; sie entspricht den Aussagen Zwinglis und Oekolampads über den Leib Christi. Bucer hält zuviel von Bullinger; seine Pauluskommentare sind nur Frucht der ihm von Gott geschenkten Gaben. Hielt es nicht für nötig, die nur beiläufig durchgesehenen Schriften der Wittenberger in seinen Kommentaren zu erwähnen, hat aber immerhin Melanchthons "Dispositio" und [Justus] Jonas' ["Annotationes"] ausdrücklich genannt. Die Scholastik ist ihm durch Melanchthons "Loci" und durch katholische Schriften hinreichend vertraut. Da ein Konzil unter den gegebenen Umständen dem Evangelium ohnehin nur zum Schaden gereichen kann, ist eine besondere Vorbereitung nicht erforderlich. Der französische König rechtfertigt die grausamen Verfolgungen unter Hinweis auf die Gutachten deutscher Theologen;
einerseits verteidigt er sich in einer wohl von Guillaume du Bellay verfaßten Schrift gegenüber den Deutschen, andrerseits versucht er mit einem Dekret gegen die Lutheraner dem Papst zu gefallen. Die Gutachten sind verderblich; besonders jenes von Melanchthon steht in Widerspruch zu dessen "Antiplacentinus" und gibt den Gegnern Anlaß zu Triumph, aber auch Bucer gesteht dem Papsttum, dessen tyrannischer Charakter unwandelbar ist, zuviel zu. Grüße an die Brüder in Augsburg. Gratiam et pacem a domino. Binas a te, Bucere, frater dilecte, literas 1 accepi, et alteras quidem satis prolixas, in quibus tu b de causa sacramentaria et confessione nostra 2 scribis, quantum ad rem ipsam attinet, convenire nobis, interim messe nostris quaedam, quae clariora velles 3 . Sed quid hac in re toties repetuntur eadem? In modo presentiae et exhibitionis ratione videtur hoc c haerere negotium 4 . Quid hic pluribus opus? Nos non agnoscimus aliam corporis Christi in caena presentiam quam fidei et sacramentalem. Haec enim scripturis probari d potest. Corporalis sivae carnalis e non potest. Agnoscimus has locutiones: Panis est corpus Christi. Vinum est sanguis f Christi. Hic vero, ne errent simplices et signa pro ipsis venerentur rebus, exponimus locutiones, ut interim signa nec evacuemus nec prophanemus. Habet scriptura suum de sacramentis loquendi morem. Idem autem spiritus dixit: "Hoc est corpus meum" [Mt 26, 26 par] et "victima est transitus" [Ex 12, 27], "circumcisio est testamentum" [Apg 7, 8], "surge, baptizare et ablue peccata tua" [Apg 22, 16] etc. Haec soli intelligunt fideles. Infideles inutiliter signa interpretantur. Sed de hac re post confessionem illam nostram apologiam praefationis loco in articulos Zvinglii pro Zvinglio scripsi 5 . Nam quod exhibendi verbum attinet, non videmus ministrum aliud quam sacramentum corporis Christi exhibere. Corpus ipsum Christi manducat fidelis non ministerii, sed fidei benefitio. Impius signo participat, non ipsa re. Si ipse quoque infidelis manducaret corpus Christi, virtute ministerii manducaret. Atque ita non sola fide manducaretur corpus domini. Dicitur tamen g et minister abluere peccata, remmitere peccata, ita etiam exhibere corpus domini, sed suo more. Proinde recipimus eiusmodi locutiones, quod et in confessione nostra testati sumus; sed quia symbolicae sunt, non patiemur nobis eripi facultatem eas sancte et cum timore dei exponendi. Exposuerunt et ipsi sancti patres hanc Christi sententiam: "Hoc est corpus meum" per hanc: "Hoc significat corpus meum."6 Et tutius est in simplicitate ambulare quam ita
rem involvere, ut ecclesia nesciat, spiritualem an corporalem asserramus presentiam. Haec non dico, ut pudore te suffundam aut te eum esse credam, per quem facultas exponendi loquutiones symbolicas eripiatur, sed ut te inhorter, quo diligentius confesssionem nostram legas. Tametsi enim conveniamus centies, plura tamen non dabimus, quam quod dedimus, nisi clarissimis evicti scripturis. Imo tu ipse in Ennarrationibus tuis in sacra 4 evangelia 7 nihilo plus nobis dedisti. Nihilo plus dedit h Oecolampadius in postremo ad Melanchtonis i epistolam libello 8 . Breviter: Christus presens est. Modus presentiae spiritualis est. Modum hunc intelligit fides. Item Christi caro editur k in coena. Editur autem spiritualiter. Spiritualiter sola fides edere novit. Impii ergo carne Christi non vescuntur, signo autem vescuntur. Nihil ergo aliud quam signum exhibet minister. Bono idem exhibet corpus Christi, quod virtute l non verborum, non ministerii, sed fidei manducat. ||8 Tutissimum igitur fuerit, si more veterum loquamur ministros administrare sacramenta corporis et sanguinis domini. Haec simplicitas mea, a qua, ut libere tibi dicam et ne diutius vana te spe videar lactare, non discedam; non, opinor, aliud exiges a me nec aliud sperare vel audebis vel poteris. Dum [enim]m Augustinum, Ambrosium, Chrysostomum adeoque ipsum n Aquinatem 9 , certe spinosissimum ingenium, lego, nihil invenio, cui tuto innitar, nisi hoc, quod iamiam confessus sum. Video non omnino vanas esse Zvinglii et Oecolampadii disputationes de vero corpore Christi, quod vel clarificatum non possit esse nisi in uno loco, quod manducatum carnaliter nihil prosit. Sed de hiis hactenus. Quod de commentationibus meis in Paulum monuisti 10 , quod iuditium tuum de me satis libere ascripsisti, adeo non offendisti, ut inservieris plurimum, nisi quod mihi plus nimium videris tribuere. Profecto non is sum nec o tantae spei, quantum tu putas, ingenium. Hoc tamen contulit mihi divina bonitas, quod Christum ex animo ut unicam orbis hostiam, sapientiam et summum bonum amplector, quod totis viribus gratiam et gloriam eius populis commendare ardeo, quod simpliciter in huius conspectu ambulo. Is omnium contuetur p corda. Is novit, quo animo in ipsum sum aut quo animo commentationes in sacras caeperim litteras q . Videt is et affectus meos. Si enim expurgatum me
dicerem, contaminantissimus r essem, sed misericors est s , qui humiliter poscentem veniam non reiicit et indies purgat, ut copiosiorem fructum afferam t . Orabis tu u pro me dominum, ut mei misereatur, ut v dona sua in me in gloriam suam et augeat et confirmet. Miraris, qui usu veniat, ut Wittenbergensium non fatiam mentionem, cum eadem scribam in Romanos, quae illi ante me 11 Sed quid necesse est omnium commemorare nomina, cum quibus eadem sentimus et scribimus? Wittenbergensium scripta ab initio (ut libere, quod verum est, dicam) perfunctorie modo w legi. Ubi pugnae incaluerunt et isti copia quadam malorum verborum, Lutherus imprimis, sese superare contenderent, ego non citra nauseam abieci, ut qui me totum veterum lectioni, linguis et bonis impenderam literis. Itaque factum est, ut intra decennium nihil legerim Wittenbergensium x nisi perfunctorie percurrens oculis paginas, observans capita et summa rerum y argumenta, quid in genere dicerent, qua ratione dicerent etc. Ubi in epistolam ad Romanos scribens aliquousque essem progressus, venit in manus Dispositio Melanchtonis 12 . Eius ergo, quod non displiceret, honorificam feci mentionem 13 etc. In acta quid Ionas 14 annotarit, non nescis, attamen eius mentionem feci 15 . In utranque ad Corinthios 16 nihil legi Wittenbergensium, in epistolas Petri et Ioannis 17 nihil. Atqui in has solas scripsi. Iam nescio, si quis scholasticos plus traduxerit, quam ipse in Locis communibus Melanchton 18 . Et ego plura pontifitiorum scripta legi, quam porro legere ||9 velim, cum vix suppetat tempus lectitandi utilia.
Consilium si coeat caesare 19 , Gallo 20 , Anglo 21 et Ferdinando, pontifi[ce]22 , episcopis et praelatis presidibus, male consultum videbis evangelio. Si id z istis non permittas, ut eorum arbitrio gerantur omnia, nullum coibit consilium. Si ergo coierit, in pernitiem evangelii coierit. Nec opus est, ut adeo anxie paremur 23 . Non valebit apud illos veritas. Occassio quaeretur, ut veritas opprimatur. Simplicitas ergo prudens aa , oratio ardens bb et fides constans optima erit ad tale consilium praeparatio. Quid Gallus in regno suo in veritatem evangelii profitentes exerceat 24 , coelum et terra clamat, et sanguis innoxius effusus e terra vociferatur 25 . Quam misere semper timui id aliquando futurum, quod, proh dolor, fit. Imposuit hic rex Germaniae principibus et te quoque, Bucere, impulit, ut consilium scriberes perfido, id quod iam rapit in defensionem tyrannidis cc suae, quasi illi, quos capitis supplitio afficit, secus sentiant de religione quam Germanorum docti isagogicis quibusdam libellis ad sarciendam concordiam scriptis 26 . Non te latet, quid scripserit ad Germaniae proceres rex 27 . Guilielmus Bellaius 28 eius apologiae creditur autor. At os impudens ingeniumque perversissimum dd pravum et regia indignum maiestate altera ex parte et in gratiam Pauli 29 Francica lingua edidit decretum, quo omnes Lutheranos nominatim proscripsit 30 . Missus est libellus senatui nostro 31 , ut videret, quam sibi impudens pugnaret. Latinam apologiam Germanis mittit. Francicum aedictum apud ee hostes religionis nostrae vulgatur. Ita duabus sellis sedet 32 .
Quod consilia illa attinet, quae non data a vobis maximo, si possem, redimerern, quae et serninaria sunt maximarum discordiarum, non perinde tuum atque Melanchtonis displicuit 33 . Pugnant ea, quae hic scribit de monarchia Romanorum pontificurn, cum iis, que olim laudabili instituto pro Luthero in Thomam Placentinum dixit 34 . Confessionem et inutile et pernitiosum institutum revocat. At quam frigide de missa et sanctorum intercessione disputat? Qui hactenus apud nos evangelio reluctarunt, visis istis ff consiliis cristas erexerunt gg35 ferotius. Qui pene desperarunt, in spem maximam erecti clamant: "Boz wunden! 36 Das wirtt recht; das unser pfaffen nie annemmen habend hh wellen ii , laßend die nach und gebends als kk gutt 37 . Es wirt bald besser!" Prius clamabamus omnes papam (ut revera est) antichristum esse, episcopos lupos 38 ; nunc illi debent inspicere doctrinam -nimirum ovile lupus 39 ! Sed quid, si mutentur? Quasi vero pardus mutare possit varietatem et Aethiops pellem 40 ! Quid de possibilibus disputamus ll , cum impossibile esse videamus, ut nebulones isti posito luxu ad humilis Christi pedes sese demittant mm ? Quid Gallos credis dicere, qui prius Melanchtonis legere 41 scripta, nunc vero diversum ab eo asseri vident nn ? Inconstantiae summae tum illum tum nos omnes accussabunt. Et certum est illum non esse secutum simplicitatem puram. Scio non defore verba, quibus illius defendatur consilium. Caeterum ego in primariis religionis nostrae viris ||10 sohiditatem et simplicitatem, brevitatem et puritatem mauern quam bene instructa et prolixa verba. Libere, quod sentio, scribo. Scio te hanc meam rusticitatem boni consulturum. Caussa communis est. Omnium interest illa m[o]nitare oo . Breviter: Gallorum ingenia lubrica sunt. Periculosa ergo eiusmodi pp consilia sunt, quibus apud illos non modo nihil impetramus, sed et apud Germanos nostros multorum a nobis ingenia alienamus. Certe nihil hactenus actum a vobis qq , quod perinde invidiam multorum in vos rr concitarit atque hoc consilium. Non perinde multa in tuo desiderantur, at illud non displicere non potest etiam mihi, quod tu Melanchtonis consilium probas, quod nimium monarchiae pont[ificis] tribuere videris. Frustra enim semper obiicitur: Quid, si mentem mutarent ss ? Quid, si lupus lupinum poneret tt
ingenium? Inter omnes totius orbis tyrrannos nemo ferotiores, impientiores, crudeliores, adde et plures habuit illa sacra sede Romana. Quid adhuc de uu republica Platonis disputamus 42 ? Ignosce, obsecro, libere scribenti. Vellem, simplitius et brevius hae res agerentur, adde et circumspectius. Anguillam tenet 43 , qui cum Gallo agit. Vale et me, ut facis, ama. Tiguri, die paschae 1535. Fratres te salvum volunt una cum fratribus Augustanis 44 . H. Bullingerus tuus. [563]Bullinger an Johannes Zwick [Zürich], [um 28.]1 März 1535 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 62, 72r.-75r. (ohne Siegelspur) Gedruckt: Pollet, Bucer II 520-527, Document XL Zusammenfassende Übersetzung: Seidel 105-109 Beklagt die unklugen Zugeständnisse in Philipp [Melanchthons] Gutachten [für Chelius]. Beanstandet vor allem [Melanchthons]Aussagen über den päpstlichen Primat, den dieser doch in seinem "Antiplacentinus" zu Recht abgelehnt hat. Der Papst und die Bischöfe werden nicht aufhören, die Macht zu mißbrauchen, die sie sich angeeignet haben. Die Kirche braucht Leiter, die den Maßstäben [des Neuen Testaments] entsprechen; [Melanchthon] selbst hat einst die Fürsten zum Einschreiten gegen den römischen Antichrist aufgerufen. Die [vom Papst auferlegten] Traditionen sind nicht als Adiaphora hinzunehmen, sondern nach biblischem und apostolischem Vorbild einzurichten. Die Ohrenbeichte ist, anders als das Sündenbekenntnis, nicht in der Schrift begründet. Gegen [Melanchthons]Aussagen über Rechtfertigung und Sündenvergebung ist wenig einzuwenden. Die herkömmliche Form der Messe erregt Anstoß, besonders
der Meßkanon ist zu verwerfen; wenn das Abendmahl nach der Weise Christi und der Apostel gestaltet wird, erübrigen sich weitere Erörterungen. Von der Fürbitte der Heiligen weiß die Schrift nichts. Die Klöster sind als Schulen und zur Unterstützung der Armen gestiftet worden; statt über Gelübde und Ordensstand zu disputieren, soll man sie wieder ihrer ursprünglichen Bestimmung zuführen. In der Frage der Priesterehe ist kein Kompromiß möglich. Bucer geht von einer Übereinkunft unter Christgläubigen aus, der Papst und seine Bischöfe sind jedoch Feinde Christi. Was nicht mit der Schrift übereinstimmt, muß klar benannt werden. Auch Bucer gesteht dem päpstlichen Herrschaftsanspruch zuviel zu. Da sich Papst und Bischöfe nicht ändern werden, sind solche Äußerungen schädlich. Derartige Gutachten bestärken nur die Gegner in ihren Hoffnungen, wie sich in Frankreich und Deutschland zeigt. Bullinger will Bucer keinen Vorwurf machen, hält es aber für gefährlich, sich mit den Franzosen einzulassen. Verzichtet auf weitere Auseinandersetzung mit Bucers Gutachten. Bittet um Rücksendung des Briefes. Quid dicam, mi Zviccio, aut quid annotem, tot sunt in Philippi consilio 2 , quae displicent, imo nemini bono probari possunt, ut aegre et vix magno animi dolore ea recensere queam. Principio enim si hominis inspicias institutum, certe hoc consilio se aliquid impetraturum ab episcopis et proceribus ecclesiasticis credidit vel nihil se accepturum existimavit. Si nihil se b accepturum credidit, imprudenter certe impiissimis nebulonibus tantum detulit, male item consuluit nobis, qui ab illis nunc insimulamur inconstantiae. Si vero hocce consilio aliquid se impetraturum credidit, iterum imprudenter egit, qui non maluerit iniquum petere, ut aequum auferret 3 , nunc de iure suo cedit, ut illis fiat locus irruendi impetrandique minus aequa. Quam enim suspecta sunt, quae disputat de monarchia Romani pontificis 4 ! Quam longe lateque ab iis dissentiunt, quae olim spiritu dei bono, libero minimeque formiduloso instinctus scripsit in Didymo suo Faventino adversus Thomam Placentinum 5 ! Ea, obsecro, lege, mi Zviccio, lege, obsecro per Christum, F6, 7, 8, G1, 2, 3 etc 6 . Ibi argumentis certissimis refutavit Romani pontificis monarchiam. Hic quasi in alium mutatus virum ex eodem ore calidum et frigidum exhalat 7 . Pudet pigetque me inconstantiae indignissimae. Quid, obsecro, cogitabunt proceres illi ecclesiastici, hostes illi Christi domini
et evangelii eius, posteaquam haec exoptatissima legerint verba: "Quidam nil aliud agi putant, nisi ut quaedam libertas barbarica quaeratur excussa monarchia Romani pontificis. Haec opinio nocet" — o metum - "nobis apud Romanum pontificem. Oportet ergo ostendere illis non hoc agi, ut dissolvatur authoritas ecclesiastica. Concedunt enim nostri policiam ecclesiasticam rem esse licitam, quod scilicet sunt aliqui episcopi, qui praesunt pluribus ecclesiis, item quod Romanus pontifex praeest omnibus episcopis."8 Nil aliud poscit Romanus pontifex. Quam vero in sinum suum nunc ridet Constantiensis noster episcopus erectus c in spem Constantiae recuperandae d ! Caeterum in Antiplacentino suo Philippus olim longe cordatius iudicavit. Verba hominis haec sunt: "Gregorius, bonus vir et pie eruditus, sanxit. ne se quispiam greek pontificem appellet 9 . Atque utinam valuisset e aedictum! Sed iam degenerarat ecclesia et de pietate actum erat." Haec ille 10 . Nimirum nunc quoque nobiscum actum est de pietate, postquam ultro eiusmodi titulos defferimus Romano pontifici et episcopis aliis, quales pietas ademit, imo quales nos ipsi iam olim f ademimus illis divino auxilio, cum adhuc essemus sobrii. ||72v. Verum haec illis non nisi cum conditione detulit, si scilicet pontifex et episcopi non abutantur authoritate sua. Quasi vero recte uti possint authoritate sua, quae nihil aliud est quam tyrannis. Recte colligit, qui dicit: Si facultates illi amplae suppeterent, dives esset. Caeterum, qui interim ringitur pauperie, rectius judicat illum inania verba fundere. Quid adhuc per conditionales iudicamus de prostitutis illis nebulonibus, qui, si pardus varietatem et Aethiops potest mutare pellem suam 11 , et illi norunt non abuti authoritate sua, qui crediderunt hactenus authoritatem suam esse igne et gladio haereticos, hoc est veri professores, tollere. Cur non movent nos multorum exempla saeculorum? An ignoramus, quid mali et veritas et disciplina ecclesiastica et universa Christi ecclesia acceperit, posteaquam monarchia Romani praesulis et episcoporum dynastia orbem occupavit? Nec cessabunt illi opibus suis Christum et ecclesiam impugnare. Hic vero nos pulchre donationes, id est proditiones pontificis et episcoporum, defendimus, quo suppetant illis opes, quibus bonis etiam principibus superiores nil nisi bella ecclesiae moveant. Sic enim de donationibus iudicavit Philippus: "Docemus regum et principum donationes res esse licitas. Sunt autem redditus illi"(scilicet pontificis et episcoporum)"principum donationes."12 Nos certe aliud docemus ex verbo Christi Matth. 15[5f] et Luce 22 [26]: "Vos autem non sic." Et Philippus in Antiplacentino: "Post
Caroli 13 tempora", inquit, "occupatis domi caesaribus nostris, cum in Italia omnia pontificis nutu gererentur, pontifitiae ditionis facta est g , quam Carolus vocarat Romandiolam 14 , quod praeter pontificis nullum videretur esse legittimum in Italia imperium. Falso enim h comminiscuntur donatam esse a nescio quibus Romano episcopo. Hoc illud est Petri, quod vocant, patrimonium."i15 Et paulo post: "Furtim invasit sathan Romanam sedem, sensim occupavit animos hominum legibus ac ceremoniis, donec illud abominabile antichristi regnum constitueretur."16 Sic olim iudicavit sobrie prorsum Philippus. Nunc vero illi primas tribuit in ecclesia, qui scilicet una cum episcopis aliis, hoc est archinebulonibus (archiepiscopis dicere volebam) inspiciat doctrinam, iuditia exerceat ecclesiastica 17 . Proch pudor! Hoc est lupum praeficere ovili 18 . ||73r. Fatemur et nos in ecclesia opus esse gubematoribus, sed talibus, quales delegit Christus Matth. 10 et Luce 22 [24-26], Petrus 1 Pet. 5 [1-4], Paulus in epistolis ad Timotheum et Titum 19 , item in actis cap. 20 [17-35]. Könnend wir das seib nümmen mee? Könnend wir nitt huußhaben 20 mitt der leer Christi? Ecclesia Christi 400 annis sine monarchia Romani pontificis et talibus episcopis sanctissime et foelicissime habuit. "Ubi religio divitias peperit, filia matrem devoravit"21 . Philippus in Antiplacentino, postquam multis egisset de Romani pontificis monarchia, tandem conversus ad principes Germaniae: "Proinde cum vestrae fidei", inquit, "commissa sit Europa, si vobis vestra, si christiani populi salus curae est, expergiscimini aliquando et illum ab ovili Christi antichristum depellite, christianas literas, christiana tituta revocate in medium illius legibus et traditionibus oblitterata. Frivolam disputationem vocant quidam hanc, qua quaeritur, divinone iure praesit omnibus ecclesiis papa, et nos frivolam censemus, nisi eo referatis eam, ut sciatis licere vobis de rebus ecclesiae statuere vel contra antichristi k istius voluntatem, cum persuasum sit atque ita sancitum illo putido iure nihil posse novari in rebus ecclesiae, nisi intercedat Romani pontificis authoritas. Sed voluit Christus, voluit Paulus iuditium omnium rerum non penes episcopos l esse, sed penes ecclesiam, penes populum christianum."m22 Haec omnia sobria mente Philippus n
scripsit, quibus quam illa consentiant, quae in nupero consuluit consilio, videt cordatus quilibet o . De traditionibus humanis quid disputationem ingeminamus scrupulosam? Veritas dixit: "Frustra me colunt docentes doctrinas hominum" [Mt 15, 9]. In Antiplacentino irascitur Melanchton Victori, pontifici Romano 23 , quod Asiae ecclesias is ad Romanae ecclesiae ritus adigere conatus sit; evangelicam enim libertatem et sententiam cuique suas ceremonias permittere 24 . Nunc vero: "Cum", inquit, "mundus non possit carere ceremoniis, quae esset morositas, velle dissentire ab aliis aut novas malle quam usitatas?"25 Constat enim universas propemodum ceremonias nostras a Romana ad nostram translatas ecclesiam. Cur non potius suadet omnes ritus quam proxime ad literas instituere canonicas et ad exemplum apostolicum? De adiaphoris non nescimus, quid scripserit apostolus 26 . Scimus et il-||73v. lud, quaedam inter adiophora a quibusdam numerari, quae adiaphora nullo modo esse possunt. Et de confessione auriculari retinenda perverse videntur sedulo disputare 27 . Constat enim apud omnes confessionem auricularem non esse de iuro divino, imo et sero tandem receptam in ecclesiam et ab apostolis eorumque institutione alienam. Confessio peccatorum, quae deo fit et proximo, omnino necessaria est et scripturis prodita divinis 28 . Liberum est praeterea consulere doctum in lege dei scribam, si aliquo opprimaris delicto. Isti vero ad exemplum veteris, hoc est papisticae confessionis, nescio quas feces subinde in impuro vase cogitant retinere. Non admodum multa desyderamus in iis, quae de iustificatione et peccatorum remissione disputavit 29 . Iam cum certo constet coenam a Christo citra pompam simplicissime institutam et ab apostolis primitivaque ecclesia non ea servatam forma, qua nunc utuntur papistae, merito pietatis studiosos et antiquitatis apostolicae veneratores offenderit, quod Philippus scripsit: "Nos quidem usitatam formam retinemus, adeo ut vix dissimilitudo ulla cognosci possit, et optarim idem fieri in aliis locis."30 Imo nihil est inusitata forma, quod non possit verti in melius. Nihil nunc dico de canonis impietate 31 . Cui enim non improbatur canon hic,
non potest esse vir bonus. Si hunc quoque approbat Philippus, ego et hunc et canonem reprobum iudico. Breviter: Si in coena domini eum modo sequamur ritum, quem nobis Christi et apostolica tradidit authorithas, iam nihil opus erit disputare de privata missa, de communione sub utraque spetie 32 . Es bedurt mich, daß man noch mitt der krämery und öden läckery 33 der pfaffen umb gadt, und daß man den kadt 34 nitt fry heruß sagt, woran es gelägen ist, und daß iro massen nüt dann ein lötige bübery 35 und betriegery ist. Was darff es des höfflens 36 ? Schlächts 37 ist bald gschliffen 38 . Scio equidem rationem habendam infirmorum, sed ita, ne de errore ereptos iterum inseramus superstitionibus aliis. Annitendum nobis potius, ut liberatos de iugo humanarum traditionum scripturae mancipemus servitio. Inauspicatum fuerit, si miser sentiat se ex humanis quidem ritibus ereptum ||74r. aliis denuo mutato titulo subdi. Praeterea videtur mihi Philippus graviter peccare in simplicitatem religionis christianae, dum initio de cultu sanctorum pie iudicans mox ad moderationem nescio quam convertitur 39 . Quanto simplicius erat de hac re sic, ut scriptura docuit, pronunciare: deum authorem omnis boni solum mortalibus largiri omnia, quae ad vitam et corporis necessitates sunt necessaria; hunc solum ubique esse praesentem, omnipotentem, omniscium; soli ergo supplicandum in omnibus per Christum Iesum dominum nostrum. Quibus autem scripturis probabit Philippus, quod magna pronunciat fidutia: "Certum est sanctos in coelo orare pro tota ecclesia in commune"40 ? Imo nihil incertius, cum scriptum sit Isaiae 63[16]: "Abraham nescivit nos et Israel ignoravit nos." De coenobiis et monasteriis 41 recte iudicat, qui, ut scholae forent instituta, credit. Nam et ipsa decreta pontifitia fateri coguntur monachorum coenobia pauperum esse xenodochia 42 . Stulte ergo hic de votis et habitu monachico disputatur 43 . Vanissima enim sunt illa. Monachi enim, qui nunc inhabitant coenobia, praeter id, quod regulas suas negligunt, opes quoque studiis et pauperibus destinatas luxu, pompa, superstitione in detrimentum studiorum et pauperum oppressionem maximo cum offendiculo concoquunt. Consultandum potius erat, quomodo principum et sancti magistratus praesidio opes studio et pauperibus destinatae ab iniustis possessoribus auferri et in sanctum poterant usum restitui. Id quod nunquam fiet, si tantillum vel votis vel habitui
tribueris. Experientia enim didicimus istud hominum genus ex animo adversari veritatis negotio et pertinaciter sperare fore, ut tyrannorum quorundam praesidio restituantur. Proinde mira arte et studia impediunt et pauperibus iniquiores sunt, quoad vivunt, multo autem vehementius, si in monasteriis offitiis praeficiantur publicis. Praestat igitur, hoc negotii - iis quidem monachis, qui iniquiore in pietatem animo sunt, ablegatis, non tamen citra honorem et viaticum - committere viris sanctis et fidelibus, qui rem studiosorum et pauperum diligenter et fideliter agant. Qui vero sacerdotibus interdicunt coniugio, scortatores et scortationem promovent. Proinde hic arti- ||74v. culus nulla potest mitigatione leniri 44 . Iam quod Bucerus p in consilio suo 45 scribit: "Concordia vera non potest constare nisi inter eos, qui sunt de ecclesia et Christo vere credunt"46 , non displicet. Verum enim dixit. At nos hic inferimus: Ergo nulla poterit inter nos et episcopos Romani pontificis constare concordia. Tam enim non credunt Christo, ut hunc omnibus viribus impugnent. Atqui: "Hoc nomine ex ordine ecclesiasticorum deligi volumus, qui de christiana tractent concordia."47 Id vero non ferent pontifex et episcopi, qui sibi q primas in hisce rebus vendicant. Optandum ergo, ut Philippus illis minus detulisset. Si enim verum fateri volumus, pseudoprophetae sunt et antichristi illi, de quibus plurima in scripturis. Videtur hoc ipsum tectius quidem significasse Bucerus, cum dixit: "Quae in pseudoprophetis olim et impiis sacerdotibus"48 etc. "Quae salubriter observarunt prisci"49 , ex saluberrimis petita sunt scripturae fontibus. Quae inde non sunt petita, tametsi videantur salubria, tantum abest, ut restituere debeamus, ut ne agnoscere quidem. Si autem agnoscimus priscos complura non observasse salubriter, cur non loquimur simplicius et planius, maxime cum ad eos facimus verba, qui insidiantur nobis, ut regnum suum nobis submersis statuant. Cum de politia ecclesiastica loquitur atque r subdit dei ordinationi resistere eum, qui externae potestati non obtemperat 50 , quaecunque tandem sit, videtur potestati pontifitiae nimium tribuere 51 . Nam et de hac praecipue loquitur s , tametsi et de magistratu civili intelligi possit. Quid autem multis annis egimus aliud, quam ut homines ab eius obedientia abstraheremus? Verum: "Toti", inquit, "in hoc sumus, ut haec potestas sacrosancta sit et sic colatur ab omnibus."52 Quasi vero antichristi potestas possit esse sacrosancta aut Romani pontificis
authoritas unquam fuerit sacrosancta. Videmur profecto, absit verbo invidia, disputationem suscepisse de utopia et Platonis republica 53 , quasi pontifex et episcopi eius redigi possint in ordinem. Non imus inficias sancte, suaviter et pulchre haec disputari, sed cum apud pontifices et episcopos interim omnia sint desperata, quid, obsecro, aliud, quod et supra monuimus, quam verba mania fundimus, imo non mania, sed perniciosa. ||75r. Nam praeter hoc, quod apud episcopos nihil impetramus, nostros etiam graviter offendimus. Nam ut animus noster integer sit et in has angustias vi charitatis abripiatur, isti tamen credunt nos afflictionum pertesos religionis faciem velle mutatam adeoque et blanditiis ad honores aspirare pontificios. Nec aliud video, quod consiliis istis nostris effecerimus. Gallus enim crudelius persequitur evangelium Christi quam hactenus 54 et Germania ob haec consilia mire effervescit in ministros verbi; sagt, wir syend all buben 55 , es werde bald besser werden. Dominus, qui omnium corda inspicit 56 , novit, quo animo haec dicam. Non possum ego male vel sentire vel loqui de Bucero. Libere tamen, quod sentio, edico: rem illum tentasse periculosam magno cum discrimine, exiguo cum fructo. Nolo nunc de lubrica Gallorum fide quicquam dicere. Certe anguillam manibus tenet 57 , cui cum Gallo quid est negotii. Caetera nolo operosius excutere. Pleraque enim non improbantur, quae disputavit Bucerus de dogmatibus 58 , et nos superius quaedam de missa, ceremoniis, confessione annotavimus. Doleo profecto lectores tot obrui chartis, cum simplicitas (absit verbo calumnia) paucioribus sit contenta. Haec uni tibi, doctissime Zvicci. scribo. Proinde, ubi ea legeris, remittito 59 et valeto. Mense martio 1535. H. Bullingerus. [Ohne Adresse.]
[564]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 28. März 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 89 (Siegelspur) Ungedruckt Wird am 31. März nach Zofingen kommen und hofft dort Bullinger oder Leo [Jud] zu treffen. Sieht sich Angriffen von seiten des Rates ausgesetzt. S. Burcardus 1 ille noster, cuius casum condoleo, sub mensa me prehendit, charissime Heinrice. Quem nolui vacuum ad te redire. Ego Zofingam veniam ad feriam quartam pascae a , ultimam martii, expectaturus aut te (ah deus, quam vellem non frustra!) aut Leonem 2 . Uter venerit, hoc spei de me habeat omnia iuxta charitatis et fidei regulam acturum. O Heinrice, tanta nunc mihi imminet indignatio et senatus offensio, ut nisi se mutarit, satius sit me cedere quam diutius immorari. Quam vellem in his tuo consilio uti! Aut enim nimium timeo affectus aut prospiciendum erit, ne tanta libertas traducendi ministros sit apud evangelicissimos etiam senatores. Ubi veneris, coram agam; sin minus, literis commendare cogor. Vale. In die pascae anno 35. Tuus B. Hallerus. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, fratri suo charissimo. [565]Johannes Zwick an Bullinger [Konstanz], 28. März [1535]1 Autograph: Zürich StA, E II 348, 362v. (Siegelspur) Ungedruckt Schickt einen Brief von Gervasius [Schuler] [Nr. 542]. Zitiert aus dem Schreiben des französischen Königs an die [deutschen]Reichsstände; [Franz I.] mahnt zur Fortsetzung der Bemühungen um eine Beilegung der religiösen Kontroversen und bittet um Äußerung zum Konzil. Grüße. Hört Unerfreuliches über die Berner.
Sal[utem]. Has literas dudum [accep]i a a Gervasio 2 , sed penur[ia]b tabellariorum non potui citius mittere. Proinde non ignoras fortassis, quid aediderit Galliarum rex ad principes et urbes imperii 3 , ex cuius rescripto paucula c , que sequuntur, adnotare volui, ne nihil scriberem: "Magnopere d vos etiam atque etiam rogo, ut vestros quisque concionatores moneatis, ut, quam de mitigandis iis, quae circa religionem inoleverunt controversiis, cogitationem et curam susceperunt, eandem ne abiiciant. Tum e , ut me certiorem faciatis super indicendi concilii ratione 4 , quid perfici a me, quid apud hunc pontificem curare maxime cupiatis" etc. f5 Si non vidisti rescriptum, mittam ad te 6 . Vale, raptim, observande Bullingere, cum charissimo Pellicano, Theodoro 7 , Leone 8 et reliquis g . De Bernatibus dicuntur nobis non admodum plausibilia 9 . Vale. 28. martii. Tuus Io. Zvick. [Adresse auf f. 362r.:] Domino Hainricho Bullingero, Tigurinae ecclesiae in rebus sacris praefecto, observandissimo domino et fratri.
[566]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 30. März 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 64 (Siegelspur) Ungedruckt Erläutert die an Basel ergangene Aufforderung, die vom Kreistag in Koblenz beschlossenen Maßnahmen gegen Münster mitzutragen. Capito will etwas von einer bevorstehenden Zusammenkunft der Schweizer in Zofingen gehört haben; in einem weiteren Brief hat er von der Ankunft eines französischen Gesandten berichtet, der die deutschen Reichsstände beschwichtigen sowie Philipp [Melanchthon]und Bucer [nach Paris]berufen soll. Laut dem Bericht eines Basler Bürgers soll der Kaiser in Holland eine blutige Verfolgung begonnen haben. Ein Gerücht besagt, der französische König habe das Herzogtum Geldern gekauft und einen Teil der Kaufsumme hätten die Burgunder erhalten. Wenn Philipp [Melanchthon] und Bucer der Einladung des [französischen]Königs folgen, werden sie wohl bestochen oder vergiftet, wie dies mit Viret und Farel in Genf beinahe geschehen wäre. Myconius fürchtet, [Karlstadt] könnte der Kirche Schaden zufügen. S. Recte sunt omnia, quibus de in literis tuis 1 . Postremo petis, ut dicam, quinam exercitum colligant contra Monasterienses quique nostris pecuniam tantam imposuerint 2 . Non ignoras episcopum Monasteriensem 3 . Is habet cognatos principes et comites et nobiles et amicos episcopos, qui illud agunt. Tum caesaris nomine et commissione, ex quo nostri in foedus concesserunt Helveticum, nunquam non sunt vocati ad comitia imperialia, nunquam non iniuncti sunt in rebus bellicis milites, equites, pecunia. Ea ratione etiam nunc vocati sunt ante menses aliquot Confluentiam, tum et pecunia illa petita ad expugnandos Monasterienses etc. 4 Habes hoc. Scripsit interim bis Capito 5 , prioribus literis haeccine verba: "Conventuros vos audio Zofingae propter articulum eucharistiae. Velim silentio adobrui causam" etc. Equidem nihil aliud rescribere potui, quam me mirari, quod Argentinenses prius scirent, quae agerentur inter nos, quam nos hic Basileae. Rem etenim paenitus ignoravi, usque dum Berchtoldus 6 nuperrime nescio quid tale significavit 7 . Posterioribus sic scribit: "Legatus 8 huc missus et hinc Wittenbergam et status imperii aditurus pollicetur commitigatum regis Gallorum animum, qui tandem inflammationibus et ustulationibus piorum modum posuerit. Germanis
concilium vel invito caesare pollicetur nomine regio. Petit Philippum 9 et Bucerum. Technas quis non videt? Habet interim apud se episcopum Faventinum 10 , legatum Romani pontificis." Haec ille. Adiiciamus nos, quae retulit civis nobilis 11 his diebus ex inferioribus populis rediens: de rege 12 , quod a persequendo Christo, quod adtinet ad supplicia, desierit, caesar 13 vero in Hollandia persecutionem incipiat crudelissim[am]14 Puellulam cremavit ob negocium eucharistie 15 , multos capite plectit. Edixit, ne nomine Jesu fiant adclamationes solitae condemnatis. Quid factum? Ad capitis supplicium ductus quidam, dum nemo esset, qui nomen Jesu nominaret, ipsemet clamare coepit non desinens usque in finem. In his latrunculator sanguinem mittere coepit e naribus et ore, usque dum expiravit 16 . Terror inde civitates invasit, ut neminem amplius velint condemnare. Unde viscalis (ita vocant)17 praesidi institutus, qui sine iudicio, quicunque nomen habent ab evangelio, strangulet aut contrucidet pro libitu. In Svevia talis erat Eychili 18 , de quo audisti.
Praeter haec fama est Gallum emisse ducatum Ghelrensem 19 et Burgundos, qui Ghelrensibus hactenus - et hi contra -hostilissimi, pecuniam deduxisse. Habes, ut cogites vel divinum consilium admirabile vel humanam fraudem detestabilem. Illud repeto, quod Philippum et Bucerum vocat rex. Unde ansam huic datam existimas, quam quod tantum permittunt papismo? Si ibunt igitur, vel eos corrumpet vel intoxicabit. Hoc meum iudicium. Scis nimirum Gebennae Petrum Viretum, Farelli collegam, intoxicatum 20 . Erat offula parata ambobus, nescio quo modo Farellus evaserit. A scorto simulante paenitentiam offula parata dicitur 21 Nihil est nunc aliud, quod significem, nisi quod quem misistis 22 , timeo apud me, ne malum det aliquando ecclesiae. Hoc in sinum tibi. Vale cum familia et Utingero charissimo. Basilee. 30. martii anno 1535. Os. Myconius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, domino suo charissimo. [567]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 30. März 1535 Autograph: Zürich StA, E lI 351, 166 (Siegelspur) Ungedruckt Dankt für die tröstlichen Briefe; möchte nach Ostern nach Zürich kommen. Der Kastellan von Musso [Gian Giacomo de' Medici]hält sich bei [Wolf Dietrich von Ems]auf. Der Städtetag in Ulm ist rasch zu Ende gegangen, soll aber neu einberufen werden. Der [Kaiserliche Bund] wird in Lauingen tagen. Anläßlich der Tagung [der oberrheinischen und schwäbischen Städte] in Esslingen hatte Herzog Ulrich den Konstanzer Gesandten bei sich zu Gast. Ein Brief von König [Ferdinand] an den Herzog, in dem dieser der Untreue bezichtigt wurde, entpuppte sich als Fälschung. Der Kaiser hat den [protestantischen] Städten und Fürsten in einem Brief versprochen,
bis zu einem allfälligen Konzil ihre Vereinbarungen einzuhalten. Nürnberg soll in Donauwörth als einzige Stadt dem [Kaiserlichen] Bund beigetreten sein. Vadian wird Nachrichten von Thomas [Gaßner] nach Zürich übermitteln. Vogt [Hässi] hat den Reformierten [im Rheintal] das Gottesdienstgeläut verboten. Möchte Bullingers Rat und Hilfe, da er in Zürich einen Geschäftspartner brauchen könnte. Herzog Ulrich hat die Prälaten verpflichtet, ihm zwei Jahre lang die Hälfte ihrer Einnahmen abzuliefern. Als die Katholiken [am 27. März]auf einem Friedhof [das Osterfeuer] weihten, wurden sie von einem Appenzeller Bauern beschimpft; bittet, diese und andere Neuigkeiten auch an Jakob Rordorf weiterzugeben. Vadian wird Bullinger über den Truppenzusammenzug im Etschtal schreiben. Grüße. Hofft, Bullinger nicht zuviel Mühe zu bereiten. Gottes gnaud erhalte unns alle. Amen etc. Min sonders gliepter herr und bruder, von erst danck ich minem gott, der mir, gott waist es, durch üwer filfaltig schriben 1 und müg, wie ich das erfunden, trost empfangen, wie wol es mich bedurtt, das ich üch mytt minem ellend alsso hoch lang bemügen. Aber doch wais ich üwer gottsälig gemütt, das üch gott us gnaden geben nach siner maß, damitt ir mich fürnämlich alls ain klinglöbigen schwachen, och ander, trösten, dulden und tragen mügend. Pitt üch um gottes willen, wie ich wais, min ängstigen und zablen zu verzichen, doch mich in gedächtnus, angesechen 2 min lieb husfrowen 3 und kindly 4 , zu haben. Suma, so es gott zulast. bin ich willens, in stille 5 zu üch gen Zürich zu ritten nach ostern 6 , so sich diewil nitt anders der löffen 7 halb zutrüge, und üch zu überloffen 8 , villicht mitt üch ain entlichen ratschlag 9 in trüwen zethun. Gott wise mich etc. Witer werden ir von minem hern burgermaister von Wadt 10 ettwas haben, daran glegen 11 . Davon ich üch nitt schriben. Doch bedenckends wol; dann das ich glob, das der von Müss 12 vergebens zu Ämptz 13 ligge, by dess von Ämptz 14 son 15 etc. Zu dem so ist er zu Dutlingen 16 über die nacht gsin; wais nitt, ob in der von Hewen 17 gwist hat; yetz waist ers wol 18
Item ain schneller tag zu Ulm gsin 19 ; zerritten, sagt man, und uff 10 tag nach dem hailgen tag 20 ain andrer zu Ulm 21 . Ittem der adel und ander ain tag gesetztt in die statt Loyngen 22 , ain herrenstatt, 4 mil under Ulm. Item zu Essligen ist der tag zergangen 23 . Der hertzog von Wirtemberg hat den botten von Costentz 24 , hör ich, zu gast gladen vor usher. lttem gwisse sag megen ir villicht vor wissen, das ain brieff usgangen an hertzog Ulrichen, als ob er vom küng 25 im rich usgangen, darin der hertzog gscholten, als ob er nitt halte oder handle etc. Uff das soll der hertzog botschaft zum künig gschickt haben, ob er den brieff lassen usgon, sich zuverantwurten. Sol der küng nichtz vom brieff wissen, sonder sich gegen im erzaigt als ain g[nedig]en küng etc. 26 Item der kayser sol gwüss den stetten und fürsten fürnämlich gschriben, abglaint haben etlich verunglimpfen dess gloubens, sich gegen inen erbotten als ain g[nedig]en kay[ser], mitt dem anhang, sy by dem richstag, abredung dess gloubens halb, bis uff ain concylum zu bliben lassen 27 .
Item zu Tonnenwerd 28 habend ettlich ain punt gmacht, darinn ich kain statt hör dann Nürmberg gangen 29 , welches ich hör, von andren von inen übel zu gutt 30 . Dann zu Essligen 31 , hör ich, habend die Nürmberger och ain abschaid 32 mitt in haim bracht, doch darinn nitt alles erofnett und a inen nitt als anzaigt, so die andernn fürgenomen. Dann ich acht, ain jeder sunst zwen abschaid mit im hann, Nürmberg nun ain. Item von Lindow hat uns Thoman 33 , der trüw prediger, zugschickt; achten 34 nun, herr doctor werd üch och davon schriben 35 etc. Item der vogt von Glaris 36 hett die tag die unsers globens abgstelt, verbotten, daß sy zur bredig nitt lüten dörffent. Ain gutz wibly, sy und er alles, zum messtisch gangen b37 . Lutziffer wurd ab der kettinen loffen; er ist entrunnen 38 etc. Item min pitt, by üch selb zu ratschlagen uff künftig, so ich zu üch kom, ob üch und mich villicht gut bedunckte, ainen gmainder 39 anzunemen, mit mir zu handlen, ob ir etwa uff ain person zwo gedencken. Dann ich wol werben 40 win, korn c, tuch, das ich lang getriben. Doch dörft ich ains kontmans 41 ; also loff ich aber fürs zil 42 etc. Ich acht, ir habend ghört, daß der hertzog Wyrtemberg sine prelaten zu gast ghalten, inen halb fisch, halb flaisch geben, ain tracht und die ander d43 , und zur kolatz 44 gsagt, daß sy zway jar den halbtail irer nutzig nemen, mitt dem andern dess lantz beschwärd retten. Diesses zway jar weren etc. etc. 45
Item uff sampstag 46 by uns habend die äptischen 47 uff dem kilchhoff gwicht 48 , mit dem wadel wiewasser ins für gsprengt. Also ist ain Appenzeller pur 49 darfür gangen. Do er sach ins für sprengen, sagt der pur: "He, he, das ist recht, daß dich botz diser schend mit dem zober und kätzer werch." Do rett Peter Weber, der das ghört, zum puren: "Istz nit recht?" Ret der pur: "Nain, warum thon sy es, dann darum, daß sy lüt beschissen und den buch füllend" etc. So fil üch gutt bedunckt, pitt ich üch, minem getrüwen Jacoben Rordorffern 50 och ettwan 51 fil zitung von dem puren oder sunst zu sagen. Item von dem züg 52 an der Etsch wirt uch min herr doctor schriben 53 ; dann unser burger air 54 von Botzen komen etc. Min husfrow danckt üch fast 55 , pittet, och ich, uwre 56 , och die muter 57 , zu grüssen. Ob üch minthalb etwas zu fil, so not wäre, emals ich inhe 58 käme, pitt ich üch, mitt mir zu arbaiten 59 und zu wissen thon. Alls ich aber wol acht nitt nott etc. Actum S. G[allen], zinstag nach dem ostertag anno 35. jar. U[wer] armer, williger Hans Vogler, yetz zu S. Gallen. [Adresse auf der Rückseite:] An min insonnders geliepttenn hernn und fründt, M. Hainrichenn Bullingern, prediger zu Zürych, zu aygnen handen.
[568]Hans Wähinger an Bullinger Bußnang, 1. April 1535 Autograph: Zürich StA, E II 355, 36 (Siegelabdruck) Ungedruckt Hat sich auf Anraten Bullingers mit dem Landvogt [Christoph von Sonnenberg]besprochen, worauf ihn der Komtur von Tobel [Dietbald Gyß von Gyßenberg] bei seiner Pfrund beließ und ihm gestattete, wieder in Märwil zu predigen. Will seinen Teil zum Frieden beitragen und dankt Bullinger für die Unterstützung. Grüße. Gnad und frid von gott, dem vatter, durch Jhesum Christum. Allerliebster her, üwerm schriben bin ich nachgangen 1 , hab den lantvogt 2 angerüfft umb hillff und schirm und imm mine artickel 3 all anzaigt. Hat er mir ain gut, früntlich antwurt geben etc. Und in mitler zitt hatt der her von Tobel 4 mir uff den ostertag 5 geschriben 6 , ich söll zu imm kummen uff montag 7 , in hoffnung, mit mir zu handlen. Uff söttlichs 8 bin ich dar gangen. Hat mich widerumb haissen das gotzwort zu Merwil 9 verkündden. Also belib ich by miner pfrund und werden 10 zu Busnang 11 . Acht ich wol rüewig sin der meß halb. Hat mich och wol gehallten und mitt früntlichen wortten enpfangen, gott sy lob. Darumb so danck ich üwer wirdi der großen lieby und früntschafft halb, mir so dugentlich bewissen, und wo ich gegen gott und susst sötlichs kan verdienen 12 , sol ich willig erfunden werden. Ich acht, die sach werd sich in mittler zit zu demm allerbesten schiben 13 und der unwil abnemmen. Uff sötlichs wil ich mich drucken 14 und lyden, damit frid und lieby dester bas erhalten mög werden. Und uff üwer besserung 15 , so miner heren botschafft gen Frowenfeld
kumpt, so ich dasselbig vernim, so will ich inen och dancksagung bewisen. Wo sich aber etwas witters inrisß 16 der widerwertiken 17 halb, bitt ich üch umb gotz willen, ir wellend mich allweg 18 in üwerm schirm hallten. Nach dem so lat üch junckher Hainrich von Ulm vil gutz sagen und früntlichen grützen. Und grützen mir maister Peter Mayer 19 mitt aller dancksagung siner hilft und lieby halb. Datum zu Busnang am ersten apprilis im 35. Hans Wächinger zu Busnang. [Adresse auf der Rückseite:] Dem wirdigen und hochgelerten herr Hainrichen Bullinger, predicant zu Zürich, minem insundern [gü]nstigen a und lieben herren etc. [569]Bullinger an Oswald Myconius Zürich, 5. April 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342, 44 (Siegelspur) Ungedruckt Berichtet, daß das von den Bernern gewünschte Treffen abgesagt werden mußte, weil zwischen Zürich und den V Orten Spannungen aufgebrochen sind; [Uli]Brüder, der für diese verantwortlich sein soll, wird noch verhört. Nachrichten über das im Etschtal gemusterte Heer und die versöhnliche Haltung des Kaisers, Gerüchte über ein bevorstehendes Treffen des Landgrafen von Hessen mit dem sächsischen Kurfürsten und mit König Ferdinand I. Bucer soll dem französischen König gegenüber zurückhaltender geworden sein. Bullinger bittet um nähere Erläuterung der Befürchtungen, die Myconius in bezug auf [Karlstadt]geäußert hat.
Gratiam et pacem. petierunt Bernates, Myconi venerande, Zovingam veniremus colloquuturi de negotio eucharistiae 1 , in quo ut a nobis non dissideant, ita esse, quae coram colloqui cupiant. Condiximus diem martii 30. 2 , et Leo 3 iam itineri se prope commiserat, cum nuncius quidam 4 certo nunciat Tugium in arma prorupisse expectareque paratos Immontanos 5 , quando Tigurini impressionem in ipsos faciant. Vide, quid tentet sathan! Nil tale cogitarunt Tigurini. Missis ergo literis 6 Zovingam, quid obstaret, quominus veniret Leo, indicavimus. Hasce Berchtoldus 7 aequo animo excipiens bona pace Bernam rediit. Haec de conventu. Tenetur nunc in vinculis veterator quidam, quem vulgus appellitat vogt Bruder ab dem Albiß 8 , qui istius creditur author tragoediae. Certe maximas movit turbas. Quid cum ipso egerit senatus, postea ex me disces, si quid addiderit, quod memorabile sit. Athesinus exercitus 9 Genuam contendit. Veneti legiones eas in gratiam caesaris 10 per suam transmisere ditionem. Caesar Galli 11 fraudes sensit et quod Germanos sibi cupiat conciliatos. Ideo principibus et urbibus multa pollicitus testatus est nunquam se vel cogitasse, quod Hispanico in Germaniam exercitu traducto Lutheranos statuerit excindere 12 Fama est Hessum eleganti equitatu abiisse Glogoviam, Silesiae urbem 13 , quo et Saxo elector veniet, nec aberit Ferdinandus 14 . Bucerus, si quidam vera nunciarunt, literis quibusdam testatus est se non affuturum Gallico colloquio nec in gratiam Galli porro quicquam vel scripturum vel facturum 15 . Utinam id instituti apud se ante scripta illa statuisset consilia 16 !
Vale et me, ut facis, ama. Cupio autem ex te scire, quas ob causas timeas illum 17 aliquid mali daturum ecclesiae, si forsan mea sponte ad illum darem literas etc. Tiguri, 5. aprilis 1535. H. Bullingerus tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Clarissimo viro domino Osvaldo Myconio, Basileiensium antistiti vigilantissimo, domino et fratri plurimum observando. [570]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 7. April 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 65 (Siegel) Ungedruckt Ist wenig erfreut über einen Brief der Zürcher an [Karlstadt] zur Frage des Doktorats, da er fürchtet, seine argwöhnische Umgebung denke, er habe das Schreiben veranlaßt. Capito rät von öffentlichen Auseinandersetzungen über das Abendmahl ab, berichtet aber nichts Neues [über die Konkordienverhandlungen], während [Markus] Bertschi durch Gervasius [Schuler] von einer Übereinkunft Luthers mit den Schwaben erfahren hat. Das Werben der Bischöfe um Unterstützung im Krieg gegen Münster soll bei den Städten auf Ablehnung gestoßen sein. S. Gaspar 1 mihi retulit obiter, quod nescio quas literas miseritis doctori nostro de doctoratu 2 . Quod quidem si ita est, optarem vel non scriptas vel scriptas quam blandissime. Homines sunt tam a suspicaces, ut putent, dum tale quid audiunt, per me moveri, cum sim tamen vel pisce magis hic mutus. Ratio est mihi in promptu, qua nugas istas vincam. Hac utar, ni deus nolit. Per omnem vitam odivi, qui faciles erant ad male suspicandum, et nunc in medio talium habito. Quamvis quo magis ad hos assuesco, eo facilius possum contemnere, ut iam nihil pene sint molesti. Caeterum scripsit iterum Capito 3 monuitque, si velitis convenire, conveniatis alio titulo b et nomine quam eucharistiae. Timet, intelligo, populum, ne quid mali capiat ex cognito dissidio. Commendat interea suavitatem tuam et sedulitatem, qua laboras in ecclesiarum concordia. Intellexit enim de epistola,
quam scripsisti Berchtoldo consolans 4 . Novi nihil scribit, et miror, cum Gervasius his diebus Berschio nostro significant 5 Lutherum cum Svevis consentire in negocio coenae. Ad se id scripsisse Bucerum et Philippum 6 clare dicit 7 . Unum adhuc audi: Aiunt episcopos quosdam egisse cum civitatibus imperialibus et Rheni quibusdam de sumptu et bello contra Monasterienses atque has respondisse, quod intricarint, exedant 8 , sibi alia esse curanda 9 . Placet, si ita habet. Vale cum Utingero et fratribus. Basileae, raptim, 7. aprilis anno 35. Os. Myco. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero suo. [571]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 9. April 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 66 (Siegelspur) Ungedruckt Hat von dem in Zürich in Gewahrsam genommenen [Uli Bruder] schon früher nichts Gutes vernommen. Warnt vor der vom Kaiser ausgehenden Gefahr für die Freiheit Deutschlands. S. Nugas putavi, quod serium esse nunc ex literis tuis 1 intelligo - de tumultu loquor. Habent in vinculis tui, quem si recte examinabunt, audient nimirum, quod nosse proderit. Nomen 2 est mihi notum, ut de quo nihil unquam quicquam audierim boni. Miror, quod nomen sit alteri 3 . De Gallo 4 sentis pessime et iure quidem, de caesare 5 melius, qui si maneret, ut fuit hactenus, aeque sentirem et ego. Verum audi et iudica: Ambit uterque
Germanos et serio profecto. Quos si in amiciciam pellexerit Gallus, nihil erit aliud, manebit sui iuris Germania. Sin caesar Germanos obtinuerit, tentabit constituere monarchiam in toto orbe christiano. Quod dum intelligit nobilitas, in dubio est, utro nam se inclinet, imo dolet, quod timet de libertate germanica. Haec non ex me, sed ex nobili quodam viro et evangelico 6 nudius tertius animadverti, cui res germanicae sunt admodum curae. Hisce pene verbis loquebatur: "Si victus fuerit Gallus, constat Hispanum tentaturum esse libertatem nostram haud aliter, quam coepit in Germania Inferiore. Absit a Germanis, ut hoc oneris subeant, quod parat iste." Coniecit hic me in dubium, ut nesciam fere e duobus malis eligere. Haec tibi, ut videas, quae sint huius temporis pericula. De quo in fine scribis 7 , alias respondebo. Vale. Basileae, 9. aprilis anno 35. O. Myconius tuus. [Adresse auf der, Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, domino et fratri percolendo suo. [572]Johannes Zwick an [Bullinger] [Konstanz, 12. April 1535] Autographa: Zürich ZB, Ms F 62, 572r.-573v. und 570r.-v. (ohne Siegel) Ungedruckt Sein Schweigen hat ebensowenig zu bedeuten wie jenes von Bullinger. Dankt für Briefe [Nr. 562 und 563]; [die Konstanzer] werden sich mit den Argumenten Bullingers und Pellikans für den bevorstehenden Besuch Bucers rüsten. Bucer hat versprochen, die Konkordienpläne [des französischen Königs]nicht weiter zu unterstützen; wenn doch Deutschland nur begreifen würde, daß [Franz I.] einzig auf seinen eigenen Vorteil bedacht ist! Die Gutachten [von Melanchthon und Bucer]sind unüberlegt. Bucer hält unter dem Einfluß der Kirchenväter Zeremonien für nützlich, das Reich Gottes kann aber nur durch die Predigt des Evangeliums befördert werden. Die äußere Disziplin ist durch die Obrigkeit zu gewährleisten, Zeremonien führen
höchstens zu Heuchelei. Neben dem inneren Regiment des Wortes und dem äußeren der Obrigkeit gibt es keinen dritten Weg; die Disziplin der Zeremonien hat sich als trojanisches Pferd erwiesen. Zwick stimmt mit Bullingers Meinung über den französischen König überein und sendet ein Pasquill. Hat nichts von Ambrosius [Blarer]gehört. Über das in Meran versammelte Heer ist nichts Zuverlässiges bekannt. Bittet um Nachsicht für Bucer. Grüße. Würde lieber im Bad zu Urdorf mündlichen Austausch pflegen. Salus et pax Christi. Non miror, si quando siles, charissime frater, cum sciam te silente nihil dignum esse, quod scribas aut quod me scire referat. Idem tu de meo quoque silentio iudicato. Quae tu vero ad Bucerum 3 , summe placuerunt gratissimaque fuit eorum lectio. Sic enim se res habet et de sacramenti et consiliorum ratione 4 . Cuperem b autem videre, quid tibi responsurus est Bucerus«c5 . Deinde, quae ad me scripsisti 6 , legi cum voluptate, et plus tibi debeo certe hoc nomine, quam unquam solvendo esse possim. Spero enim Bucerum intra mensem adfuturum 7 . Hinc ex tuis et Pellicani 8 argumentis quaedam furabimur d , quo instructiores cum illo agamus. Remitto autem annotationes tuas, Pellicani non item; impossibile enim mihi fuit describere hoc tempore, sed sequentur. Rescripsit Bucerus, optimus vir, aliam apologiam 9 , sed non acrem, in e qua apertam spem nobis facit se causam concordiae 10 non prosequuturum. Hinc deo agendae gratiae; non enim omnes tam tractabiles sunt. Nos hic perseveramus constanter in hac sententia Galliarum regem 11 nihil, praeterquam quod suum est, quaerere, idque odio caesaris et titulo concilii pro Germanis impetrandi. Utinam, utinam Germania sapiat! ||572v. Deinde nulla res hactenus adeo offendit bonos quosvis atque data illa consilia, et quo magis usum et exitum perpendimus istiusmodi consiliorum, hoc magis displicent tam inconsultae cogitationes. Sed speramus Christum affuturum nobis, quem etiam non cessabimus orare pro ecclesia sua, et fieri
potest, ut redactis in cineres consiliis datis, idque sui spiritus virtute, nos quoque discamus posthac cautius tractare communia ecclesiae catholicae negotia et magis atque magis intelligere istud Christi: "Cavete ab hominibus" [Mt 10, 17]. Utinam et hoc penitius intelligeremus: "Regnum dei non venit cum observatione" [Lk 17, 20]. Nam et Bucerus in ea sententia est, qua olim patres - imo ex patribus hanc imbibit, ni fallor -, utiles esse ecclesiasticas f ceremonias, atque adeo, ut non videas sanctiores iam christianos iis g , qui sub h ceremoniarum disciplina vixerint, quasi vero non aeque pios et cordatos i sibi elegerit Christus ex ipsissimo mundo. Nascitur ergo quaestio, an ceremoniae prosint in ecclesia, et mea sententia est non prodesse, imo non mea, sed bonorum omnium apud nos, et credimus te cum optimis quibusque manibus et pedibus 12 iturum in nostram hanc sententiam. Si diversum adseritur, iam ex hac quaestione sequentur k multae aliae, ||573r. praecipue, quae ceremoniae seligendae; hinc, quantum tribuendum istis, item quae liberae, quae non liberae, et omnino nullus finis erit disputandi de istis, donec ex Christi regno novum nascatur regnum facierum. Nos hic, quotquot sumus, credimus regiam viam plantandi, instituendi, promovendi sustentandique regni Christi hanc esse: strenue, pure, simpliciter magnoque animo predicare verbum Christi et sacrosanctum evangelium. Ex hoc enim corda reformantur hominum, cum ceremoniae nihil quam hypocritas faciant. Und das ist ains. Quod autem ad disciplinam adtinet eorum, qui non trahuntur evangelii verbo, credimus nihil ad rem facere magis, quam inhortari magistratum, ille ut manum addat vigiletque, ne infrenis sit populus et sine disciplina vivat, negamusque iterum atque iterum, etiam atque etiam ceremonias 1 aptas esse ad veram et solidam disciplinam sive ex ceremoniarum regimine nasci posse vere christianos nisi tales, quorum te merito paeniteat et quorum hypocrisi pura cordis m et fidei nostrae iustitia brevi perdatur. Me judice ceremoniae pariunt insignes hypocritas iustitiae n dei non subditos, deinde etiam pernitiosissimos hostes veritatis. Und das ists ander. ||573v. Meditantur alii medium o quiddam p , qui non verbo in corde nec magistratus q autoritate secundum carnis duritiem, sed ceremoniarum institutione extra omnem regiam dei viam ducantur. Wann wir aber fry uff dem gnadenweg und gottes ordnung fürzugind 13 und tribind 14 das wort ernstlich und trülich
und befelchind 15 die unzognen flaischlichen 16 der anderen ordnung als der oberkait 17 , so volgete hierus, das, so vyl die ordnung des worts antrifft, wer es wurd annemen, dem wurd och ernst daby sin, und wurd gut christen geben von hertzen. Wems nit gfiel, der wurd uns lassen faren; den liessind och wir faren, bis er des worts glich 18 Fro were. Were dann vil flaischlichs leben 19 , da hielt man trülich an mit betten und vermanen an die oberen 20 . Griffind sy söllichs an 21 , so wer es wol und gut und müst man got darum dancken. Griff sy 22 es nit an, so hettend wir das unser thon. Diewil sy uns dann predigen liess, so geb es ye lenger ye mer recht christenlüt. Keme es darzu, daß man uns nit predigen liesse, so wurd man dann erst recht spüren, welche des gaists Christi werind. So imaginierend aber etlich ain mitlen 23 weg, da durch man christen mach und das volk in zucht halt, id est per ceremonias, quas, si quis vel impiissimus observat, tamen velis nolis 24 christianum sese gloriatur. An vero ex ceremoniarum disciplina tam insignes christiani nati sunt? O deus, an non truculentissimi quique hostium ex hac tamquam ex equo Troiano 25 agminatim r prodierunt? ||570r. Sed de hoc satis est. Habuisses paucioribus, quid volo et quid de ceremoniarum regno sentiam, plane aliud nihil, quam quod de hypocrisi, hostilitate et multa, multa discordiarum materia sentio. De Galli conatu et pietate nihil scribo. Sentio autem tecum per omnia 26 , et summa est: Satan persequitur ecclesiam et regnum Christi titulo concilii et concordiae. Neque vero singulorum principum huius seculi ingenium possum describere, sed pasquillus ille Romanus 27 fecit officium suum, huius iuditium et sortes ad te mitto 28 . Vera et magna mysteria sunt sententiarum. De Ambrosio 29 toto hoc mensae[!] ne verbum quidem audivimus. De exercitu Meronae collecto 30 nihil habemus fide dignum. Ex s multis aliquot electi sunt, alii redeunt cum multa indignatione t . Bucerum nunquam desine amare, et quod ad hanc concordiae causam adtinet, potes excusare etiam, praecipue apud eos, qui iuditio non omnino sunt puro quique uno ex lapsu totum soliti sunt hominem damnare.
Iam vale cum charissimis mulieribus, matre 31 et uxore 32 , puellis quoque dulcissimis 33 . Utinam Christus te nobis incolumem servet diutissime. ||570v. Pellicanum u , Theodorum 34 , Leonem 35 , Stainerum, Utingerum" et reliquos omnes fratres et convivos cupio valere perquam optime. Tuus Io. Zvick. Ich bit uch um gotswillen, verzichend mir min ellend 36 schriben. Ich welt lieber zu Urdorff ym bad 37 mit uch davon reden, dann schriben. [573][Johannes Zwick] an Bullinger und Konrad Pellikan Konstanz, 12. April 1535 Autograph: Zürich StA, E II 364, 8r. (Siegelspur) Teildruck: Blarer BW I 680f Leitet Ambrosius [Blarers] Bitte weiter, Konrad Lüthard zu senden, Pellikan für seinen Brief an die Pfullinger Nonnen zu danken -da die Zürcher Pellikan nicht als Hebräischlehrer [nach Tübingen] ziehen lassen wollen, soll er nicht weiter bedrängt werden - und ihn zu entschuldigen, daß er nicht selbst schrieb. Zwick empfiehlt den Briefüberbringer. Salus. "Bullingero praeterea scribe 1 , ut Conradum Luthardum, quem semel atque iterum commendavit 2 , mittat indicans, quid hominis sit et qualis sibi ecclesia credi merito debeat. Pellicano meis verbis gratias age pro epistola ad Pfullingenses 3 ; nam spero vehementer commodaturam muliercularum istarum ingenio.
Caeterum, quando in praelegendis hic hebreis vel non potest vel non vult perpetuam operam suam polliceri 4 et Bullingerus scribit 5 istuc nos a Tigurinis impetrare non posse, non erimus porro molesti viro tam modis omnibus sancto, cui me quam potes diligenter, pariter et Bullingero, quod non scribo, excusabis. Supra vires et modum divexant me tot ecclesiarum negotia, ut nihil sit tempusculi reliquum, quod amicis tam insignibus salutandis dedicare valearn." Haec Ambrosius, quibus descriptis officium fecisse volo. Valete perpetuo. Constantiae, 12. aprilis 1535. Praesentium literarum latori 6 non nihil negotii est apud vestros a , quod ex ipso intelliges. Est autem vere bonus et pius vir, qui magis deo quam hominibus serviens aliquandiu apud nos exulem egit. Si manum porrexeritis b , non indigno aut ingrato feceritis c . Iterum vale. [Adresse auf der Rückseite:] Sanctissimis viris d[ominis]d Hainricho Bullingero et Chunrado Pellicano, summo studio observandis, Tiguri.
[574][Johannes Zwick an Bullinger und Konrad Pellikan] [Konstanz, 12. April 1535]2 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 62, 580r.-v. (ohne Siegel) Gedruckt 3 : Analecta Lutherana. Briefe und Actenstücke zur Geschichte Luthers, hg. v. Theodor Kolde, Gotha 1883, S. 301f Fordert eindringlich dazu auf, gegen einen für die Kirche verderblichen Frieden zu beten; die Gutachten [von Melanchthon und Bucer] sowie die Absicht [Philipps] von Hessen, [Jakob] Sturm, [Bernhard]Besserer, Bucer und Philipp [Melanchthon] mit der Vermittlung [zwischen Protestanten und Katholiken] zu betrauen, lassen eine dem Evangelium zuwiderlaufende Einigung befürchten. Sendet Luthers Urteil über die Eucharistie. Bittet um Verschwiegenheit und ruft zum Gebet gegen das schändliche Konkordieren auf Servet vos Christus. Sicut in gravissimis persequutionibus fortiter orandum est ad dominum pro pace ecclesiae, ita nunc quoque omnes vires extendendae sunt, domini, patres, praeceptores, fratres omnium dilectissimi, ad invocandum nomen Christi altissimum contra pacem ecclesiae, quam vereor satanam angeli personatum agentem 4 tali ratione meditari, ut magna ignominia nostra b pariter et ecclesiae perditione visuri et sensuri simus exitum. Tinniunt aures mihi non solum propter consilia a quibusdam data, quae scitis 5 , sed quod audiam 6 hoc iam quosdam non infimi nominis agere, nempe Cattum 7 , ut negotium concordiae ecclesiasticae 8 committatur c Sturmio Argentoratensi 9 , 9 , Besserero Ulmensi consuli 10 , Bucero
et Philippo 11 . Sic crescimus in verbo veritatis, ut quod d haud ita pridem condemnavimus plenis buccis 12 , hoc iam amplectemur pedibus et manibus 13 . Vach 14 , quam contendimus de Christi praesentia in caena! Et ubi est praesentia Christi in ecclesia, an adeo evanuit spiritus illius? An adeo invaluerunt tenebre, ut hominum iuditium e sit invocandum et expectandum, quid privatus ||580v. quisque in apertissimo Christi negotio statuat? Ego non crediderim etiam cordatissimis quibuslibet tantum deferendum, ne dicam iis, in quibus plus animi et prudentiae desyderandum. "Non veni mittere pacem", inquit Christus [Mt 10, 34]. Ea est ecclesiae concordia! Sed hoc in sinum vestrum effudi, ut vehementissime oretis pro igne et gladio. Nostis enim, quo ordine crescat regnum Christi. Ey ja, man müst uns wider uff kusse 15 setzen et parare pulvillos sub omni cubito 16 ! Caeterum ne spargatis hoc, mi fratres. Apud vosmet ipsos invocate nomen dilectissimi domini nostri Jesu Christi. Deinde, ut omnia vobis concredam, mitto ad vos mentem Lutheri in causa eucharistiae 17 . Sed remittendum est; non enim tantum ocii fuit, ut describerem, et iamiam f expectat tabellio 18 . Surnma g : Cavete ab omni indignatione. Non vulgate huiusmodi, quae mortuis scripta volo 19 . Expedit huiuscemodi per nos non venire in lucem. Orate vero, ne in lucem veniant et ut dominus, dominus ipse se nobis deum praestet und welle dem schantlichen concordieren wider ston. [Ohne Unterschrift und Adresse.]
[575]Ludwig Lopadius an Bullinger [Konstanz], 18. April 1535 Autograph: Zürich StA, E II 358, 109 (Siegelspur) Ungedruckt Empfiehlt Johannes Lang als redlichen und um seine Gemeinde treu besorgten Hirten für die bei Winterthur gelegene Pfarrei [Veltheim]. Über sein Griechisch-Lehrbüchlein hat er mit Theodor [Bibliander] verhandelt, bittet aber Bullinger, den Drucker - dieser ist offenbar auf Gewinn aus - zur Herausgabe des Werkes zu bewegen. S. Mittendi ad te epistolam occasionem peperit Ioannes Langius 1 , haud dubie tam occupatum, ut vix eam legendi suppetat ocium. Caeterum ut ad rem redeatur. Est locus Vitudurensium moenibus haud procul 2 , ubi desyderatur greek Ioannes vero Langius est nescio a quibus accersitus, ut, si abs te tuique similibus fuerit comprobatus, functioni huic praedicandi praeficiatur. Cum autem illud rite sit agendum, hoc est nullus ad hoc docendi officium constituendus, nisi, ubi prius vitam ac tempus traduxerit, bene audiat 3 , pronunciabo talem, qualem huc usque sum expertus. Docuit autem is praedicavitque, vixit item in eum modum, ut nulla vox, nullus sermo homine illo indignus mihi sit auditus. Mihi habetur pro viro innoxio ac innocente, ita ut de ipsius integritate nemo vel debeat vel possit dubitare. Mihi non tam de se suisque rebus (quod absit) sollicitus videtur futurus, quam de suis ovibus suae fidei concreditis, quarum curam Christus dominus noster vel primam esse voluit. Harum commendatio ut apud omnes verbi praecones esset amplior ac efficatior, ter norunt vocem domini Petro dictam suarum omnium gregem commendantis: "Petre", inquit, "sj a amas me, pasce oves meas"[Joh 21, 15-17], quasi diceret dominus noster: Apud nullos erit mearum ovium respectus, nullis erunt hae curae nisi dei amantibus cultoribus. Quare si domino visum fuerit, ut per vos velut huius ordinis censores assumatur, precamur communibus votis
cuncti, ut hic aliique in agro Tygurino praedicantes evangelium quam plurimos Christo domino nostro lucrifaciamus fratres, quo vita ista defuncti tandem in coelo ceu stellae luceamus, quotquot ad justiciam caeteros mortales instituemus. De Grammatica 4 praeterea egi cum Theodoro 5 . Tu, si quid potes, rogo typographum 6 commoneas, ut eam excudat; verum vester b sicut alii quoque huius ordinis homines in excudendo querunt lucrum; cuius cum nulla spes diluxerit, dant suam operam nemini. Tu me, ut facis, ama. Vale cum familia tua laudatissima, quam et Pellicanum et alios saluta officiosissime. 18. aprilis 35. Tuus Ludovicus Lopadius. [Adresse auf der Rückseite:]Insigni pietate doctrinaque viro Hanrico Bullingero, suo amico charissimo. [576]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 22. April 1535 Autograph: Zürich StA, E II 360, 21 (Siegelspur) Ungedruckt Megander wird zur Kapitelversammlung nach Brugg reisen. Ein Großbrand hat die Berner in Sorge versetzt. Bittet Bullinger, ihm zu schreiben. Der Bote, ein Bruder von Jakob May, holt zwei seiner Brüder zurück, die beim verstorbenen Enoch [Metzger]in Pension waren. S. Penultima aprilis Megander synodum Brugensem conv'eniet', charissime Heinrice. Quod eo libentius tibi significare volui, ne ulla ex parte tuam negligere videar petitionem. Interim te non lateat calamitas urbis nostrae, quam 19. huius mane post secundam horam passi sumus. Ignis enim vehementissimus propicio vento combussit 25 aedes praeter horrea et granaria in suprema parte civitatis, quam vocant
an der spittelgassen 2 . Derglychen für und schnelli der brunst bsint sich kein Berner, dann man mocht nitt zu dem für kummen, biß daß sich der wind endrit, und wo er sich nitt geendret hette, stund die gancze statt in gfar. Glych uff denselben tag znacht, zenächst by der statt, sind verbrunnen 2 höff mitt hüsern, schüren und spichern. Stond also in grosser sorg 3 , hab ich dir nitt wellen verhalten. Der bott ist mir ze spat anzeigt, doch so weiß ich nütt wyter. Lieber, schrib doch. Ich hab sid ze Zofingen 4 kein brieff enpfangen. Nuncius est tutissimus, unus a Madiis, Jacobi a Madiis frater 5 , qui reducet ab Enocho mortuo duos germanos 6 . Vale. 22. aprilis anno 35. Tuus Berch. H. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, fratri suo charissimo. [577]Ambrosius Blarer an Bullinger Tübingen, 26. April 1535 Autograph: Zürich StA, E II 307, 9 (Siegelspur) Zusammenfassende Übersetzung: Blarer BW I 687 Wird von Bullinger Empfohlene immer unterstützen, bittet aber, nicht zu zürnen, wenn er wegen Überlastung selten schreibt. Grüße. S. Mi venerande Bullingere, charissime frater, ego semper erga omnes, quos mihi commendas, officium fecero 1 , modo unum hoc a te impetrem, ut ne succenseas, quod rarissime quicquam ad te perscribo; nam sic discerpor etiam in
sexcenta 2 negocia, ut nihil possim ad amicos. Erit brevi forte, ut ocii plusculum adfulgeat. Bene vale et commenda me, ut facis, Christo. Saluta Pellicanum, Theodorum 3 , Leonem 4 et reliquos omnes. Tubingae, 26. aprilis anno 1535. Vere tuus Ambros. Bl. Adresse auf der Rückseite:] Clarissimo viro d. Heinricho Bullingero, Tiguricen[sium] episcopo, domino et fratri multum in Christo venerando. [578]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 5. Mai 1535 Autograph: Zürich StA, E II 351, 164 (Siegelspur) Ungedruckt Voglers Frau dankt für die Segenswünsche der Zürcher. Er rüstet sich, um noch vor dem 25. Juli in Zürich zu sein. Wird sich für die beiden [Überbringer des Briefes] in Zürich um das Bürgerrecht und um ein Haus bemühen. Möchte wissen, ob ihm Kaspar [Nasal] und [Johannes] Haab ein Haus beschaffen konnten. Die St. Galler haben Verständnis für seine Einbürgerung in Zürich; er wird sich vor dem Großen Rat rechtfertigen. Franziskus Studer reiste mit einer Geldspende für die Brandgeschädigten nach Bern. In Worms soll eine Tagung wegen Münster stattfinden. Landgraf [Philipp] ist bei König [Ferdinand]; auch Herzog Ulrich gedenkt zum König [nach Wien] zu reisen. Auf der Kirchweih in Urnäsch geschah ein Totschlag. Im Rheintal hat sich ein alter Mann das Leben genommen. Grüße. Dankt [Bürgermeister] Röist, [Nasal] und Haab. Gott mitt unns. Amen. Min herr und bruder, min husfrow 1 hat den segen gottes, mir zu Zürich durch m[ine]g[nedigen]h[erren], üch und ander geben 2 , mit fröden empfangen. Gott segne für hin. Ich rüst mich fast 3 , wais aber nitt, ob ich vor Jacobi 4 kom, wie ich lieber morn; doch wils gott dann etc. Disse bede menschen sind willens, och inhe 5 ; doch acht ich, wenn ich inhe kom, werd ich mitt üch irthaib handlen, burgkrecht und huses, die wil still zu
halten, damit es im hie nitt nachtail bring. Ich hab im verbotten, sich nitt zu mercken lassen gegen yemand, dann gegen üch etc. 6 Item ob mir min herr maister Kaspar, maister a Hab etc. ain hus empfangen, möcht er mich by zöger 7 wissen lon 8 , und ob es nitt fersumpt, daß der zins erst Jacoby angieng ongfar. Dann ich acht 9 , si habend ghandlett etc. lttem min burgkrecht hab ich geoffnet 10 , wie wol empfind, daß man mich wol liden und etwas bedurens darab, so wirt doch im grund erkent die nott etc. Die nächsten woch bin ich beschaiden für ain grossen rat, ergernus abzulainen und ursach dar zethun etc. 11 lttem ich hab mitt ernst eroffnet der fromen von Bernn schaden. Also hat man Franzist Studer gestern gen Bern abgferget mit 50 kronen, den armen lüten zu brand stür 12 , mitt grossem willen, gott lob 13 . Item ich acht b , Franzist werd für üch für Zürich herwert ritten 14 etc. Item die sag, ain grosser tag zu Wurms, air sagt, Münster halb 15 , die ir botschaft da haben, ainen in air gulden kettin mit aim gulden krütz daran 16 verglaitet. Item der lantgraff soll gwiss komen sin; grosse er ain ewigen gnädigen küng 17 . Och sag, hertzog Ulrich well och hinab, der künig beger sin 18 . Item sontag vergangen 19 habend in Apenzell, an air kilwy 20 zu Urnäschen im dorff, dem ainen den kopff abghowen, vom lib gfallen; der ander och nach ab 21 . Item air im Rinthal sontag sich erhenckt, ain gut alt from man geacht 22 . Min frow und ich grüssend üwer hus gar gut.
Wo ir yendert 23 zu mim hem Rösten 24 komend, so danckend im; denn ich wais sin ernst ghept etc. maister Kasparn, Haben etc. Actum, yl, S. Gallen, mitwoch, den abend der gedächnus der uffart Christy anno 1535. jar. U[wer]williger Hans Vogler. [Adresse auf der Rückseite:] An min gelieptten hernn und fründt, Maister Hainrich Bulligem, prediger, zu handen. [579]Bartholomäus Bertlin an Bullinger Waltenhofen, 6. Mai 1535 Autograph: Zürich StA, E II 356, 5 (Siegelspur) Ungedruckt Wegen der überraschenden Abreise des Briefboten kann er nicht antworten, wie es Bullinger verdient hätte. Bittet, ihm Konrad Pellikans Erklärungen zu den Apokryphen, die Arbeiten Bullingers, besonders den Hebräerbrief-Kommentar, und die Zwingli-Annotationen zu Leviticus, den übrigen Mose-Büchern und den Paulus-Briefen zukommen zu lassen. Hofft, daß sich die evangelische Wahrheit in seiner Heimat durchsetzt. Wird im Herbst ein Stück Leinwand als Geschenk schicken. Bestärkt Bullinger in seinem Wirken für die Reformation. Gratiam et christiani studii profectum. Tam repentinus adeoque inopinatus huius nostri tabellionis 1 fuit abitus, Bullingere eruditissime simul et integerrime, ut nec vel calamum adparare, tantum abest ut tibi a pro exhibito beneficio tum et responsione 2 humanissima gratias agere ac, ut dignum esset, ad hanc respondere licuerit. At alibi conabor, si dominus faverit. Interim hanc inconditam cartulam pro mei memoria et beneficii recognitione b habe. Ea quae Chunradus Pellicanus bibliis adiecit, quae scilicet aliis apocripha censentur 3 , age ut per hunc accipiam. Tum et tua, que inestimabiliter tum indicibiliter
sitio, presertim in epistolam ad Hebreos 4 , et si que alia olim vel nuper a te c aedita 5 . Video multorum fratrum hic animum in Christum tuis sanctis, eruditis elaboratisque lucubrationibus non solum incaendi, sed prorsus infiammari adeoque consumi. Gratias agimus domino, qui per te nobis errantibus constanti veritate et pura ac vere christiana modestia sua sacrosancta mysteria communicat. Si que extant pii et docti Zwinglii, sanctae memoriae viri, annotata in Leviticum ac reliquos Mosi libros, tum et Pauli epistolas 6 , obsecro cura ut accipiam. Spero, immo in domino confido mox futurum Christum et hic in nostro frigido Alpium angulo regnaturum. Tu ora deum pro errantibus, attamen viam veram dei per te tuique similes beneficio agnoscentibus ac hanc currere laborantibus, ni carnis gravi d sarcina onerati inpedirentur. At deo duce mox lumbos succincti ambulabimus lucemamque verbi divini in manibus portantes Christum sequemur 7 relegato antichristo cum omni sua pompa et tyrannide. Ad autumnum sequens accipies cum hoc tabellione linum pro munere 8 , ut pergas errantem Barptolomaeum sui officii admonere, ad Christum inhortari, breviter id facere, quod nunquam non facis, hoc est ad patriam celestem reiecto mundano regno ducere. Vale in Christo, integerrime Bullingere, qui te in suo negotio confortet. Fortiter et adsiduo oramus pro te, ut perficiat id, quod in te cepit in reipublice christiane commodum et profectum. Walnhofen, non procul a Fuessen, ascensionis domini anno 1535. Profunda nocte dictata et missa. Barptolomaeus Bertlinus, ibidem minister ecclesie, tuus et vere tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Vere pio ac eruditissimo viro domino Heinricho Bullingero, Tigurinae ecclesiae in verbo ministro, fideli tum prudenti, suo in Christo honorando preceptori ac domino.
[580]Berchtold Haller an Bullinger Bern, 6. Mai 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 75 (Siegelspur) Ungedruckt Beklagt sich bitter, daß er sich vergeblich nach Zofingen bemüht und seither von Bullinger nichts mehr gehört hat. Für den kranken Franz [Kolb]muß ein Ersatz gesucht werden. S. Non eram dignus, ut vestrum aliquis Zofingae me conveniret 1 , qui non sine periculo valetudinarii corporis illuc redintegrandae amiciciae gratia concesseram, nec ab eo tempore dignus fui vel a te unicum accipere iota. Si mea culpa id factum scirem, dolorem certe mihi gravissimum adferret, at cum mihi bene conscius sim de utroque vestrum, cogor tam absentiam quam silentium susque deque ferre et in angulo meo meos exanclare labores. Franciscus 2 amplius prae ingenti struma a officio fungi facile non potest, unde alio symmista indigebimus. Cuius gratia vestro consilio cum opus esset, non potui nec meum communicare nec a vobis exigere, nisi prius animo excident in universum, quod occasione neglecta votis meis erga te imprimis potin non potui. Vale. Bernae, ipso ascensionis die 35. Tuus Bert. H. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, fratri suo charissimo.
[581]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 8. Mai 1535 Autograph: Zürich StA, E II 347, 54 (Siegelspur) Ungedruckt Hat Karlstadt nichts geschrieben, was diesen gegen Myconius aufbringen könnte; Maßstab in der Frage des theologischen Doktorgrades ist für Bullinger der urchristliche Brauch. Beim Treffen von Megander und Leo [Jud] in Brugg ist Übereinstimmung in der Abendmahlslehre erzielt worden. Myconius soll in Basel mit Unterstützung der Zürcher jeder Spaltung entgegenwirken. Erkundigt sich im Auftrag von Ratsmitgliedern nach der Lage in Münster, dem Kreistag zu Worms und den Umtrieben der Täufer im Elsaß und Breisgau. Fragt nach Bucers Rückkehr und nach Capitos Einstellung zu den Täufern. Gratiam et pacem. De doctoratu, venerande frater, nihil unquam vel scripsi vel opprobravi Carolostadio, cuius gratia vel in te vel in quenquam virum bonum stomachari possit 1 . Quid vero dicam? Displicet mihi dissidium inter vos huius rei causa ortum. Displicet pompaticus Doctoratus, imo in universum omnis Doctoratus, qui ad primitivae ecclesiae [no]rmam a et epistolas Paulinas non est institutus. 29. b aprilis convenit Megandrum Leo 2 noster Brugis 3 colloquutique de re sacramentaria probe convenerunt per omnia. Deleta est vel omnis suspitio simultatis. Optarem ego, ut titulis illis fastuosis posthabitis et animo et ore consentiretis, qui Basileae propter doctoratum in certamen venistis. Mi Myconi, frater venerande, perge in simplicitate illa tua sancta. Annitere, ut vinculum pacis et concordiae inter vos illibatum et integrum maneat. Nos mutuam pollicemur operam, si quis arrogantior in ordinem cogendus est. Tu modo viam indica. Orabimus, monebimus, increpabimus, omne quod iusseris faciemus, tantum ne fiat inter vos schisma. Haec in sinum tuum effundo. Intelligis, quid velim. Vides satis alias dissentionum in orbe oriri. Deinde sunt quaedam, quae certa fide abs te scire et exponi mihi peto: Ob die vonn Münster herußgefallenn, alleß erstochen und 8 blochhüser 4 zerschrentzt 5 habind 6 , ob dorum ein Tag gen Wurmbs geleyt 7 , ob sorg imm
Elsaß, Brißgöw etc. eins uffrurs sye, viler heimlicher töüfferen, die Kollmar habind wöllen überfallen, dorumb 10 ze Kollmar gefangen 8 ? Senatores aliquot diligenter scrutari haec praeceperunt. Tu ergo, quae vel fama apud vos vel vere dicuntur, germanice ad me scribe, ut istis haec exhibeam, meamque operam in negotio pari semper expectato. De praefecto 9 frater tabellio 10 hic quaedam addet. Miror, num Argentoratum redierit Bucerus 11 , an adhuc anabaptistis conniveat Capito. Valebis plurimum. 8. maii 1535. H. Bullingerus tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Osvaldo Myconio, Basileiensis ecclesiae antistiti vigilantissimo, fratri venerando. [582]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 10. Mai 1535 Autograph: Zürich StA, E II 360, 17 (Siegelspur) Ungedruckt Hat Bullingers Briefe erhalten und äußert Verständnis für dessen durch Krankheit und Arbeitsüberlastung bedingtes längeres Schweigen; rühmt sein weit über Zürich hinausreichendes Wirken. Megander hat ihm einen Brief Bullingers gezeigt und vom Treffen mit Leo [Jud] berichtet; daß die Sache nicht vor den Rat kam, ist allein Haller zu verdanken. Bittet Bullinger, die Uneinigkeit der Basler zu schlichten. Ein geeigneter Nachfolger für Franz [Kolb] und auch für ihn selbst ist nicht in Sicht; wäre Bullinger vielleicht doch bereit, nach Bern zu kommen? Bittet ihn um Zusendung seiner [Karlstagsrede]. Hätte sein Amt niedergelegt, wenn ihn Schultheiß von Wattenwyl nicht zum Bleiben überredet hätte. Kann ihm Vives' "De subventione pauperum" nicht beschaffen. Deutet Befürchtungen bezüglich des Klostergutes an. Bittet um Vertraulichkeit.
S. Quantum doluerim, quod tot diebus ad me nihil scripseris, charissime frater, ex proximis per Burcardum missis 1 intellexisti. Dolorem partim mitigavit, quod literas iam dudum paratas in aprili non acceperim - interim et aliae iam per Studerum S. Gallensem in via erant 2 —, partim auxit valetudo tua sinistra, dum a scribis te febribus laborare et tot laboribus et nimiis et intempestivis ita adobrui, ut quod non praestiteris tam ecclesiis quam fratribus, non possis. Dominus vires restauret et addat, ut quod in sui nominis gloriam et multarum ecclesiarum edificationem cepisti, suis etiam auxiliis perficere possis. Agnosce te, mi Henrice, veluti organum et instrumentum domini, quo non solum erga Tigurinos, sed et Germanos, Gallos, Anglos et quosque divinae veritatis cupidos in sui cognitionem et nostri salutem utitur. Citra adulationem scribo: Te non agnosco Tigurinorum apostolum tantum, sed et totius ecclesiae. Perge igitur, dum potes, in opere tuo Paulino, et facies deo et mundo rem gratissimam. Precibus non solum meis, sed et ecclesie tibi nunquam deero, nec deerunt et alii, qui per dominum tua opera adiuvantur. Omnia debeo domino, Zvinglio, Oecolampadio et Lutero multa, tibi vero maxima. Tametsi iam 16 ferme annis Bematum contionatorem egerim 3 , plus tamen profectus sensi post calamitosum bellum atque ab eo tempore, quo me instituendum suscepisti 4 , quam antea per multos annos. Unum mihi deest, quod te coram audire non possum. Habes aestum amoris mei in te iterum atque iterum effusum, et ita vere, quam vere cupiam mihi deum fore iudicem propicium in magno illius die, nec me quicquam magis turbat, quam cum silentium aliquamdiu intercessent. Semper enim timeo male feriatos homines nostram amiciciam fedasse. Ceterum Megander suas quas scripsisti literas 5 ostendit in oppido Bürren 6 , ubi ipsum redeuntem conveneram. Leonem commendavit 7 et post multa lachrimas extorsit, quod ego neutrum vestrum convenire potuerim. Das muß ich aber nochte 8 dir allein schriben, wenn ich nitt wär gsin, so wär der handel 9 glych uff üwer antwurt für rat kummen und nitt ad familiare colloquium. Nun fügts gott immerdar, wie fast 10 ich trib zu einikeit, daß ich allwäg dahinnen ston.
Nun, lieber Heinrice, Rudolf Fry von Basel hatt uff hüt ettlich wägen mitt kernen an unser brunst ze stür bracht 11 , zeigt an uneinikeit fratrum Basiliensium 12 . Wellist dir die sach lassen befolhen sin, daß si hinwägton werde, und schiede 13 nütt, daß du selbs in irem sinodo erschinest, darinn die sach aber 14 für die hand soll gnummen werden praesente Capitone 15 . Jedoch weiß ich wol, daß dir umb disen handel meer ze wissen dann mir. By unß statt es utcunque. Franci 16 mag nimmen predigen, also ist imm ein kropf gewachsen. Wir werdent beed 17 mitt hilf Rellicani, der jecz zweymal prediget, die nächste fronfasten 18 das beest thun. Sed quid de te, lieber, mag man dich nitt von Zürich bringen, diewil doch so vil üwer der gelerten, by unß niemand? Lieber, thur[!] dich einmal uff und zeig doch an, wie es möglich oder unmüglich, dann es ist by unserm magistrat die reed, wo ich dinen begerte, dir anhielte, wurdist es nitt abschlahen, allein zeigtist an fückliche mittel, semlichs 19 ze erwerben. Tu scis ingenium Megandri; sölte der ander ouch ein söllichen kopf han, so wäre es bschähen. Schlechtlich, sie beed werdent die auctoritet wäder vorm volck noch magistrat nitt han, daß si neiswas 20 ussrichtind, utcunque docti sint. Ego perpetuo deficio. Quodsi vel mihi non successerit vel iuxta me et vivo me provinciam receperit aliquis, nescio, ubi illum vocare possit ecclesia. Ich bin gar bestanden 21 , weiß nitt wo hinusß. Simon 22 hett nitt das gspräch 23 zur predig in unser gross münster; förcht, werde Rellicano ouch manglen. Nun wurde ich mich prediges nitt widren 24 , wenn ich einn hetti, der mir ouch ander ding abnem. Megander ist blöd 25 , schonet träffelich sin selbs. Das kann ich nitt, man lat mir nitt der wil 26 , ob ich schon gar ze bett lig. Geliepter bruder, wellist die ding bedencken und mir doch zuschriben, wie doch den dingen ze thund. Deinde, quae de moderatione servanda in negocio providentiae, praedestinationis et liberi arbitrii scripsisti 27 , si non excuduntur, obsecro ad me mitte. Nam non ignoras, quae ante annos aliquot ea de re ad me scripseris et ego vicissim ad te 28 .
Noch eins: Ich bin diss fasten in willen gsin, und noch nach ostern, min provincz hie ze verlassen, jedoch hett mich schultheiß von Wattenwil wider beredt. Vivem De subventione pauperum 29 kan ich ze Basel nitt finden. Der tüfel wirt unß bschißen 30 mitt dem clostergutt. Satis nunc est. Lieber, lasß es by dir bliben, was ich hie schriben. Ich wil im nächsten schriben baß 31 erlütren und dir din copy 32 wider schicken. Habe me tibi semper commendatissimum. Vale. Dominus te restituat sanitati pristinae, ut ecclesiae suae commodare possis. 10. maii anno 35. Tuus totus ex animo, quantus et quantulus est, B. H. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiae Tigurinae antistiti, fratri suo charissimo. [583]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 10. Mai 1535 Autograph: Zürich StA, E II 336, 143 (Siegelspur) Ungedruckt Berichtet von einer Übereinkunft, die den Streit [um den theologischen Doktorgrad] beenden soll, und dankt Bullinger für dessen Vermittlungsbereitschaft, die ihm willkommener ist als jene der Straßburger. Beantwortet die von Bullinger [in Nr. 581] gestellten Fragen zur Lage in Münster, zum Kreistag in Worms und zu den Umtrieben der Täufer im Elsaß; Unruhe herrscht auch in Friesland und Holland sowie unter den Bauern. Hat aus Straßburg seit längerem nichts mehr gehört. S. De dissidio 1 dicerem lubens apud te, non etiam apud alios, sed quia longior et fedior est narratio, supersedeo, praesertim postquam a consule 2 cum duobus tribunis 3 senatu et plebe nesciente concordia, quantum fieri potuit, facta est
magno, mihi crede, studio etiam fratrum reliquorum, inter quos et ego. Sic etenim me gessi, ut ad partem numerari nec a Carolstadio potuerim. Ago vero tibi gratias immortalis de pollicitatione operae vestrae 4 . Hanc mallem enim quam Argentoratensium. Ne dubites, si res caderet, nunquam spem a vobis abstracturus essem. De his, quae petis 5 , sic accipe et ut petis 6 : Das gschrey vom usherfallen der von Münster und zerstörung der blochhüser 7 ist ungeendret, es sy oder nit. Ein tag ist ze Wurms gehalten 8 , ist gwüß. Sind fürsten und stett großer zal da gsin. Sind des eins, das sy den bischöffen wend etlichermoß helfen den kriegskosten tragen. In Münster, hett mir hütt ein edelman 9 gseyt, sy forcht eins zwitrachts, darum der küng 10 , so er sicht 2 oder 3 miteinandren reden, richt er sy von stund an 11 . Sunst tröstet er das volck, ir gott werd sy nit verlon. Es ist ein red gsin, by Rufach 12 wurdent zemenkon uff Georgii 13 6000, ist zu Ensen 14 dorum ein tag gsin. Hab dannethin nit wyter ghört. Es sind 3 töuffer by uns gfangen, die hett man gstreckt und uff die hendel gfraget 15 . Hett einer verjechen 16 , sy hebend brieff vom huffen und von Münster empfangen. Was darinn, ist mir nit wüssend. Von Colmar hab ich kein wort nie ghört, dann das 2 Burger verdacht, es gangend töuffer zu men; hett a man gfangen und die by inen gsin, sind frömde, hinweggsickt b 17 .
Sunst seyt man, in Friesland, Holland und daselbst umhar sy selche unruw, das es nit ze sagen. Sy c nemend in, was sy mögend, und gelingt inen zu ziten. Sy hattend ein kloster bsessen mit 300 wyb und man, kam ein edler und sturmt sy und uberwand, doch mit verlurst 600 mannen, des er bewegt, hett wyb, kind und man erstochen d 18 . Zudem regend sich die buren allenthalb, wend nit teuffer sin, züchend nun ir argument an in erfarens wys, so man inen aber inredt, zürnend sy ouch mit unzucht 19 . Summa, es ist ein blag. De Argentinensibus nihil possum rescribere. Iam iterum per aliquot menses me ne salutant quidem. Timeo ut nihil magis, ne de novo daturi sint malum catabaptistae verbo. Deus semper tueatur suos. Vale cum familia et Utingero. Basileae, 10. maii anno 35. O. Myconius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, ecclesiae Tigurinae summo praesidi. fratri in domino percolendo suo. [584]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 28. Mai 1535 Autograph: Zürich StA, E II 351, 175 (Siegelspur) Ungedruckt Die Auseinandersetzung der reformierten Rheintaler Pfarrer mit dem Priester [Sigmund Wäch] von Berneck, der die Reformierten und deren Glauben beschimpft hat, soll -nach Absprache mit Vadian u. a. — vor die Tagsatzung gebracht werden, da die Gerichte des Abtes parteiisch sind und da sich die Pfarrer vom Vogt [Konrad Hässi] ungerecht behandelt fühlen; bittet, (Johannes] Haab zu informieren. Herzog [Ulrich] von Württemberg wollte zu König [Ferdinand] reisen, ist aber stattdessen nach [Lauenburg], zu Landgraf [Philipp von Hessen], aufgebrochen; Jörg von Hewen, der ihn zum König hätte begleiten sollen, blieb zu Hause. Ein Mörder, der in Rorschach hingerichtet wurde, hat sich bis zum Tod zu Christus bekannt. Grüße.
Gottes gnad durch Christum erhalte unns. Amen etc. Min herr, gelieptter bruder, ir werdend ferston mines hernn burgermaisters von Wadtz schriben und berichtt an üch 1 etc. anbetreffend ain lang umgegangne rechtzhandel, so die predicantenn alle im Rintal rechtlich geübt gegen aim messpfaffen, yetz zu Bernang 2 im Rinthal, über seew har 3 der fräffenlich ist. Suma, hatt er gescholten, nitt sy gnamssett 4 , sonder alle die, so alsso gloubend oder halltend etc., wie dann ir und wir all haltend etc., die sygend buben, kätzer und schellmen. Welches rechtlich uff inn gebrachtt durch kontschafft und lang umgezogen, och die predicanten alle, deren ettlich bornne kind im land sind, all vertrösten 5 müssen, und wie offt sy gegen dem messpfaffen och trostung begert, ist er noch von jemand 6 darzu ghalten; desshalb ainer lenger dann der ander, wie sich dann das alles in brieffen klar zu Baden uff dem tag 7 , als ich acht, finden werd. Zu dem so sind die andren gricht, da das rechtt volfurt worden, ains herren von Santt Gallen 8 . Onangesechen so hat der apptt dem messpfaffen ain bistand 9 zugeben im rechten von den sinen amtlüten. Wie das zu rechnen, mögend ir ermessen. Jetz zu letst so ist die sach für das hochgricht gewissen, und uff die wisung habend die prediger all der urtthel nachgon 10 wellenn und den jetzigen vogt von Glaris 11 darum ersucht, siner antwurt erwartet, och inn ermant, nochmals den messpfaffen glicher gstalt wie sy in trostig zu nemen, damitt er von dem rechtten nitt flüchtig, das man aber besorgt 12 . Suma, es ist noch nitt geschechen. So nun jetz, als man acht, der pfaff und die, so im helfen, fillicht vermainen und empfinden, die sach nitt gern gen Baden kommen lassen, so hat der vogt an die prediger gelangt, es sygend fil fromer lüt, vermainen die sach gütlich an die hand zu nemen etc. Daruff die prediger mins hernn doctors 13 und anderer rat gheptt. Bedunckt inn und ander, kains wegs zu tädigen 14 , sonder gen Baden uff den tag ainen von inen zu schicken; denn es treff nitt allain sy an, es mege och Zürich, Bernn, Glaris, Apenzell und ander dess globens ir eere berüren, die fillicht sich gegem pfaffen och inlassen 15 , oder wie uch beduncken. Item das dem apt sin bistand wol durch maister Haben 16 und die eer verletzung und ongliche geachte
trostung ernstlich dem vogt und im fürghalten, alls onlidenlich 17 . Darum wellend ir maister Haben ernstlich berichten, damit er der sach zu Baden wissen trag 18 und die und ander prediger irer ere, och grossen schadens inkomen 19 , damitt ander forcht haben, alls ir wol wissend etc. Witer hab ich hütt aber von ainem ain schriben 20 verlesen, also das der hertzog Wirttemberg sich mitt 200 pfärt gerüst zum küng, aber us ursachen 21 underlassen. Sonders 22 syg er gwiss mitt 100 pfärtt zum landtgraffen. Da komen vil fürsten zu samen etc. Es ist ettwas, ob es Münster oder da niden den küng antreff, mag ich nitt wissen 23 . Sonder och syg her Jörg von Hewen da haim, der dann mitt 6 pfärt solt mitt im sin zum küng. lttem der mörder 24 , als ich hör, von filen zu Roschach gesechen richten, in grosser marter sine sünd bekent und lut geschruwen, das er uff dem glouben sterben, daß Christus, der sun gottes, für inn gestorben und inn mitt sinem plutt von sinen sünden gewäschen. Grützend uns beden 25 üwer gantzes hus. Il 26. Actum S. Gallen, fritag nach Urbany anno 35. jar. U[wer]schuldiger, w[illiger] Hans Vogler zu S. Gallen. [Adresse auf der Rückseite:]An minen sonders geliepttenn hernn unnd fründt, M. Hainrichenn Bullingernn, prediger zu Zürych, zu hannden.
[585]Johannes Zwick an Bullinger und Konrad Pellikan Konstanz, 29. Mai 1535 Autograph: Zürich StA, E II 364, 10f (Siegelspur) Ungedruckt Bucer gab bei seinem Besuch in Konstanz eine befriedigende Erläuterung zu den [von Chelius eingeholten] Gutachten; Bucer und Philipp [Melanchthon] schreiben nach Frankreich, um [Johannes]Sturm, Chelius und andere vor einem Mißbrauch der Gutachten durch den französischen König zu warnen. In Augsburg hat Bucer die Pfarrer für seine Abendmahlsauffassung gewonnen. Alexander [Schmutz], Pfarrer auf einer Pfründe des evangelisch gesinnten Briefüberbringers [Heinrich von Ulm], soll zum Weggang nach Straßburg verlockt werden; ein Brief Bullingers könnte helfen, ihn umzustimmen. Der Bote wird für einen Gefangenen in Meersburg um Beistand ersuchen. D[ominis]a Hainricho Bullingero et Chunrado Pellicano, fratribus omnium charissimis b . Salus per Iesum Christum. Bucerus apud nos fuit 1 , viri charissimi, quocum contulimus liberrime. Ille vero sic sese aperuit, ut parum absit, quin simus placati. Collationis finis is fuit: consilia 2 manere et esse lubrica et inconstantia, caeterum interpretationem esse c satis aequam. Atque ita se res habet: Quodsi interpretationem, quam nunc facit, pro consilio dedisset Gallo 3 , nihil fuissemus moti. Sed factum quoniam non potest fieri infectum, iam cum Philippo 4 literas mittit in Galliam 5 , in quibus satis clarus est d admonetque e Sturmium 6 , Chelium aut quosvis alios, ne
aliorsum rapiant data consilia atque ipsi senserint; iam enim natum rumorem in Germania Gallorum regem hisce consiliis uti in perdendis piis 7 , proinde timeri, ne Gallus pontificis 8 procuratorem agat, non serio Christum quaerat, cum reliquis, quibus per longum testantur se nihil unquam admissuros, quod non bonorum omnium iuditio in rem Christi esse possit. Si legeretis epistolas, quas mittunt in Galliam, nihil in ipsis desyderaretis, sat scio. Hoc ipsum fortassis impetravit admonitio nostra 9 . Habetis summam rei. Praeterea nihil habeo hac de re, quod scribam. Augustae quid egerit Bucerus 10 , nihil aliud audio, quam quod fratres traxit in suam sententiam, quam Ad Monasterienses 11 conscripsit, praecipue de exhibitione ||11 corporis Christi. De f quo proximis literis 12 . Iam enim abit affinis 13 hic meus, vir dignus, quem ametis g , quoniam ille evangelium Christi ex animo diligit et fovet quique h solus per Turgoiam abstinet a missae pontificiae abominatione. Habet paraecianum Alexandrum nomine 14 , virum doctum in literis et linguis, quem forte Argentoratenses quidam
alliciunt, ut deserta ecclesia se conferat Argentoratum. Ego hominem contra per omnia sacra contestatus sum, ne locum mutet, verum nescio, an sit obtemperaturus. Vellem ergo, duo aut tria verba ad me scriberes tu, Bullingere i quasi aliunde audisses, quid ille institueret, et rogares k , ego ut illius abitum, quantum in me esset, remorarer 15 . Forte tua quoque autoritate persuasus mutaret animum, non locum. Porro admonebit te, Bullingerum, praesentium lator cuiusdam boni viri, qui in vinculis tenetur Merspurgi 16 , utinam boni aliquid consilii incidat tibi. Valete cum domibus l vestris. Constantiae, 29. maii 1535. Io. Zvick. [Adresse auf f. 4a v.:] Pientissimo d. Hainricho Bullingero Tiguri Christum christianice docenti, fratri observando. [586]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 1. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 351, 168 (Siegelspur) Ungedruckt Auf Bullingers Frage nach Neuigkeiten können er und Vadian nur das bestätigen, was sie bisher über den Truppenzusammenzug [im Etschtal] berichtet haben; bittet, mit [Johannes]Haab darüber zu reden. Grüße. Gottes gnad erhalte unns. Amen. Min herr, üwer empiettenn 1 an min lieben hernn burgermaister von Wadten 2 , demnach an mich, ob wir ettwas nüws habend, üch by zöger 3 zu schicken, bin ich selpst by minem hernn gsin, in gfragt. Hat er, och ich, nicht sonders. Wie wol im der pfarrer disser stund, alls ich by im gesin, zu gschriben
die sag dess zugs halb 4 , welches sich alles lendett 5 und fast 6 concordiert mitt der zittung, üch zu geschriben der tagen von ime och mir 7 , by aim burger 8 von Santt Gallen, welcher dem potten uff dem weg bekomen etc., allerlay so üch dar inn zugeschriben ist. Wellend ir (alls wir wissend) ernstlich handlen mitt maister Haben 9 . Yl. Grüssend miner husfrowen 10 und mir üwer hus alles. Actum S. Gallen, uff zinstag, den ersten tag dess monatz juny anno 35. jar. U[wer]schuldiger, wlilliger] Hans Vogler etc. [Adresse auf der Rückseite:] An min sonnders gliepten hernn und fründtt, M. Hainrichen Bulligern, prediger zu Zürych. [587]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 5. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 76 (Siegelspur) Ungedruckt Empfiehlt ihm Konrad [Hermann] und [Mauriz Bischof]. Gibt ihm erneut die schwierige Lage der Berner Pfarrer, insbesondere jener schwäbischer Herkunft, zu bedenken. Erkundigt sich nach Neuigkeiten und fragt nach Bullingers Kommentar zu vier Paulusbriefen. Meganders Kommentar zu den Timotheusbriefen ist druckfertig. Gratiam et pacem a domino. Quandoquidem fratres illi ex nostris patrios suos lares invisere et te praeterire statuerunt, nolui eos absque testimonio ad te venire, quod digni sint et iam multis annis in ministerio probati, qui tibi commendentur. Alter, Conradus 1 scilicet, iam pridem tibi cognitus est, alter vero, olim ordinis Teuthonicorum
prope urbem nostram in Cönitz, cum primis mecum evangelium Christi confessus est 2 . Quodsi quid in gratiam illorum feceris, mihi factum esse non dubites. Caeterum, quod novissimis ad te scripsi 3 , serius perpendas; nam ecclesiae nostrae calamitatem magnam imminere non possum non vereri, quod hi, qui primi fuerunt tam in senatu quam ab evangelio veluti Sepianus 4 noster, primi sint omnium ministrorum persecutores, maximo etiam personarum respectu, ut qui Svevus fuerit, etiam in ministerio et conversatione integer, vix inter bubulcos numeretur. Interim Franciscus 5 silet, ego propter sinistram valetudinem silentio proximus, caeteri vero passim in agro omnibus exosi habentur. Quid aliud hic dicerem quam deum immissurum famem iis, qui nunc sibi saturi videntur. Obsecro itaque, charissime Heinrice, mihi tuo amico consilio non desis, quantocius potes. Megander, Rellicanus et Simon 6 satis valent. Si quid rerum novarum apud te fuerit, adiunge epistolae tuae: de Wirtenberga, Monasteriensibus, Bucero, concordia cum Lutero atque aliis, subinde etiam, num sub prelo sint tua in Galatas, Ephesios, Colossenses, Philippenses 7 . Vale. Alioqui secreta nostra nobis sunto. 5. iunii anno 35. Tuus B. Hallerus. Apographum 8 optime reconditum remittam suo nuncio et tempore. Paravit ad prelum Megander in utranque ad Timotheum commentarios 9 . [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiae Tigurinae ministro verbi, fratri suo charissimo.
[588]Johannes Zwick an Bullinger [Konstanz], 5. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 364, 12r (Siegelspur) Ungedruckt Wird auf den ersten Brief antworten, wenn er Bullingers Prädestinationsschrift zurücksendet; Thomas [Blarer] hat sie gelesen, jetzt ist sie in der Hand von [Konrad Zwick]. Ist befriedigt vom zweiten, Alexander [Schmutz]betreffenden Schreiben und hofft, diesen vom Verlassen seiner Gemeinde abhalten zu können. Erinnert sich gerne an [die Badekur in]Urdorf Grüße. Salus. Ad priores literas 1 respondebo, charissime frater, ubi moderationem tuam in praedestinationis causa 2 remisero, quod brevi fiet 3 . Relegit Thomas 4 , iam in manu est fratris 5 , deinde in meam quoque recipiam. In posterioribus literis 6 summe placent, quae Alexandrum 7 adtinent. Ego, cum nuper ex Argentorato rediisset, vici coram fratribus omniaque argumenta fregi homini. An obtemperaturus sit, nescio, sed nihil sum praetermissurus. Nam pessime odi desertiones ecclesiarum. De aliis proxime. O wie denck ich so offt dran, wie wir so gut leben ghept hond zu Urdorf 8 Es wurt mir min lebenlang nymer als 9 gut. Grutzen mir uwer husfrowen 10 und die muter 11 1, ja yederman. Und sye got mit uch allen. 5. iunii 1535. Io. Z. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Ornatissimo viro d. Hainricho Bullingero, Tigurinae ecclesiae antistiti dignissimo, fratri suo bene meritissimo.
[589]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 7. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 67 (Siegelspur) Teildruck: Johann Heinrich Ott, Annales anabaptistici, Basel 1672, S. 81; QGT VIII 466, Nr. 677 Klagt darüber, daß das Evangelium bisher so wenig Früchte getragen hat. Laut einem Brief Capitos haben die Anhänger von [Melchior]Hoffman in Straßburg großen Einfluß erlangt; das Eindringen von Täufern in das Haus eines Angehörigen der Familie Mieg scheint ungestraft geblieben zu sein, während sich [Bucer und Capito] stattdessen um fremde Angelegenheiten kümmern. Capito hat auch über die Täufer in Holland und Münster berichtet; da die Täufer sich auf Gott berufen, scheuen die evangelischen Mächte vor hartem Durchgreifen zurück. Der Kastellan von Musso soll die Frau des Herzogs von Savoyen entführt haben. S. Siles tam diu. Quid causae potest esse? Fortassis ea, quae et me torpore nescio quo degravat et tantum non opprimit, rerum inquam status tam miser. Evangelium iam a multis annis ceptum adeo nihildum fructificat, ut in deterius fere labatur in dies. Scribit Capito 1 Hofmannicos 2 partem bonam suorum occupasse. Vide incuriam praefectorum rerumpublicarum! Exemplum possum dare: Civis est Argentinensis admodum dives, interim tamen, ut audio, pius; Müy cognomentum est 3 In eius aedes nuper sex illius haereseos viri absente ipso intrantes petunt ab uxore cibum, et dum haec diceret se nihil habere parati, subiiciunt: "Si soror es, cibum non recusabis." Ut igitur vidit, quo animo adessent, vocat vicinos. Per hos factum, ut isti denuo exirent, quamquam non multo post marito iam praesente redeunt et itidem petunt. Adeo impudentia prehendit. Verum etiam tum eiecti sunt vacuo ventre. Hoc nefas ecce non audio puniri. Vagantur verbi praesides interim in rebuspublicis alienis, tanquam domi nihil sit prorsus agendum 4 . Scribit idem Capito haec verba: "Miri rumores de novo regno externo apud Hollandos 5 . Illud pro certo accepimus, Monasterienses etiamnum se propugnare fortissime. Caeterum quicquid de anabaptistis referatur, quia deum factis suis praetendunt, tam video potestates evangelicas terreri, ut manus miicere non audeant, ne sanguine divorum contaminentur. Ad preces video confugiendum unice devotas et fideles."
Praeter haec audi, quod delectabit. Dixit mihi Bernensis quidam 6 , affinis meus, Mussensem latronem illum abduxisse furto uxorem ducis Sabaudiae 7 . Egregium nuncium profecto, si verum. Bene vale cum tuis et Utingero. Basileae, 7. iunii anno 1535. Os. Myco. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, ecclesiastae Tigurino, suo. [590]Johannes Stumpf an Bullinger Bubikon, 9. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 340, 69 (Siegelspur) Gedruckt: Johannes Stumpfs Schweizer- und Reformationschronik, I. Teil, hg. v. Ernst Gagliardi, Hans Müller und Fritz Büsser, Basel 1952. — QSG 1/V, S. XVI Hat gehört, daß Hans Füßli im Sterben liege; er bittet Bullinger deshalb, das jenem überlassene siebte Buch seiner Chronik zusammen mit Füßlis Abschrift und Zusätzen zurückzuverlangen und ihm durch den Schaffner [Oswald Wirz] zu schicken. Möchte von Georg Ottli gerne den versprochenen Bericht über den Zug [auf den Gubel] bekommen. Wird die entliehenen Bücher bald zurückgeben. Gratiam et pacem a deo patre et domino nostro Jesu Christo etc. Lieber her und brüder, mir ist fürkommen 1 , wie unser lieber Hans Füeßlin 2 in schwerer und gfarlicher kranckheit arbeite 3 . Nun sind sydt ettlich tag verschinen,
das ich nit bottschafft 4 hab mogen han, uch zeschryben, derwegen mir nitt bewüßt, ob er noch lebendig oder todt sy. Ist herumb an uch (vermöge brüderlicher eynung 5 ) myn gantz dienstlich und früntlich bitt, ir wöllint uch (wie es ioch 6 der herr mit H. Füeßlin anschickt) das sibende buch der chronick 7 , das ich im jüngst durch uch überschickt hab, bevolhen lasßen syn und uch uwers vermögens domoch bewerben (sonders, wo der herr mit im endschafft machen wölte), das ouch unß syn abgeschrifft obbestümbts buchs, sampt syner addition, zukommen möchte etc. Solichs hab ich uch durch myn schaffner 8 zugeschriben mit früntlicher bit a , diß myns groben, ylenden schryben kein beduren 9 zehaben etc. Ich hab Görg Ottlin 10 nechstmals im abscheidt bevolhen, mir ettliche stück des bergzügs 11 in schrifft zuverfassen, das er mir zugesagt. Were myn gar früntlich bitt, wo ir (unmuß halb 12 ) solche schrifft von im erfordren und mir zuschicken köndten, wolte ich umb uch allzit früntlich verdienen 13 . Doch sollend irs mit uwerm signet 14 bewaren und mit mynem schaffner mir b zusenden; der wirt an frytag oder sambstag 15 wider heimfaren. Zum "Wysßen Crütz" an der kilchgassen 16 hatt er syn rosß und herberg. Verzyhent mir myn unruw 17 , so ich uch uff lad, und sind dem herren gott bevolhen.
Datum Bubicken, den 9. iunii anno domini 1535. Tuus Io. Stumpfius. Ich wil bald die entlechneten bücher 18 wider bringen. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, urbis Tigurinae pastori vigilantissimo, fratri suo in Christo dilectissimo. [591]Bullinger an Johannes Stumpf Zürich, 11. Juni 1535 Abschrift von Stumpfs Hand: Zürich ZB, Ms S 313, 8r. Teildruck: Johannes Stumpfs Schweizer- und Reformationschronik, I. Teil, hg. v. Ernst Gagliardi, Hans Müller und Fritz Büsser, Basel 1952. —QSG I/V, S. XVII Hans Füßli, der an einem Zweitagefieber leidet, ist nicht in Lebensgefahr; sollte er dennoch sterben, wird Bullinger an Stumpfs Brief [Nr. 590] denken. Hat Georg Ottlis Aufzeichnung erhalten und wird für Stumpf die Schlacht [am Gubel] darstellen; sollte er nicht dazu kommen, wird er ihm die Unterlagen überlassen. Heinricus Bullingerus Ioanni Stumpfio suo a . Gratiam et pacem etc. Recte valet Füeßlius b1 , charissimus frater, sequundana modo febri obnoxius nonnihil laborat. De vita non est periculum. Ac si vocaretur a domino, memor ero literarum tuarum 2 . Georgius Ottelius scriptam historiam 3 mihi ante mensem propemodum tradidit. Perscrutatus sum etiam ipse quaedam a parte adversa. Conor ipse tibi faciem eius pugnae delineare. Negotia hactenus prohibuere. Ubi non potero brevi absolvere, fragmenta mittam, ex quibus tu sarcias omnia. Valebis, charissime frater. 11. iunii 1535.
[592]Thomas Blarer an Bullinger Konstanz, 16. Juni 1535 Autographa: Zürich ZB, Ms F 62, 16r.-v. (Siegelabdruck b ) Zusammenfassende Übersetzung: Blarer BW I 708 Nimmt Stellung zu Bullingers Prädestinationsschrift, da er bei seinem Besuch in Zürich dazu aufgefordert wurde. Stimmt inhaltlich zu; wenn Bullinger jedoch von "Mäßigung" und "Einschränkung" redet, könnte er in Verdacht geraten, so wie gewisse andere [Theologen] durch Vermittlungsversuche das klare Zeugnis der Schrift zu verwässern. Es muß auch der Eindruck vermieden werden, als ob das Wort Gottes der Bestätigung durch Lehrer wie Augustin bedurfte. Empfiehlt, die Veröffentlichung aufzuschieben und beispielsweise die Übersetzung von [Gen 1,26]nochmals zu prüfen, um keinen Anstoß zu erregen. Grüße. S. Tametsi nec nostri muneris nec nostre facultatis id erat, honorifice Bullingere, tamen abs te invitatus, Tiguri nuper cum essem 1 , ut perspecto libello tuo de praedestinatione 2 iudicium meum adaperirem, placuit obiter magis quam ex certa sententia, quicquid animo c incidit, tibi significare. Nam, que dissens, visa mihi sunt valde solida, utpote suffulta divini sermonis oraculis. Verum tractandi modus (quoniam importuna sunt tempora) non d admodum nobis probatur, non quod res ferre ipsa non possit, sed, ut dixi, temporum conditiones. Vides enim, charissime Boulingere 3 , quosdam in omni argumento tractando hodie nescio quas e moderationes praetendere et mollire questiones fortissimas nescio quo fuco. Quod cum Tigurinis vobis non minus atque nostris hominibus valde displiceat, vereor, ne suspitionem apud quosdarn sis incisurus, qui imaginabuntur simile quid median te voluisse in evidentibus de fato scripture testimoniis, atque illi, qui limitare aliquid passim f
volunt, quicquid hactenus tanto iudicio, tam gravibus censuris, tanto denique cum successu in papisticos errores est dictum. Quare in hac questione de divina providentia tractanda g velim hodie quam longis[si]me h abesse vocabula moderationum et limitationum 4 . Quid enim, quod apertas scripturarum sententias depravant abusu mali, num ideo sententiae moderandae? Si sunt excessus in utrumque la[tus]1 , excessus perquam graphice describantur et fortissime etiam confutentur, sed illesa tamen maiestate verae et integrae k autoritatis, que ipsa per se stat ut in medio, circumsepta interim ut satellitibus scripture presidiis contra excessores. Itaque dubito, num moderationis nomen huc congruat etiam non vitiato saeculo. Sed plus satis de hoc metu. Tu judica, quod solidum est. Quod argumentis tuis accedunt Augustini et aliorum dicta 5 , non displicet. Tantum vitetur, ne, ut novi quidam ex nost[ris]l vix aliquid porro concedunt, nisi adsint m istiusmodi doctorum suffragia, tu quoque idem quesisse videaris. Quod lucidum est ex verbo domini, talium testimoniis non eget, quae tamen confirmabant nostra et reiiciebant subsequentis seculi impudentiam, nisi et hoc loco hec etas nostra offenderetur his calculis. Mox enim obtento alicuius doctoris sano iudicio in aliquo dictato petitur et in aliis. De aliis scribendi non est ocium. ||16v. Puto tamen libelli n editionem differri posse et in al[iis]o quoque certis locis perpendi. Quod illud in Genesi hebrew hebrew hebrew vertis 6 : "Faciamus, inquiunt di" [Gen 1, 26], nescio, num facias exemplo. Quicquid est, videtur vulgo offendiculum posse oriri ex istiusmodi sermonibus. Parce, obsecro, mi Boulingere, quod tam libere aut potius fortassis inepte meas cogitationes effutio.
Salutat te soror mea Margaretha 7 cum uxorcula mea 8 . Vale in domino cum tuis omnibus. Constantie, 16. iunii die 1535. Thomas Blaurerus tuus. [Adresse darunter:] Domino Henricho Bullingero, amico suo singulariter observando. [593][Johannes Zwick an Bullinger] [Konstanz, 16. Juni 1535] Autograph: Zürich StA, E II 364, 22 (Siegelspur) Ungedruckt Beabsichtigt war, gemeinsam mit Thomas [Blarer] und Konrad [Zwick] zu schreiben, doch ersterer muß mit Ambrosius [Blarers] Ehefrau abreisen und hat Zwick deshalb einen eigenen Brief an Bullinger [Nr. 592] übergeben; die Stellungnahme der Gebrüder Zwick folgt später. Legt einen Brief Bucers an einen der Bürgermeister von Augsburg bei und bittet um Rückerstattung. Froschauer hat um eine Vorrede zu einem deutsch-lateinischen [Neuen] Testament gebeten. Zwick schlägt eine Begegnung [mit den Zürchern] in Stein [am Rhein] vor. Salus per Christum. Statueramus communem ad te dare epistolam, charissime frater, Thomas 3 scilicet, Cunradus 4 et ego, sed negotia non contemnenda fecerunt, quo minus hoc factum sit. Nunc Thomas abiturus cum uxore Ambrosii 5 hanc, quam hic vides, epistolam dedit eamque jussit, ut legerem, deinde obsignatam tibi mitterem 6 . Caeterum fratris 7 et meam mentem plane non potui iam ad te scribere. Proxime satis tibi fiet 8 .
Quo minus autem succenseas tarditati meae, en mitto literas Buceri ad consulem Augustanum 9 , ex quibus intelliges forte, quo fructu cum optimo viro contulerimus 10 . Dann man möcht in dem fal och wol quacklen 11 . Das were aber gut tutsch geredt. Cave a autem, ne spargatur epistola, deinde per hunc tabellionem 12 remitte. Nullum enim exemplar est mihi. Scribit Froschouerus 13 de quadam praefatione in germanolatinum testamentum 14 . Hoc quid sibi velit, non intelligo. Nescio, quid bonum virum moveat, cum tot sint apud vos millies ad hanc rem aptiores. Vale. Min bruder, v[etter] Thoma und ich sechind gern, daß ir ain mal gen Stain spatziertind, dann wir weltend zu uch komen neglectis omnibus negotiis, wann ir nun lustig werind 15 zu spacieren. Wir hettend och wol vyl zu reden, nit fabelwerk 16 . Welte got, daß uch müglich were! [594]Bullinger an [Oswald Myconius] [Zürich], 19. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342, 45 (ohne Siegelspur) Ungedruckt Deutet das Auftreten der Täufer als Strafe für die Verachtung des Evangeliums. Zwischen Zürich und den V Orten ist ein neuer Zwist entstanden, da der Zürcher Landvogt in den Freien Ämtern, [Itelhans]Thumysen, den Zwang zur Messe und die Anrufung der Heiligen in der Eidesformel ablehnt. Legt einen Brief von [Hans]Vogler mit Neuigkeiten aus Holland bei. Myconius soll zu Wachsamkeit mahnen, damit aus Straßburg kein zweites Münster wird. Hat nichts von einer Entführung [der Frau des Herzogs von Savoyen] durch den Kastellan von Musso gehört. Sendet ihm eine vertrauliche Abschrift seines Briefes an Bucer [oben Nr. 562], den dieser anscheinend übel aufgenommen hat.
Gratiam et pacem a domino. Nunquam excidis animo meo, frater charissime, tametsi non subinde scribam. Quod tu coniectas a , corruptos huius seculi mores excidium minitari orbi 2 , ego itidem ad fores nobis cubare crediderim. Anabaptistica lues fortassis ab ipso domino immissa est, ut Hunnorum et Gothorum more ingratitudinem et proterviam orbis puniat. Et si haec sopiatur, emerget vel Maurus vel Turca vel Getulus 3 aliquis. Oportet omnino puniri scelera nostra. Alii enim veritatem persequuntur, alii praedicatam et intellectam contemnunt. An non pararet huiusmodi saeculo perverso molam 4 aliquam iustissimus vindex? Hodie miris modis contemnimur et affligimur a Philisteis nostris Pentacomeis 5 . Conantur praefecto nostro leges praescribere, hoc est, iubent, ut praefectus, qui nomine urbis nostrae ius dicere iubetur Wagentalensi 6 praefecturae, ad missas compellat, ad iusiurandum divos nominet etc. 7 Vide, quae sit impudentia! Respondit magna constantia senatus noster id se nequaquam permissurum. Praefectus ipse Dumysius coram legatis Pentacomeorum libere testatus est id se nequaquam facturum 8 . Novum ergo dissidium nobis obortum. Quid tandem pariturum sit, facile subodorare poteris. Breviter: Excindere Christum et regnum eius cogitant omnes impii. Sed tantum proficient, quantum Zacharias profecturos praedixit Zach. 12. Sumus lapis exercitationis 9 . Quae habeo ex Hollandia, ipse leges et remittes chartam. Voglerus scripsit, Vadianus misit 10 . Quod scripsisti de Hoffmannicis 11 , vehementer angit. Nosti, qualem inhabitent urbem. Si vincerent, illa demum extrema esset evangelii iactura. Inhortaberis ergo viros bonos, si quos nosti, vigilent, ne ex Argentorato fiat Monasterium. De raptu latronis Müssii 12 nil audio.
Exemplum epistolae Bucero missae 13 uni tibi servabis. Ob hanc mihi vehementer iratus est, opinor; nam ne my 14 quidem scripsit hactenus 15 . Ego vero non magni curaverim, quando fidelis et libera responsio offendere potuit. At lapidi haec dicta putato et exemplum proximo nuncio certo remittito. Valeto una cum sanctis omnibus. Salvum te vult Utingerus. 19. iunii 1535. H. Bull. tuus. [595]Florian Chinlius an Bullinger Malans, 22. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 365, 1 (Siegelspur) Druck: Graubünden, Korr. I 3f, Nr. 4 Gedenkt Bullingers, besonders da er jetzt dessen Schrift "De testamento seu foedere dei"liest, die er von ihm zum Geschenk erhalten hat. Bittet um Zusendung der ihm bei seinem Besuch in Zürich außerdem versprochenen Kommentare zu den Briefen an die Korinther und Hebräer. Erkundigt sich nach der Konkordie zwischen [Ambrosius]Blarer und (Erhard]Schnepf, da ihn ein Bericht von Augustin [Heilmann] verunsichert hat, sowie nach dem Rechtfertigungsschreiben Blarers und nach der Zusammenkunft von Predigern in Konstanz. Gubler, ein Mitbruder, bittet um Empfehlung. Grüße. Empfehlung der Briefüberbringer. Gracia dei patris per Cristum cum omnibus nobis. Amen. Tua prestancia et humanitate semel perspecta, Magister Heinric[e]a clarissime, ad hoc diei momentum et Maronis dictum "dum iuga montis aper, dum fluvios piscis amabit"2 tenacissime meae insid[et]b memoriae, nec ulla delebit oblivio, presertim indies, dum aedicionem tuam De unico et eterno testamento dei 3 lego, quam Tiguri a te dono acceperam.
Humanissime frater, nota tibi illa iuris regula omne promissum cadere in debitum 4 . Anno pene iam elapso e Studgardia rediens tuis in aedibus confabulabamur (ubi perhumane me susceperas) de Blaurero et Schnephio. Inter alia promitebas foeturam tuam In Pauli ad Chorinthios et Hebreos epistolas 5 , quam presencium latori 6 , dum a thermis Badensibus 7 revertitur (summe precor), comenda, ut supellectilem meam, que curta, tuis monumentis augere et decorare valeam. Demum de concordia Blaureri et Schnephii 8 cerciorem (si negocia sinunt) me facito. Nuper enim causarum scriba Constanciensis Augustinus 9 , ni fallor Bremgartinus, in vicesima maii Schnepphicam mihi scripsit se vidisse missam 10 . Ideo hereo in illa concordia. Insuper de apologia Blaureri 11 tuum iudicium exactissime mihi scribere velis peto 12 . Parce, frater, multa inserere. Ferunt prestantes verbi dei ministros Constanciae fuisse 13 ; eciam te eo vocatum manifestum. Quid causae fuerit te non comparuisse, ignoro; divinarem, si non in somnium evaderet. Non nulli ministrorum per orbem cursitantes connivere videntur Luthero in re sacramentaria, sed optimus maximus suum in suis perficiat negocium. Valeant vacillantes c . Vale. Gublerus 14 , confrater noster, aderat, dum has scribebam litteras, innuens vehemens suum studium tibi pandere. Dum ore seu litteris tecum loqui nititur, dicito me suum studium tibi multum probasse.
Nova apud nos nulla. Si qua tecum, scribe. Coniugem 15 tuam pudicissimam cum liberis 16 et familia meo nomine saluta. Datum Malans, ad quindecim secula anno tricesimo quinto, vicesima secunda iunii. Minister verbi dei ecclesiae Malans, Florianus Chinhiu[s]d tuus. Hos presencium baiulos 17 , ecclesiae Churiensis ministros et fidos, commendatos habeas, precor. [Adresse auf der Rückseite:] Eruditissimo et multis dotibus viro Magistro Heinrico Bulingero, Tigurinae ecclesiae antisteti fidissimo, domino suo sincero. [596]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 22. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 351, 169 (Siegelspur) Ungedruckt Gibt über die jüngsten Vorkommnisse in St. Gallen Bericht: Der Absicht der Leute aus der Klosterherrschaft, dem Abt mit einem festlichen Aufzug Ehre zu erweisen, stellten sich Bürgermeister Vadian und der Rat mit der Bedingung entgegen, daß nicht alle Bewaffneten gleichzeitig durch die Stadt zum Hof ziehen dürften, worauf diese den Durchmarsch vorerst erzwingen wollten, dann aber einlenkten; am Sonntag wollen sich die Leute des Abtes in Rorschach treffen. Über das Wochenende waren u. a. der Hauptmann von Wil und Jakob An der Rüti von Schwyz, am Samstag auch der Abt in der Stadt. (Konrad]Brüllisauers Sohn hat dem Stadtammann [Albrecht Schlumpf] die Zahlung für einen Rebberg versprochen, sobald in St. Gallen wieder Messe gelesen werde. Im Kloster drohte ein Prediger, daß er innert Jahresfrist in der Stadtkirche St. Laurenzen Messe halten werde. Bitte, den mitgeschickten Brief aus Nürnberg Andreas Geßner zu übergeben. Im Rheintal blühten die Reben spät. Die Nachrichten über [den Täuferaufstand in]Amsterdam scheinen wahr zu sein. Will sich mit Bullinger in Zürich besprechen. Grüße; [Jakob]Rordorf soll das blaue Garn bei Gebhart Brunner holen. Die Rheintaler danken [Johannes]Haab. Gott mitt unns. Amen etc. Min herr, gelieptter bruder, us beger mins hernn doctor von Wadtz 1 und andrer etc., och us miner pflichtt gegen m[ine] g[nedigen] h[erren] von Zürych
etc., dissen handel hernach luttende üch in trüwen 2 zuzeschriben, damitt ir minem sonder günstigen, lieben hernn burgermaister Roysten berichtten, ob 3 villichtt die sachen anderst furkämen, dann hernach lutende, zu veronglimpfen, wie dann Wyler ard ist 4 , nitt globen geben, sonder die warhait, und was sollich fürnemen bringen mugen hette, hier inn bedenckenn, alls denen baiden ain gutte, frome statt insonders getruwtt. Ermessend die sach, was sorg etc. 5 lttem es ist von dem aptt von Santt Gallen 6 oder den sinen gen Santt Fyden , in sinen grichten vor der statt Santt Gallen, dryg sontag uff ain andren angesechen 8 worden ain schencky 9 von allen gotzhuslüten, zu eren im oder ander, und die gricht 10 tailt uff jeden sontag. Doch vor dissem sontag 11 nach dato sind ain ersamer rat in der statt ettlich tag vorhin gwar worden (onangesechen sy vorm handel darum nie ersucht) und habend ain ratschlag gethon: So verr die kämend, alls es by 500 gwaffneter mannen troffen, dem burgermaister 12 befolt, uff das, alls sy komen wurden und im hoff dess aptz herus glassent, ain rädly zu schlachen 13 alda irm g[nedigen] h[errn] und conventt zu eren, sy dergstalt nitt herin zu lassen, sonder inen anzuzaigen, so sy kämend, das man sy gernn durchziechen lassen, doch ain gericht oder gegny 14 nach der andern; man verseche sich 15 och nichtz dann gutz. Alsso ist niemand komen bis sontag dess tags, als sy durch wellen. Hat der hoffmaister 16 und cantzler 17 den inziecher zum burgermaister geschickt und im erschaint 19 , sy wellent also komen (und nit begert, ob ers gonnen 20 welle). Er dem botten die antwurt geben wie oblutet, der sich ain rat entschlossen, im och fürghalten, dem botten, als das gschray 21 , das villicht etlich tangrotzen 22 tragen wurden, weliches der bott verantwurt hat: "Ob gott wil, nitt." Alls man nun nitt gewist, ob sy sich der antwurt, also durchziechen und kain rädly zu machen, och jedy gegny sonders, benügen lassen wellen, und sich doch das volck etwan 23 wit vor der statt ussen gesamlet, by welchen der cantzler mitt ainem gutten schlachtschwert, och der vogt von Oberberg 24 im fordersten glid zogen, und andre
amptlüt ettlich, zu gwarsamy 25 , jemand zu tratz 26 , hat burgermaister von Wadt den alten 27 , och underburgermaister 28 zu im gnomen under das tor und da dannen den stattknecht zu dem cantzler und volck ushe geschick, ain cantzler uff früntlichest erfordern, ob sy sich der antwurt bewilgung ains ratz benügen lassen. Daruff der cantzler selpst 29 sim schlachtschwert hinn gangen zu den dryg burgermaistern zum tor, die offen gsin, dem also abermals ains ratz bewilgung erofnet, mitt beger, daby zu bliben und sich benügen lassen. Daruff der cantzler gerett: "Lieben hernn, wir sind dess rättig worden, samptlich mitt ainandren in den hoff zu ziehen, darinn ain rädly zu machen, m[inem] g[nedigen] h[errn] und dem convent zu eren (wie wol der apt nitt da gesin ist), doch uns dess verainbart, daß wir uns nitt kains wegs trennen lassen wellend; daby man sich aber alles gutz versechen sol." Daruff im geantwurt, by gethonem bewilgen dess ratz zu bliben, wie wol sy beduren haben, daß sy sich hier inn der statt nitt wilfarn noch benügen lassen; wol vermaint, nitt irs sins etc. Uff disse antwurt redt der burgermaister witer: "So megen ir wol uff dem graben um statt ziechen." Daruff cantzler redt: "Nain, das wend wir nitt ton, sonder wend den nächsten 30 uff den berg in m[ines]g[nedigen] h[erren] gricht ziechen gen Sant Fiden." Aber sy zugend da har bis zum thor, den cantzler mit dem schlachtschwert forder 31 . Schlug also bim tor umhe 32 uff dem graben. Och in stille ghaim, zu guttem, habend och der rat 200 man in ire hüser potten, gerüst, sampt 4 stuck büchsly geladen, wo sy gwaltig 33 hierin weltend, alles wol gerüst, bis alle burger dess och innen wurden und sich gerüsten mochtend. Sy sind och so noch zum thor zogen, daß der burgermaister Franzist Studer selb 14 büchssenschützen zu im berüft in yl under das thor, die ir büchssen geladen ain jeder, alsso erwart. Gott syg lob, zu guttem gwent. Item uff nächst sontag, ist die sag, komentz zu Roschach zusamen. Ittem uff sontag och montag ist vil sir räten, och von Wil alhie ingriten der hoptman 34 . Item der ist och hie gsin von Schwytz, Jacob An der Rüty 35 , welcher
in Sant Gallen sach ain spruchman gsin by maister Haben 36 . Item der apt redt am sampstag in die statt; des tags wider hinus etc. Item es hat ainer von Thal us dem Rinthal (Vogt Brulisowers 37 son 38 , dess aptz rat) mitt dem stattaman von Sant Gallen 39 zu Lindow im wirtzhus frischlich ain koff geben 40 , villicht nit ghaiten von dem us dem Rinthal, ain wingart im geben um 600 lb den[ar] Sant Galler werig, wenn man zu Sant Gallen in der statt mess hab, im zaln etc. Ittem der münch 41 , so jetz im closter Sant Gallen predigt (ist, als gwiss ist, durch den messner 42 für ain rat tragen), ja der statt kilchen Sant Lorentzen, zum messner komen und mitt mer worten grett, da well er oder man werde in jars frist mess in der kilchen halten. Was fräffels 43 mögen ir bedencken etc. Item den ainen brieff 44 kompt von Nürmberg, gebend maister Andres Gässler 45 . Alhie im Rinthal was spater winblust gsin; fast abgfallen. Ich fürcht fürhin me, wie es by üch stand. Was ir zittung habend, schribend uns. Von Nürmberg ist nicht nüws. Dann man achtet 46 , das von Angsterdam syg war, laider 47 . So ich zu üch kom, hab ich mitt üch min sorg zu reden. Grützend mir minen lieben hern nachpurnn, hernn Rösten 48 , vor ain uns baiden 49 üwer gantz hus, maister Kasparn 50 , Rordorffem. Sagen im, daß er das blaw garn, welches ich [...]en a hie lassen färwen, by Gebhart Bronner 51 nem; ich habs in sin fässly gschlagen und [...]en b och zu wissen thon.
Mich blanget 52 zu üch hinn, Hans Müllem, sin volck etc. [...]c Habenn 53 . Die Rintaler und ander sagen warlich vil gutz, och vil mitlidens von im [...]lb d , das sagend im und danckend im, fümämlich och der prediger us dem Rinthall 54 . Gott [...]alte e inn. Actum S. G[allen], yl, uff zinstag vor Johanis Baptiste anno 35. jar. U[wer]williger a[rmer] Hans Vogler zu S. Gallen. [Adresse auf der Rückseite:] Ain min insonnders gelieptten hernn und fründtt, M. Hainrichen Bulligemn, zu aygnen hannden. [597]Peter Schnyder an Bullinger Laufen, 23. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 340, 55 (Siegelspur) Ungedruckt Hat eine Konventualin von Dießenhofen [Anna von Fulach] als Taufpatin für das Kind des [...] Rubli von Dachsen zurückgewiesen, damit aber den Zorn von Junker Hans Wilhelm [von Fulach] auf sich gezogen. Getrauwter, lieber herr unnd bruoder. Guoter maynung lon ich euch wyssen, das uff nechst sontag verschinen 1 deß alten Rublis sun 2 von Dachsen 3 zuo mir komen unnd gebetten, ich söl im ain kind thuoffen. Als er mir angeben uff ze schriben deß kinds götte unnd gotten 4 , hatt er zuo ainer gotten gnomen juncker Hansen Wilhalms 5 dochter 6 ,
so ain closterfrow ist zuo Diessenhoffen 7 unnd yetz an 6 wochen bim vatter, da ze Luoffen, degelsamme hatt 8 . Daruff ich inn gebetten, dwil er si gunnen 9 hab, so söl er von stund an zuo ir gon unnd zuo ir sagen, si söl ain andere an ir statt gunnen; dann es zime ir nit, hie kinder uß dem thuoff zheben. Das nun beschehen ist unnd ir schwuöster 10 gewunnen an ir statt. Uff semlichs, lieber herr unnd bruoder, ist juncker Hans Wilhalm zuogefaren 11 unnd ha[tt]a semlichs ubel uffgnomen, gibtt mich gott unnd der weltt inn halß 12 , sam 13 ich ungurlich 14 gehandlet habe. Das ich nun sinem unverstand 15 zuogib, unnd wie er mir vormals den brand geschürt gegen burgermaister unnd den kilchgnossen 16 , also ists yetzmal aber 17 ; unnd vermein aber ich entlich, da nüt ungeburlichs gehandlet haben anders, dann das ich ampts halb schuldig bin unnd kain ansehen der person haben sölle, unnd das alle die, so unser christeliche religion verachtend (als die nunn thuott), kain gmainsame 18 mit unns habind in hörung götlichs worts, in kilchgang, empffahung der halgen sacramenten. Mit denen söllind wir ouch in semlichem, die religion betreffend, kain gmainsame
haben. Es sey ouch uff ain mall 19 ouch also in synodo abgerett 20 , des glichen sey ouch Augu[stinus] der mainung b , wie anzogen württ De conse[cratione] di[stinctio] 4: "Vos ante omnia" etc. 21 Darumb, min lieber unnd trewer bruoder, sendt mir gott altag ein newen krieg. Da mich der menschen unwüssenhait beduret 22 , dann anders, ouch das ich yetz 11 jar da geprediget und kain hoherer verstand da ist, dann also unordenlich handlen unnd zum höchsten also wider die diener göttlichs worts vergrimpt sin. Laßend mich unnd min ampt uch alwegen 23 in trewen befolett sin, deß ich mich yetz und alwegen zum höchsten zuo uch vertrösten 24 will. Der guötig gott kome unns allen zuo hilf unnd trost. Amen. Datum zuo Luoffen uff 23. tag junii 35. Petrus Schnider, ewer williger bruoder. [Adresse auf der Rückseite:] Minem vertrauwten, lieben herren und bruoder Maister Heinrichen Bullinger, predicant zuo Zürich.
[598]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 24. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342, 50 (Siegelspur) Ungedruckt Sendet ihm (wie auch Bucer) einen Auszug aus Luthers soeben erschienenem Kommentar [zum Galaterbrief], angesichts dessen die Bemühungen um eine [Abendmahls-]Konkordie als aussichtslos erscheinen müssen. Gratiam et pacem. Nolui nescires, Myconi doctissime, quid sperandum sit de concordia illa Lutheranorum et phanaticorum 1 . Vides schedam exscriptam ex commentariis ad nundinas pascales proxime hoc in anno 1535 aeditas 2 . Plura et impetuosiora scripsit folio 127 et 128 3 . Insanit in eo opere in phanaticos, sed et impudentissimis mendatiis nos conspurcat. Et sunt interim, qui illi non supplices modo ad genua accidunt. Dii illam perdant muliebrem molliciem et perversum concordiae studium. Vale, observande frater, et haec tibi scripta putato. Similem tuae schedam Bucero transmisi 4 , ut videat, quocum agat. Nullam hic video moderationem impetraturam apud hunc, nisi prorsus abnegata sancta a veritate dicamus solum hunc dei virum sanctissimum recte de sacramentis sensisse. Der tüfel thüyge aber das! Vale. Ioannis Baptistae 1535. H. Bullingerus tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Osvaldo Myconio, Basileiensis ecciesiae pastori vigilantissimo, suo in domino charissimo fratri.
[599]Georg Distel an Bullinger Entringen, 24. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 441, 117 (Siegelspur) Ungedruckt Ist wohlauf, hat jedoch nach der Ankunft in Entringen seine (Tochter?] Salome verloren und stößt in seiner Gemeinde auf offenen und versteckten Widerstand einflußreicher Personen. Konrad [Hermann, gen.]Schlupfindheck wird Weiteres berichten. Fryd, gnad und barhertzikait von gott, dem vatter, durch Jhesum cristum, unsern heiland etc., darzu, was ich eeren und guts vermag, lieber herr gfatter und gebieter. Ich [da]nck a uch [altz z]ytt alles [g]uts etc. b , laß uch wyssen, das ich früsch und gsund bin mit sampt minem hußgesind. Das horte ich ouch von hertzen von uch, uwerm hußgsind ze sagen. Als ich gen Entringen komen, ist mir das Salome 2 gestorben und mir wenig ingangen, das ich ettwan hunger kan hab und die pfrunden noch nicht uffericht 3 . Doch muß ich mich lyden von des worts wegen. Ja min volck gantz widerspennig, sonders der schultheß 4 im flecken und die rychter, ouch die richysten
sich möchtig partyen und den gmeynen, fromen volck werck, lehen und hyiff abschlahen, die selben, so dem evangelio anhenging, vor gericht mit der thau vervolget, und wir als unser part wol geursacht wäre, sy vor fürsten oder sinem regiment zu verclagen. Ja, mir uff kantzel hinden fron altar 5 geschißen, ouch galgen gemalet an die tafflen 6 hinder dem altar et reliqua etc. Darumb ich wol 20 artickel wider sy hette, wölches ich als lyd durch gottes wort der reformacion. Deshalb ich geursachet, in 7 ir schalck zu straffen und die grindhuben 8 abzeziehen nach minem ampt schuldig und pflichtig, dadurch ich zygen 9 , ich fall mit gwalt c darin, das die warhait nit ist, sonder meer vor den frummen gemant, baß 10 zu straffen. Das thur ir ich ouch etwa d , mit giety sy erman und zu in in ratt gang, das wol vier mal e geschehen, sy nach der geschrift ermant abzestan, dem nach uff der kantzel ernstlich und dapffer, als ainem, dem sin ampt angelegen und zu statt zu verwalten. Bitt üch und alle unsere brieder, das sy gott für mich und für das mir vom herren empfolhen ist, bitten wöllent um besserung. Man hert kom 11 von ainem flecken als von dem, das vor langen jaren im bapstumb irre pfaffen nie haben riebig gelaßen etc. Gott gnad unß allen. Von andren sagen 12 wirt uch Conradus Schlupff in die heck 13 , pfarrer zu Seeberg 14 , wol underrichten. Nit mer, dann gott sy mit uch, allem uwerm hußvolck. Griessen wir alle brieder und gutt herren etc. Datum zu Entringen etc. 35., uff Joannis Baptiste. Jörg Distel, pfarrer zu Entringen etc. Uß groß yll hab ich uch nit latin künden schryben, darumb zürnent nit. Es gatt andern predicanten vast allen wie mir etc. [Adresse auf der Rückseite:] Fidelissimo et eruditissimo M. Heinrico Bullingero, ecclesiasti Tigurino, compatri ac preceptori suo charissimo etc. Zürich.
[600]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 24. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 360, 25 (Siegelspur) Ungedruckt Klagt über Verschlimmerung seines Bruchleidens. Hat auf Anfrage des Rats mit Kaspar [Megander] über mögliche Nachfolger für Franz [Kolb] beraten und Rhellikan, Peter Kunz sowie Heinrich Möriker vorgeschlagen; [Megander]hat außerdem Johannes Buchser genannt. Bittet um ärztlichen Rat. Tibi soli. Tibi soli. S. Ich muß min nott dir als minem getrüwsten bruder anzeigen. Ich hab dir meer 1 gschriben von miner hernia, wiewol ich, solang ich sy gehept, wenig schmerczen erlitten. Jedoch hett si sich gmeeret für und für, das hett weder her Fricz sälig 2 noch meister Jacob sälig 3 noch m[eister] Rudolf 4 nitt mögen weeren. Nun ists mir jecz darzu kummen, das ich übel besorg, ich werde der kilchen mitt predigen nimmen mögen forston, dann ich jecz 14 tag ein streng ruggenwee, darnach 14 tag ein grüselich schniden und grimmen per omnia viscera et intestina erlitten, daß ich dess tods was erwarten, et ita crevit hernia, ut ferme magnitudine capiti meo adsimiletur, wiewol jecz nach der kranckheit sich wider gelassen und gmindret. Man hett ouch mir den kanczel amm ingang müßen wyter machen, daß je alle min not in gheim für rat kummen, dess unsern[!] herren, als mir gsagt, übel erschrocken und bedacht, mir die burde ettlichermasß ze lichteren. Dann gott weist wol min müy und arbeit, so ich über mins libs vermögen getragen und mich lassen usßnüczen biß uffs hinderest. Indem, wie Francz 5 nimmen predigen mag in keiner kilchen, ich jecz uff dem wäg, habend min herren mich zum ersten, aber vor aller kranckheit, bschickt und wellen wissen von mir, an wän ich inen rati zu einem predicanten. Hattend Caspar 6 und ich unß vereinbaret, biß zu herbst Franczen ze versähen 7 , daby bleib es dozemal. Nun aber ich so gar ingfallen 8 , habend si Caspam ouch beschickt, glyche meinung gefraget, hat er kein antwurt wellen gen, sunder sich genummen, zu mir zu verdencken 9 und morndis'°dem rat antwurten. Also sind Casper und ich einß worden, Rellicanum ze presentieren, der frum und gelert gnug, wenn nun das gspräch 11 in unser grossen kilchen gnugsam wär (quamvis hic timeam, quod prius ab uno nunc ad votum contingat).
Denne habend wir ein im Nidersibental presentiert, Petrus a Conzenus, alias Cuncz b 12 , ist nitt ungschickt, eins großen ansähens, wol gfrünt 13 und bekant, wol beredt, 10000 lb rich, was mitt mir uff die disputacz gen Baden gschickt, der wirt jecz die ander wochen hie predigen, wirt man sin gspräch hören. Ist ouch der ersten einer by unß amm evangelio gsin, der das gancz land Nidersibental zu der ghorsame dess globenß vor der disputation gebracht, und noch die besten sind, unangsähen die im Obersibental, die lang rebelles und pontificii sind gsin. Zum dritten habend wir presentiert Meister Heinrich Möricker 14 ze Schincznach, dir wolbekant. His coram senatu addidit Caspar M. Ioannem Buchser in Sur 15 . Iam orabis deum cum ecclesia, ut det, qui sue gloriae et ecclesiae saluti sint commodissimi. Hab wol verstanden, daß sy mir nitt meer dann zwo predigen werdent zumuten, eine uff den sunentag, die andre in der wochen, und gar ein andere hilff der kilchen thun. Bitt dich, min bruder, wellist erfaren by üwern arczeten, was dietam ich haben soll. Es sind nitt allein intestina in den seckel 16 gfallen, sunder sumen 17
oder die feiste 18 vom necze 19 , und was ventositates bringt, weiß aber nitt eigentlich, was dasselb ist, thut mir wee. Ich sorg, ich möge nienarhin meer riten noch gon, also wird ich min Bullinger nimmer meer sähen. Darum lass dich nitt duren 20 , mich mitt dinem früntlichen schriben ze trösten. Lasß mich antwurt wissen aller dingen. Ich mag jecz nitt mer schriben. Vale, et si quae sub prelo tua sint, me certiorem facito. 24. iunii anno 35 Lachrimis has finivi. Tuus quem nosti B. H. [Adresse auf der Rückseite:] An Meister Heinrich Bullinger, ze Zürich predicanten, sinem insunders günstigen herren und bruder. [601]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 24. Juni 1535 Autograph: Zürich SIA, E II 336, 142 (Siegel) Gedruckt: CO X/2 47f Freut sich über das ihm entgegengebrachte Vertrauen. Bittet um sein Urteil über eine Stelle aus Erasmus' "Ecclesiastes". Empfiehlt [Thomas] Platter als neuen Buchdrucker. S. Quod etiam mysteria, ut ita vocem, tua talia non vis esse mihi 1 , intelligo animum tuum erga me. Gaudeo, ut magis nequeam. Dolet deinde tot esse ubique terrores, verum deus ut hactenus tuebitur suos, atque id est, unde dolor omnis absumitur. Duo vero sunt, quae scribere cogor ob temporis angustiam, unum de Erasmo, alterum de Blattero 2 meo.
Ecclesiastes Erasmi 3 , qui clam a , nondum quidem perfectus ad me venit, inter caetera sic habet post commendationem sacerdotii novi testamenti tandem ex collatione sacerdotii Aaronis et filiorum eius: "Quanta vero dignitas decet novi testamenti ministros, qui quotidie immolant illam coelestem hostiam angelicis quoque spiritibus adorandam, qui contrectant manibus carnem agni immaculati?"4 Non videtur permittendum, ut tale quidpiam in urbe christiana imprimatur 5 . Fac sciam sententiam tuam. Blatterum autem novum impressorem tibi commendatum volo, ut si quid possis illi mox praeter offensionem Froschoweri commodare, ne detrectes. Quae scribis, chara sunt atque adeo vendibilia. Potes igitur promovere tuis scriptis illius usum. Quod breviter dico, ne videar non confidere tibi. Spero aliquid esse, quo subveniatur huic. Tua 6 tibi remitto. Vale per Christum. Basileae, 24. iunii anno 1535. Os. Myc. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, praesidi verbi apud Tigurinos primo, suo inprimis charo.
[602]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 29. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342, 51 (Siegelspur) Gedruckt: CO X/2 48f Würde den von Myconius empfohlenen Buchdrucker [Thomas] Platter gerne berücksichtigen, ist jedoch zu sehr mit anderen Geschäften überhäuft. Die vieldeutige Ausdrucksweise von Erasmus mißfällt ihm; gegen den Druck des ["Ecclesiastes"] wäre allerdings nur dann einzuschreiten, falls diese Schrift noch weitere anstößige Stellen enthalten sollte. Gratiam et pacem. Omnia a me, Myconi venerande, reportaret, qui tuis mihi literis commendatus supplicat 1 , si modo esset, quod reportare gauderet. Sed negotia, quibus distringor, in momento pene non sinunt, ut Plattero vel alii cuipiam viro bono liceat inservire. Froschouero chartas a subcisivis horis illitas verius quam scriptas exhibeo, precibus fratrum improbis etiam victus et in hoc pistrinum adactus. Meminero tamen petitionis tuae, si qua se obtulerit huic viro inserviendi occasio. Nam videtur omnino esse vir bonus et dignus, cui benefitium conferatur. Erasmum complector et veneror ob venerabile senium et multa in literas et litteratos collata benefitia, interim execror lubricitatem hominis detestabilem. Novit hic homo duabus sedere sellis et utroque portare humero 2 . Verba, quae ascribis 3 , prope Chrysostomi b sunt ex opere De dignitate sacerdotali 4 , nec dubito, quin intelligat ipse sua ipsius verba per hyperbolen et amplificationem. Sed quid id ad plebem, cuius proprium est raro sapere, et ad quorum impuras manus haec perveniunt? Ferrem tamen hoc et dissimularem, si in toto opere hic modo scopulus promineret. At si in reliquis quoque scandala posuit c , nequaquam dissimularem. Explicandus est orbis, non intricandus scriptis nostris. Clare, pure et simpliciter loquendum. Quae vidit vel audivit vel Oporinus vel Blatterus vel Bebelius, referent 5 . Ego in praesentiarum plura non potui.
Opto te nobis et ecclesiae diu incolumem, frater dilectissime. Die Petro et Paulo sacra, 1535. H. Bullingerus tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Osvaldo Myconio, sanctae Basileiensis ecclesiae antistiti vigilantissimo, suo in domino charissimo fratri. [603]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 30. Juni 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342, 46 (Siegelspur) Ungedruckt Die V Orte haben im Streit um die Formel des Huldigungseides und um den Meßzwang in der gemeinen Herrschaft Freie Ämter nachgegeben. Gratiam et pacem. Nolui nescires Pentacomeorum olygarchas remisisse iram, rescripsisse nostris permissuros se, ut praefectus a nobis Wagadalensibus missus et iusiurandum solius divini nominis obtestatione roget, deinde ad missas neminem cogat. Se vero curaturos, ut pactis stent, qui promisere paganicam fidem professurum 1 . Dann die inn Fryen Amptern oder Wagental sind inn gheinem fryden und habend sich ann die 5 ort ergäben 2 . Daby wöllend sy die lüt behallten. Ex nostris nemo erat omnium, qui postulationi aquiesceret priori. Id senserunt nimirum, unde et iram remisere. Valebis in domino. Ultima iunii 1535. H. Bull. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Osvaldo Myconio, domino suo colendo.
[604]Bullinger an Ambrosius Blarer, Johannes Zwick, Konrad Zwick und Thomas Blarer Zürich, [Anfang]Juli 1535 Gedruckt: In d[ivi] apostoli Pauli ad Galatas, Ephesios, Philippenses et Colossenses epistolas Heinrychi Bullingeri commentarii, Zürich 1535, f. 1r.-4v. (Widmungsvorrede)2 Wird von vielen zur Fortführung seines Kommentarwerkes zu den apostolischen Briefen gedrängt, obwohl seine Pflichten ihm kaum Zeit dazu lassen und obwohl schon zahlreiche solche Kommentare geschrieben wurden, so etwa zum Galaterbrief die verlorenen von Origenes und anderen, die erhaltenen von Hieronymus, Ambrosius, Augustin und Theophylakt sowie in neuerer Zeit jene von Lorenzo Valla, Lefèvre d'Etaples, Erasmus, Luther, Megander und Johannes [Bugenhagen]. Greift gerne auf Worte und Meinungen anderer zurück, doch kann es nicht genügen, Zusammengetragenes bloß aneinanderzureihen; die Darstellung muß den Bedürfnissen der Zeit entsprechen, die Einseitigkeiten früherer Ausleger sind zu vermeiden, und vor allem ist nach der Ehre Gottes und nach Übereinstimmung mit der HI. Schrift zu trachten. Behandelt die vier Briefe im Zusammenhang, weil sie insgesamt die Summe des Glaubens enthalten: Der Epheserbrief lehrt die wahre Erkenntnis Christi, die im Galaterbrief gegen Feinde verteidigt und im Kolosserbrief nochmals zusammengefaßt wird; im Philipperbrief reicht der himmlische Arzt Paulus Medizin für Angefochtene dar. Widmet die Kommentare den vier [Konstanzern], nicht um ihnen zu schmeicheln, sondern um durch ihre Autorität, die auf ihrer Frömmigkeit und Weisheit sowie auf der Armenhilfe ihrer gebildeten Schwester Margaretha Blarer gründet, geneigte Leser zu gewinnen. Grüße. Clarissimis viris d. Ambrosio Blaurero et Ioanni Zviccio, Constantiensibus praesulibus, Conrado item Zviccio et Thomae Blaurero, patritiis et senatoribus fratribus, Heinrychus Bullingerus gratiam et vitae innocentiam a domino. Qua dexteritate enarraverim hactenus aliquot apostolorum epistolas 3 , norunt ecclesiae, penes quas d[ivus] Paulus voluit de prophetiis esse iudicium 4 . Ego quidem de puritate fidei simplicitateque mihi bene conscius nunc demum et de ecclesiarum approbatione bene ominari incipio, posteaquam magni nominis viri pietate et eruditione celebres. fratres item sancti et
complures, ut in reliquas quoque epistolas commentari pergam, urgere non cessant 5 . Remorantur equidem vel plurima conantem frequentes illae contiones publicae, remorantur negotia varia. Quid, quod temporis angustia ac brevitas non modo mihi me ipsum surripit, sed conatus meos vehementissime fraudat? At illi nihilo minus non omnem aiunt deperdendam esse occasionem, arripiendum esse quantutunicunque supersit temporis illoque bene utendum; caeterum scribendis commentariis non posse me utiliorem piis collocare operam. Dum vero obiicio doctas et sanctas multorum tam prisco-II 1v. rum quam recensiorum enarrationes in apostolicas extare epistolas, inde protinus isti colligunt planum fieri, quod diversa semper fuerint in ecclesia munera dei et suum cuique donum vel hodie datum sit, quod nisi improbitatis accusari velimus, fideliter in proximorum utilitatem sit erogandum, quum hoc ipsum videamus factitasse et veteres, qui, tametsi in epistolam Pauli ad Galatas extarent quinque libri Origenis et decimus Stromatum liber 6 , non revocarunt a commentatione calamum suum. Equidem constat veterem ecclesiam plurimorum simul expositiones legisse vel huius (ut caeteras non commemorem) ad Galatas epistolae. Nam Hieronymus author est 7 post Origenem in epistolam ad Galatas scripsisse Didymum Alexandrinum 8 , Appollinarium Laodicenum 9 , Alexandrum quendam 10 , Eusebium quoque Emesenum 11 et Theodorum Eracleotem 12 . Verum illa non pervenerunt in manus nostras. Nam iniuria temporum interciderunt. Venerunt autem ad nostram memoriam, quae scripsere d[ivi] Hieronymus 13 , Ambrosius 14 , Augustinus 15 et Theophylactus 16 , ut alios
taceam. Putarunt ergo isti exactores commentariorum nostrorum nihil me contra maiorum peccare exemplum, si post maxima maximorum virorum munera aera minuta duo mittam in gazophylacium domini 17 , peccaturum autem, si negern in commune deferre, quod contulit gratia domini. Prodiisse sane aiunt in lucem etiam hodie annotata et ||2r. commentationes in epistolam Pauli ad Galatas doctissimorum virorum Laurentii Vallae 18 , Fabri Stapulensis 19 , Erasmi Roterodami 20 , Martini Lutheri 21 , Gasparis Megandri 22 et Ioannis Pomerani 23 , verum adeo non debere illorum diligentiam absterrere a scribendo, ut incitet potius, utpote qui enarratione ipsorum diligenti plurimum possim iuvari.
Vicit tandem obstinatiam meam ratio, operis difficultatem cum veterum tum recensiorum diligentia. Non enim, quod nonnulli solent, erubesco aliorum bene uti et verbis et sententiis. Quorsum enim attinet veritatem vere et simpliciter propositam nolle nisi peregrina et nova veste tectam recipere? Cum ipsa vetustas nonnihil authoritatis rebus addat et foelicius nonnunquam, purius et apositius apud illos reddita sit, quam hodie a nobis reddi possit. Atqui sic dicat aliquis: Praestaret solis priscis omnes collocasse operam neglectis nuperis illis tractatoribus, qui ex retextis aliorum sertis novas subinde corollas concinnare gaudent. Verum notum est proverbium vulgatissimum greek greek greek greek 24 . Neque enim unus omnia vel vidit vel didicit. Nec vero probandi sunt consarcinatores stolidi, qui citra iudicium quaelibet congerunt. Necesse enim est, ut quaelibet suo dicantur loco. Gemma est proprium verbum suo loco insertum, ut de sententiis taceam. Alium ordinem et tractatum ||2v. alia requirunt tempora. Quid, quod alii interpretes aliud atque aliud spectarunt? Requiras in aliis ordinem, in aliis perspicuitatem, copiam in his, brevitatem in illis. Sunt, qui in asserendo infirmi in refutando maioribus polleant viribus. Sunt alii, qui in locis communibus tractandis non infoelices, at in enarrandis authoribus, id est reddenda mente authoris, sint infantissimi, utpote in quos competit illud Caii: "harena sine calce"25 , et illud Ciceronis: "scopae dissolutae"26 . Videas alium interpretem, qui in sacris exponendis nihil nisi tropos et idiomata observet, alium vero, qui linguas modo conferat; certat tertius aliquis contra haereses et haereticos, et hi fortassis negligunt, quae faciunt ad aedificationem fidei, consolationem afflictae conscientiae et ad exhortationem ad sanctimoniam et integritatem vitae. Iam qui haec superstitiose etiam curat, fere reliqua omnia negligit. At diligentis et absoluti interpretis erat ista omnia observare. Id quod non in hoc dico, quod ipse viderim aut hoc ordine et hac diligentia commentariis nostris sacra enarraverim, sed ut morosi quidam amentesque videant hodie non inanem ludere operam, qui commentariis aedendis accurate invigilant. Scriptura enim amplissimus ingeniorum campus est. In quo tamen illi modo foeliciter exercentur, qui metas fidei et charitatis non transgrediuntur; item, qui gloriam dei, non suam quaerunt. Notissimum certe illud comicum: "Nullum est ||3r. iam dictum, quod non dictum sit prius."27 Quodsi nihil posthac dicendum, nisi quod prius non sit dictum, silendum profecto erit omnibus. Verum quis hoc ab homine exigat? Loquendum ergo omnibus, quorum loqui interest, quorum loquutio sana est atque prodest. Quod me attinet, malo ego in spongiam recidere 28 et interire scripta mea, si non prosunt ecclesiae, si non per omnia congruunt scripturis canonicis. Hae
enim merito cynosurae 29 loco sunt omnibus per hoc fretum navigantibus. Deus autem et pater domini nostri Jesu Christi mihi testis est, quod hanc operam iuvandi, non aliorum scripta vel obscurandi vel calumniandi, suggillandi vel vellicandi studio suscepi. Data autem opera statui quatuor hasce Pauli epistolas - ad Galatas videlicet, Ephesios, Philippenses et Colossenses - uno hoc volumine et complecti et exponere, quod in his totius religionis christianae summa appositissime videatur exposita. Eiusdem quidem argumenti sunt duae priores et postrema, sed non pari filo a et ratione conscriptae. Nam in epistola ad Ephesios simpliciter exponit cognitionem suam in mysterio Christi, id est, quae sit vera Christi cognitio secundum evangelium. In Galatis vero hoc ipsum docens maxime contra renitentes et iudaismum pro christianismo obtrudere volentes disputat. In utraque vides doceri, quae sit fides christiana, quae vera religio cognitiove dei per Christum, sed aliter atque aliter exponi. Et Coloss[ensibus] ||3v. dicata epistola nihil discrepat ab ea, quae scripta est Ephesus, nisi illam huius epitomen vocare malis, quemadmodum epistola Pauli ad Galatas eius, quae ad Romanos scribitur, epitome est, quod iustificationis attinet negotium. Nam quae ibi de vocatione gentium disputavit fusius, succinctius constringit in epistola ad Ephesios. Hisce autem tribus epistolis commodum coniungitur epistola ad Philippenses, quod in hac mira contineatur consolatio in afflictionibus, exhortatio ad charitatis, perseverantiae et virtutum studium, quae omnia iis praemodum sunt necessaria, quibus innotuit cognitio Christi et modus iustificandi per gratiam dei. Nam hi variis afflictionibus explorantur, nonnunquam vel inertia vel corrupta doctrina et haeresibus a simplicitate abducuntur, ut pharmaco aliquo adversus hos morbos sit opus, quod quidem coelestis medicus Paulus ea paravit epistola. Cum autem circumspicerem, cui pro more hasce commentationes, laborem meum, dedicarem, primum occurrit integritatis vestrae quatemio firmissime sibi fide, nobilitate, gloria et sanguine connexa 30 . Non spectavi ego dedicatione mea, quod multi solent. Alii enim suo labore eos illustrare cupiunt, quibus opera dedicant, ego vero operam meam ex vestra authoritate, gloria et virtute ornari cupio. Ambiunt alii dedicationibus magnorum hominum favorem et amicitias demereri, illos et ad officia sibi quasi ohnoxios obstringere sat-||4r. agunt. Multi encomia istorum artificiose componentes non citra adulationis crimen ipsos ab iis laudant virtutibus, quas eis inesse vellent. Hisce autem apud vos nihil mihi erat opus, ut qui amaveritis me officiosius semper, quam unquam sim merendo. Nec ego vel lucrum facere vel encomia canere institui. Adulari non didici. Neque vobis adulatore opus est, qui absentes virtutes, quas praesentes cupiat, laudibus vehat et ita veluti stimulum infigat et
calcar addat. Ipsi per divinam adiuti gratiam vobis ipsis satis estis ad gloriam. Nec uno aliquo vobis opus panegyrista. Nam urbes praeclarae doctrinam vestram sanam, pietatem religiosam, prudentiam item senatoriam raram, sapientiam et fidem praeclaram, eruditionem quoque praesignem et humanitatem excellentem suspiciunt, hasce in vobis praedicant populi, de hisce gratulantur ecclesiae, invident has impii, venerantur illas in vobis sancti et fausta quaeque imprecantur. Accedit praeterea gloriae vestrae castissima illa soror vestra Margarita Blaurera, quae post pudicitiam virginalem et multa et magna in pauperes, hoc est in Christum sponsum, officia beneficiaque eximiis aliis dotibus multis et variis eruditionem quoque et peritiam Latinae linguae coniunxit, pia et deo dicata per omnia. Agnoscitis nimirum dona dei. Non ignoratis, quantum tota vestra familia ob praeclara dei dona accepta debeat ecclesiae. Nihil habemus, quod ||4v. non acceperimus. Nemo de acceptis dei donis perinde gloriari debet, quasi non acceperit 31 . Et quae dantur a domino, in hoc dantur, ut prosimus quam pluribus. Equidem vos nemini non prodesse, obesse nemini studetis, beneficos et humanos exhibetis vos omnibus. Eatenus ergo vos ipsos et nobis impendite, ut vestri nominis auspitio hi commentarii nostri exeant in publicum, id est, ut vestri nominis authoritate vendibiliores magis propitios habeamus lectores. Salutant vos fratres, Leo Iudae, Conradus Pellicanus, Theodorus Bibliander et caeteri symmistae. Valete in domino. Tiguri, mense iulio anno domini 1535. 31 Vgl. 1Kor 4, 7.
[605]Melchior Volmar an Bullinger und die Zürcher Kirche Isny, 1. Juli 1535 Autograph: Zürich StA, E II 345, 208 (Siegelspur) Ungedruckt Dankt den Pfarrern und dem Rat überschwenglich für die ihm während seines Zürcher Aufenthaltes erwiesene Gastfreundschaft. Wohnt mit seiner Frau [Margaretha] bis auf weiteres bei seinem Schwiegervater. S[alutem]d[ico]. Benevolentia erga me vestra, optimi ac candidissimi fratres, officiumque illud singulare, quibus me, dum isthic essem 1 , estis prosecuti, tantum effecerunt apud me, ut, ubicumque terrarum sim aut etiam futurus sim, nunquam profecto interitura sit in animo meo iucundissima vestri memoria, idque adeo iure ac merito fit, cum ea praecipua lex amicitiae esse debeat, ut amicis ac benefactoribus nostris, si re ipsa et officiis respondere a non possumus, memoriam certe eorum, quoad licet, perpetuo conservemus. Neque sane ego adeo stupidi sum ingenii, ut officia erga me vestra, hoc est totius ecclesiae Tigurinae atque adeo senatus ipsius, non agnoscam, neque rursus tam ingratus, ut ea ipsa parvifaciam, quapropter, sicubi fortasse animum erga vos meum pleniori aliquo argumento testatus fuero, aliquid profecto me dignum fecisse videbor. De rebus meis scribere nihildum certi possum. Hic adhuc residemus, ego atque uxor 2 , apud socerum 3 expectantes voluntatem domini, cuius pax semper vobiscum. Datum Isnae, Rhetiae oppido, calendis iulii 1535. Vester ex animo Melchior Rufus Volmarius. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Bulingero ac toti ecclesiae Tigurinae.
[606]Benedikt Euander an Bullinger Isny, 2. Juli [1535] Autograph: Zürich StA, E II 361, 277 (Siegelspur) Ungedruckt Ist sehr dankbar, daß ihn Melchior Volmar aufgrund von Bullingers Empfehlung so freundlich behandelt; er wird alles daransetzen, daß die Verdienste der Zürcher [in Isny] erkannt und gewürdigt werden, besonders von [Peter]Buffler, dem Bullinger - wie er von [Georg] Binder erfahren hat -noch schreiben wird. Doctor Melchior Volmarius adhuc apud nos agit, et ex tua amicissima cornmendatione 2 tam humaniter me fovet ac tractat, ut certe nesciam, quibus rebus et tibi et ipsi vel saltem aliquas gratias referam; video autem liquidissime, quantum tua apud ipsum valeat autoritas, qui omnibus modis studet, ut tuis iussis mihi benefaciendo satisfaciat; tum insuper, quid mihi a vobis sperandum sit, planissime intelligo; etenim si me aliis tam sedulo committis, quid tu mihi, si occasio se obtulerit, non ultro offeres. Sed age perge, humanissime doctissimeque vir, in rebus meis promovendis, atque hoc mutuum facies; nam et ego (si saltem vestris laudibus et autoritati aliquid addi potest) in eis augendis sum occupatissimus, neque desistam, donec vos in rebus omnibus et optime sentire et rectissime agere evicero, id quod nunc a apud multos obtinui, praesertim apud Buflerum 3 , cui te brevi scripturum 4 ex litteris Binderi 5 non sine summa voluptate intellexi. Vale. E ludo nostro, 6. nonas iulii. Benedictus Euander. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinrico Bullingero, contionatori Tigurino christianissimo, praeceptori et domino suo colendissimo.
[607]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 2. Juli 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 68 (Siegelspur) Ungedruckt Rhellikan hat in Straßburg nichts Neues von den Verhandlungen über eine Konkordie mit den Lutheranern erfahren; die Straßburger sind verärgert, weil Grynäus [aus Tübingen]zurückgerufen wird. Myconius will versuchen, den Druck von Erasmus' ["Ecclesiastes"] zu verhindern; der Basler Rat hat 1531 bereits einmal Maßnahmen gegen eine von Erasmus herausgegebene Briefsammlung ergriffen. Der Kaiser hat einen Türkenfeldzug angekündigt und will sich danach um das Konzil kümmern. Myconius hält das Einlenken der V Orte [im Streit um die Eidesformel in der gemeinen Herrschaft Freie Ämter]für einen neuen Schachzug. Dankt für die günstige Aufnahme seiner Fürsprache für [Thomas] Platter. Ist empört über die Absicht der Urner, die Glarner durch einen freundschaftlichen [Kirchweih-]Besuch wieder auf ihre Seite zu ziehen. S. Rellicanus fuit Argentinae, et dum rogo, quidnam egerit de negocio concordiae Lutheranae, respondet, ne verbum quidem, nec tale quid accepisse ab Argentinensibus, quod miror certe. Nihil dederunt ad me literarum. Movet eos, quod revocamus Grynaeum 1 . Sunt, quibus parum est omnes doctos e nostra periisse ecclesia. De Erasmo non est, quod scribam, nisi illud, patres adducere pro defensione sui, quos et Argentinenses pro se in eodem negocio adducant. Nam rem ego agere coepi apud librorum censores 2 , non odiose tamen. Summa: Admonui hos, ut agant pro officio, et ubi verba caepta sunt defendi, subiunxi: "Non Erasmi quaero expositionem, imo nec curo, sed verba ipsa 3 , quae venient ad nostros adversarios. Si unus erit, qui haeccine non ad suum propositum exponet, nugae sint, quicquid hactenus vel egi vel dixi." Vidimus adhuc alia concionatoris illius 4 ; quaedam placent, quaedam minus. Sed quid facias? Talis hactenus fuit Erasmus. Ego homini faveo praeter multos alios, sed invitus tamen permitto premi aliquid hic, quod adversetur veritati. Nihil si potero, non defuit conatus tamen. Scripsit Floridarum epistolarum librum unum 5 , eas impressit Herwagius 6 anno 1531 et damnum passus est, nam senatus libros praeter paucos,
qui iam erant vel distracti vel distributi, ad se receperat propter contumelias urbi nostrae turpissime factas a 7 . Horum unus nunc in manus venit mihi, imo duo. Utinam alterum tu haberes! Sextemiones sunt 13, forma est maxima 8 . Nescio quis commode ferret. Videres illic Erasmum. Praeter haec caesar literas misit ad nostros 9 se nunc adgredi Turcam, petere, ut deum oremus pro felici exitu. Qui si eveniat, omnes vires se adhibiturum, ut concordia per indictum fiat concilium 10 . Quod postremo scribis de Pentacomeis 11 , non interpretor nisi ad ipsorum usum. Non placent, quod agunt isti, breviter. Tandem ago gratias tibi, quod petitis meis pro Blattero tam pronus adquiescis 12 . Invenies, si quid erit, et me pariter promptum. Vale cum tuis et Utingero. Basileae, 2. iulii anno 1535. Os. Myco. tuus. Fuit hic Urius quidam 13 , qui ita inter convivandum dixit: "Delegimus 200, qui invisant Glareanos pro veteri more 14 et quanta possint comitate agant cum his, qui novam fidem amplectuntur. Tum ex hisce si quis fuerit, qui disputare
praesumpserit de evangelio, prohibuimus, ne quis respondeat, sed mittat ad quatuor, quos ordinavimus ad hoc negocii 15 . Ita conamur omnes tandem ad nos denuo perducere" etc. Haec ideo: Nihil unquam magis sum veritus, quam ut pagani discerent hanc artem. Abeant cum cacodaemone, qui sic eos docet. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, ecclesiastae Tigurino primario, suo in domino fratri. [608]Johannes Zwick an Bullinger [Konstanz], 3. Juli 1535 Autograph: Zürich StA, E II 346, 17f (Siegelspur) Ungedruckt Kann die versprochene Antwort noch nicht geben, aber Thomas [Blarer] hat bereits geschrieben und wohl auch mit Bullinger über die Prädestination und die Lage in Württemberg gesprochen, außerdem kommt eventuell Konrad [Zwick] bald nach Zürich; aus diesen Gründen sendet er Bullingers [Prädestinationsschrift] unkommentiert zurück. Der Memminger [Pfarrer] Simprecht [Schenck] ist von Capito und Bucer nach Straßburg berufen worden; vielleicht, weil er Bucer in der Abendmahlslehre und beim Streben nach Einigung der schwäbischen Kirchen nicht folgte, während Gervasius [Schuler] in Memmingen, der Ulmer [Martin] Frecht und die Augsburger schon gewonnen sind; vielleicht soll er auch Bucer und Capito während einer Frankreichreise vertreten. Grüße. O me terque quaterque miserum 1 , qui toties polliceor 2 proximo semper tabellione me responsurum, cum hoc ipsum nec iam faciam 3 . Sed solus candor tuus me consolatur, deinde, quod non ignoras, quantum inter os et offam intervenire possit 4 . Scripsit autem ad te consobrinus Thomas 5 . Deinde non dubito, quin coram de multis tecum contulerit 6 , praecipue quoque de praedestinationis sententia, deinde, ut sese res habeant in Wirtenbergensi ducatu. Hinc certe excusari possum, si non modo differam, sed totus cessem de hisce scribere, quorum a ille te per literas et coram fecit certissimum. Deinde fieri potest, ut
fratrem Chunradum 7 brevi videas apud Tigurum 8 . Tum quoque pro mutis literis habebis vivas. Libellum tamen remitto 9 , ne forte aegre isto careas. Responsionem expecta 10 . Nunc, si me eneces, dare non possum. Unum hoc addo, Sympertum 11 Memmingensem a Capitone et Bucero vocatum Argentoratum. Per nos eo profectus est. Causam vocationis ignorat, sed nisi me fallat nasus, non nihil olfacio 12 . Sympertus tardior hactenus fuit in amplectenda sententia exhibitionis illius ipsissimae corporis Christi in coena, Bucero quoque non nihil restitit Memmingae; ergo Argentoratum vocatus esse potest, ut hanc sententiam imbibat. Deinde, cum Bucerus, certe honorantissimus vir, totus in hoc sit (quod suspicor), ut ecclesiarum aliquot Sveviae in unum coeant et iuxta oeconomiam ||18 ad Monasterienses scriptam 13 reconcilientur, Sympertus vero non videatur accessurus, vocatus est fortassis, ut huius rei causa plenius instituatur. Interim absente Symperto b Gervasius 14 agit, quod illo praesente aut non posset aut non tam comode posset. Habet Bucerus Ulmensem Frechtum, habet iam fratres Augustanos, qui sese subscripserunt 15 , si modo bona fide et ex conscientia. Ex Argentorato vero prodit lex. Quodsi Memmingam addiderit, de reliquis ecclesiis forte minus est sollicitus. De nostra ecclesia nihil est, quod speret. Ambrosium c16 an habeat, plane nescio. Sunt autem, qui suspicantur Bucerum cum Capitone in Galliam abiturum, Sympertum interim facturum offitium Argentorati, cum Memminga illo non difficulter carere possit. Utcumque sit, brevi scivero. Orandus interim dominus, ne inducat nos in tentationem 17 . Vale cum charissimo meo Pellicano et familiis vestris. 3. iulii 1535. Parce, obsecro, tam minime latinae scriptioni. Tuus Io. Zvick. [Adresse auf S. 24:] Clarissimo viro d. Hainricho Bullingero, domino et fratri observandissimo.
[609]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 5. Juli 1535 Autograph: Zürich StA, E II 360, 27 (Siegelspur) Ungedruckt Sendet die Abschrift eines von Bullinger an Megander gerichteten Briefes zurück; letzterer scheint nicht mehr verstimmt zu sein und hat seinen Kommentar zu den Timotheusbriefen fertiggestellt. Teilt Bullingers in dessen Brief an Bucer [oben Nr. 562]geäußerte Auffassung bezüglich der von Chelius eingeholten Gutachten. Will auf weitere ihm übersandte Schriften [HBBibl I 72 und 721] bei nächster Gelegenheit eingehen. Sein Bruchleiden zwingt ihn gegen seinen Willen zur Einschränkung der Predigttätigkeit. Nach den Probepredigten von Peter Kunz und Rhellikan steht die Wahl [eines Nachfolgers für Franz Kolb] unmittelbar bevor. Deutet seine ungünstige Meinung über Konrad [Hermann] an. S. Preter spem tuas accepi literas 1 , charissime Heinrice, preter item spem a Friburgo redit nuncius vester 2 in omni pluvia et tempestate, quo factum est, ut ad tuas respondere non potuerim singulatim. Proximo vero nuncio curabo, ut literas inveniat paratas. Remitto apographum epistolae tuae ad Megandrum 3 . Ostendit ipse epistolam tuam, dum a Brugis rediret et simul in Bürren propter synodum servandam conveniremus 4 , gratulabundus et optime, ut videbatur, contentus. Nihil amplius audio, quod contra te habeat, quam quod contra omnes, ut eum suis depinxisti coloribus 5 . Scripsit in utranque ad Timotheum 6 ; iudicium sit penes legentes. Ceterum copiam epistolae tuae certe et verissime et liberrimae ad Bucerum 7 remittam. Mecum sentis de consilio Melanchtonis et Buceri ad regem Gallorum 8 . Si sic libet a veritate discedere et licet, propterea quod docti sumus, tandem in omni scriptura licebit, quod libuit, nec habebimus, quod pontificiis obiiciamus. Tibi ego subscripseram 9 Chelio sic volente, sed certe sine periculo, quandoquidem nihil consulis, nisi quod spiritus dei iam dudum in scripturis iubet et admittit. Quod ad moderationem hanc 10 et quae in Gal., Eph. scribis 11 , proximo quoque nuncio respondebo interim gratias agens pro tua in me sollicitudine.
Hortaris, ne contionibus desim. Ah, mi Heinrice, quid plus vellem! Sed cum non possim et mox ecclesiae inutilior futurus sim Francisco 12 (quem tamen loquentem vix intelligis), quid hic agendum? Iam dudum et hactenus semper apud me constitutum est, utcunque crescat hernia, a functione cessare nolim, quam tamen nunc 16 annis ferme subii 13 , sed avertit me morbus ipse ab instituto, avertunt amici, sed sero nimis. Petrum Conzenum 14 et Rellicanum audivit magistratus pro contione, nimirum alterum illorum electurus, quamvis audiam priorem posteriori praeferri. Vale. Plura non potui dare, quandoquidem inopinato abire nuncius est coactus. 5. iulii anno 35. Unum hoc addiderim: Non omnes contionatores omnibus sunt invisi. Conradum 15 tibi suis coloribus depingam, quem tibi commendavero a amplius, si non inveneris ab initio literarum hoc indicium sic descriptum: Soli deo gloria b16 . Cogita rogatum rogare. Rursum vale. Tuus Bertoldus H. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiae Tigurinae antistiti, fratri suo charissimo.
[610]Bullinger an Joachim Vadian [Zürich], 7. Juli 1535 Autograph: Paris, Bibliothèque du Protestantisme Français, Ms 756/1, f. 52, Nr. 91 (Siegel) Teildrucke: Melchior Goldast, Philologicarum epistolarum centuria una, Frankfurt 1610, S. 231f, Nr. 54; Vadian BW V 227f Entschuldigt sich unter Hinweis auf die Arbeit an seinen Kommentaren dafür, daß er erst jetzt auf die schon dreimal vorgebrachte Bitte eingeht. Die Ambrosius zugeschriebene Schrift ["De sacramentis"]muß unecht sein, da sie zu anderen Werken dieses Autors nicht paßt, Erasmus hat jedoch als Herausgeber eine Stellungnahme zur Verfasserfrage vermieden; Bertram [Ratramnus], der Zeitgenosse Karls II., hat die Schrift gekannt. Sebastian [...] hätte schon lange erreichen können, was er jetzt erlangt hat. Vertreter [Zürichs] sind bereit, sich in Verhandlungen mit dem Abt [von St. Gallen]für die armen [Gotteshausleute?] einzusetzen. Bittet um Nachrichten über die [um Tunis kämpfenden]Heere. Gratiam et pacem a domino. Pudet pigetque me mei, vir honorande, qui in te optime de me meritum tam sum ingratus, ut tu cogaris tertio iam idem a me postulare 1 . Sed per Christum te oro, id delicti mihi condones. Negotiis enim, supra quam dici possit, adobrutus sum. Excuduntur iam secundo commentarii mei in Acta 2 . Scribo interim et in Ephesios Pauli, scripsi in Galatas, scripturus porro sum, si dominus dederit gratiam, in Philippenses et Colossenses ante proximas nundinas Francfordienses 3 etc. De libris Ambrosii 4 id sentio, quod tu: Stupidos hos nequaquam esse authoris optimi et iuditii emunctissimi foeturam. Stilus enim non congruit cum aliis Ambrosii operibus. Deinde longe aliam rationem sequitur in exponendi ratione sacramentorum in iis libris, qui absque controversia sui sunt, quam in his sequatur. Confer tu modo illa, quae in his de eucharistia scribit 5 ,
cum illis, quae leguntur 2. offitio. libro, cap. 28 6 , et in 1. ad Corinthios, cap. 11 a7 , et videbis, quam sibi sit dissimilis. Praeterea omnia in his libris sunt frigidius tractata, quam Ambrosii ferat acumen et diligentia. Erasmus suo more dissimulat et oculit suum iuditium. Non enim horum librorum vel verbo meminit. Reiiecit tamen in postremum tomum 8 , ut non dubitem illum sentire Magonis 9 cuiuspiam illud esse opus. Noluit tamen b censura sua notare illos libros subdolus, ne fortassis crederetur cultor esse nostrae de sacramentis sententiae, qui c scilicet non nisi duo aut ad summum tria confitemur d . Caeterum, quomodo istis libris usus sit Bertramus, non nescis 10 . Vixit is Caroli 2. ternporibus 11 . Caussam Sebastiani 12 non male habituram crederem, si ipse et constantior et modestior esset. Et iam dudum id impetrasset, quod nunc impetravit, si sanis obsequutus fuisset consiliis. De pauperum caussa 13 id omnino futurum spero: Wenn ettliche biderbe 14 nochmals den Antronium 15 bätind, daß er sy belybenn liesse und nitt also zwunge, und ers nitt thuon, demnach man söliche anzeygen, so wurde uff den nächsten tag mitt den orten durch min g[nedige]h[erren]gehandlet 16 , daß man mitt dem appt redte, daß er sy rüwig und ungezwungen liesse. Eam spem de nostris habeo. Nam cum quibusdam colloquutus sum, qui iniquo animo istius audiebant tyrannidem.
Si quid habes de caesareano aut Mauritanico, Parthico aut Turcico exercitu, obsecro, scribas 17 . Rem feceris etiam Röystio 18 gratissimam. Valebis optime. 7. iulii anno 1535. H. Bullingerus tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Praestantissimo viro doctori loachimo Vadiano, domino suo imprimis colendo. Sa[nt Galle]nn e .
[611]Jakob Bedrot an Bullinger Straßburg, 8. Juli [1535] Autograph: Zürich StA, E II 356a, 882 (Siegelspur) Übersetzung: [Hans Heinrich Füssli], in: Njbl. der Chorherren auf das Jahr 1781, 3. Stück, [Zürich 1780], S. 5f; [Pestalozzi], Lavater 26 Ist untröstlich über den Tod von [Heinrich]Lavater, der ihm sehr lieb war; verweist auf die ausführliche Schilderung von Otto [Werdmüller] im Brief an dessen Vater und verspricht, in den nächsten Tagen nochmals zu schreiben. S. O me infelicem, qui Lavateri nostri mortem 2 renunciare tibi cogor. Lacrymis certe istud a facilius quam atramento possem, adeo amavi adolescentem moribus innocentissimis. Nullum ex ternis liberis 3 habeo, cuius mors tantum mihi conciliasset moerorem, cuius rei b deus c atque adeo mea conscientia mihi testis est. Unicum me solatur, quod bona dei voluntate, nulla mea culpa, hoc mortis genere periit. Historiam omnem fide optima patri suo d scripsit Otho 4 . Ego idem volui et tibi, sed per luctum non licebat. Scribam tum post triduum. Tu interea pro tua prudentia parentem 5 optimum consolare. Ego enim id non possum moerore adeo recrudescente, quoties ego cunque in manus calamum accipio. Ex literis Othonis ad parentem rem omnem intelliges 6 . Sed vale. Per lacrymas addere nunc possum nihil. 8. iulii. Argen[torati]. Bedrotus tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Henrycho Bullingero, ecclesiastae Tigurino, amico et fratri suo syncerissimo. Tiguri.
[612]Otto Werdmüller an Bullinger Straßburg, 9. Juli 1535 Autograph: Zürich StA, E II 359, 2747 (Siegelspur) Teilübersetzung: [Hans Heinrich Füssli], in: Njbl. der Chorherren auf das Jahr 1781, 3. Stück, [Zürich 1780], S. 7 Berichtet, daß [Heinrich] Lavater am Abend [des 4. Juli] — wegen der sommerlichen Hitze, aber auch wegen der Hautreizungen, unter denen er litt -in der nahen III baden ging, den Fluß zusammen mit zwei andern Schülern überquerte, beim Zurückschwimmen aber von einem Krampf befallen wurde und unter den Augen des Vorstehers des Kollegiums [Melchior Cumanus] und anderer Zuschauer ertrank; sein Leichnam wurde erst am Tage darauf gefunden und bestattet. Domino Henrico Bullingero, patri suo inprimis colendo, s. p. Non equidem arbitror multis ambagibus apud te opus fore, partim quia omnes fortunae casus non tam fortiter ferre, quam faeliciter superare didicisti, partim vero, cum has literas alii nuntii plurimi et ipsa denique fama, quae est ipsius velocitas, anteverterit forsan omni generi virtutum sanctissimisque literarum studiis consecratum vixisse Lavaterum 1 . Abiit frigida lavatum iterum atque iterum cum uno et altero convictorum, qui simul omnes in unis aedibus conversamur 2 . Hominem eo insaniae perduxit vehemens calor aestivus, impulerunt et scabiei reliquiae, qua se tota liberatum in hac ratione sperabat, in hyeme quoque praeterita renuens aliam adhibere medicinam, quamlibet diris modis a scabie vexaretur. Itaque repetit flumen prope urbem 3 , quod antea quoque bis vel ter ingressus erat, sed iam confidentius non lavare contentus, nisi et traiiceret. Atque utinam, o deus immortalis, eadem faelicitate contigisset emergere, qua cum duobus aliis studiosis 4 traiecit. In ripa stetit cum aliis multis, qui toti collegio praefectus est 5 . Sed quid multis? Nemo potuit, vel si vitam in ultimum discrimen vocasset, Lavaterum in tanta fluvii profunditate (proh dolor) nutantem e periculo mortis eripere. Non est adeo difficilis traiectus eo loci, sed a spasmo nimirum subito correptum, utcunque natare quidem a , sed enatare non erat reliquarum virium. Nam eiusmodi se timere morbum,
utpote quo saepius laborasset, non solum alias, verum et interea, dum exueretur, questus est. Horrendum spectaculum b . Cum enim plusquam laboriose diuque corpus iactitasset strenue pugnans evadere, et cum nulla salutis spes affulgeret, solis manibus eminentibus iisque iunctis aliquandiu et in coelum sublatis non multo post inferior torrentis violentia oppressus est. Nec vel mortuus eo die amplius inveniri potuit, sed postridie demum et inventum et honeste sepultum est cadaver. Habes omnem rem optima fide perscriptam, quamvis ego ipse nequaquam interfuerim nec interfuisse vellem, nisi etiam adesse opemque ferre potuissem. Istius calamitosi balnei illi fuerunt soli conscii, qui una laverunt; caeteri sodales 6 e collegio ipseque in collegio summus forte fortuna intervenerunt. Quid ego nunc apud te querelas effundam? Equidem invitum me contineo. Quae etenim consolatio tanto poterit esse dolore superior, cum (ut virtutes ipsius praeteream et summum studium in bonis literis domestice tibi cognitum) omnium meorum sodalium plurimis nominibus coniunctissimo et tantum non solatio vitae miserabiliter spoliatus sim. Verum audi potius d. Bedrotum, qui haec omnia literis ad te diligenter exequetur 7 . Vale faelicissime cum tota ecclesia Tigurina. Scriptum Argentorati in aedibus d. Bedroti anno 1535, 9. julii. Otho Werdmüllerus tibi obsequentissimus. [Adresse auf der Rückseite:] Solidae ac verae doctrinae explorataeque fidei d. Henrico Bullingero, verbi ministro Tigurinae ecclesiae praestantissimo suo patri semper venerando.
[613]Jakob Bedrot an Bullinger Straßburg, 11. Juli [1535] Autograph: Zürich StA, E II 356a, 881 (Siegelspur) Teilübersetzung: [Hans Heinrich Füssli], in: Njbl. der Chorherren auf das Jahr 1781, 3. Stück, [Zürich 1780], S. 7f; [Pestalozzi], Lavater 27f Konnte vor Trauer nur wenig über den Tod des jungen Lavater mitteilen [vgl. Nr. 611]; wird dessen Bücher, Kleider, die Zither und das Schwert, wenn Bullinger es wünscht, auf die nächste Zurzacher Messe nach Zürich schicken. Bittet, den Vater zu trösten. Am selben Tag sind zwei weitere ertrunken. Man sagt, die Pest sei im Zunehmen. Bullinger wird vom Fall der Stadt Münster und von der Gefangennahme des [Täufer-]Königs [Jan van Leiden]erfahren haben. Der Leichnam [Lavaters]wurde gefunden und bestattet. S. Pridie, opinor, significavi tibi, sed paucis, Lavateri 2 nostri mortem, quae ita meum animum perculit, ut quid primum, quid ultimum scribam, plane ignorem 3 . Malo itaque ex aliis audias quam ex me, qui per lachrymas id nequaquam possum, praesertim ad te, qui in amando adolescente ex pari mecum contendisti. O diem igitur atrum, quo nobis talis adolescens tamque funesta morte abreptus est. Quanto ego redemptam huius vitam etiamnum optem, nihil attinet hic meminisse. Deu novit me equius ferre potuisse fui mei 4 , in quo unice acquiesco, mortem. im enim non minus amavi, atque si ex me natus esset, id quod virtutes ipsius merebantur. Me nunquam offendit tantisper, dum apud me fuit 5 , meo dicto ad superstitionem usque fuit audiens. In summa ita se gessit, ut ne Momus 6 quicquam in eo desyderare potuisset. Unicum me solatur in tam acerbo luctu, quod nulla mea culpa periit, me enim nesciente ac ne per somnium quidem cogitante, dum frigida scabiem 7 depellere voluit, vitam amittit. Tu, mi charissime Bullingere, parentes 8 consolare, ut potes et nosti. Ego enim istud a minime omnium possum, qui moerore propemodum contabesco. Res suas quo mittere debeam, a te certior fieri cupio. Auxit bibliothecam libris aliquot non poenitendis, orationibus Ciceronis, Vive 9 , Euclide Graeco 10 , commentariis Stellen in Proclum 11 , Isocrate 12 , aliis
item, quibus fratres 13 olim uti forsan non incommode possent. Vestes quasdam habet, sed plane detritas, cytharam denique et gladium, quae vendine b debeant an proximis c nundinis Zurczachensibus 14 ad vos mitti, tu me, rogo, in tempore fac certiorem. Vale, mi frater, et quod te dignum est tum in patre consolando tum in me excusando, facito. Ne vero nescias, eodem die perierunt aqua preter Lavaterum duo alii 15 . Pestem aiunt hic gliscere 16 . De Monasterio occupato et rege cum suis capto historiam nosti 17 , opinor. Hofmannus adhuc in carcere profundo latet 18 . Sed haec ex aliis. Iterum vale, mi amice d , charissime. Raptim. Argen[torati]. 11. iulii. Bedrotus. Cadaver diu et solicite quaesitum altero die repertum est et sepultum iuste etc. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Henrycho Bullingero, ecclesiastae Tigurino, amico et fratri suo syncerissimo.
[614]Petrus Dasypodius an Bullinger Straßburg, 12. Juli 1535 Autograph: Zürich StA, E II 358, 111r.-v. (Siegelspur) Teilübersetzung: [Hans Heinrich Füssli], in: Njbl. der Chorherren auf das Jahr 1781, 3. Stück, [Zürich 1780], S. 8f; [Pestalozzi], Lavater 28, Anm. Dankt für die Hilfe, die sein Schwager Hans Sunnenmann bei Bullinger gefunden hat. Berichtet ausführlich, wie Heinrich Lavater mit einem Studenten aus Lindau am Abend [des 4. Juli] — entgegen den Weisungen seines Hauswirts Bedrot, der gerade zusammen mit [Christian] Herlin beim durchreisenden Simon Grynäus zu Besuch war -heimlich in der nahen III baden ging, diese sodann wetteifernd durchquerte und beim Zurückschwimmen wegen eines Krampfes vor den Augen des Leiters [Melchior Cumanus] und einiger Schüler des Kollegiums ertrank; nach dem Geständnis seines Begleiters hatten sie schon um die Mittagszeit an derselben Stelle gebadet, wobei ein ähnlicher Zwischenfall glimpflich abgelaufen sei. Bittet um weitere Förderung von [Hans Sunnenmann]. Bullinger wird die letzten Neuigkeiten, über die Besetzung von Münster usw., kennen. Grüße. S. et conscientiae tranquillitatem per Christum. Ex literis sororii mei Ioannis Sunenman haud ita pridem intellexi, doctissime Bullingere, tua neutiquam vulgaria in illum beneficia 1 atque adeo expositam benevolentiam, pro quibus ut gratias tibi diligenter agerem, nihil aliud iam remorabatur me quam fidelis tabellio 2 , quem ubi pro votis tandem fuissem nactus. Res tam acerba interim totum me sic concussit, ut in eo, quod conceperat animus, nihil amplius valeret: tristis, inquam, et inopinatus Henrici Lavateri interitus, de quo cum prolixe scribere non sinat dolor nimis vehemens, paucis, sed verissime tibi significare tamen volui 3 . Commodum diverterat in urbem nostram Tubinga rediens Simon Grynaeus 5. nonas iulii 4 , quem cum postridie singuli salutavissemus, Bedrotus (utpote familiarior amicus) a coena iterum cum Herlino illum convenit super autore quodam graeco negotium habens, omnibus convictoribus suis (ut putabat) domi relictis 5 . Verum subduxerant se Lavaterus et Lindaviensis 6 clanculum ad ripam fluminis Ellae 7 non procul a moenibus egressi, ibi dum frigida lavare parant, forte cum aliquot scholasticis praefectus collegii nostri 8 illis supervenit ac suis, ut una lavent, copiam facit, ipse spectator ludi futurus. Porro caeteris iuxta ripam in vado haerentibus Lavaterus cum sodali, quasi aliis ignaviam exprobraturi, audacter ad ulteriorem
ripam contendunt, quo cum pervenissent et iam periculorum securi mirantibus reliquis et applaudentibus eadem audatia renatare studerent. Ecce, vires miserum Henricum repente, qua amnis erat altissimus, destituunt, ita ut vel ipse emergere vel aliorum opera iuvari minime posset. Spasmo fortiter correptum esse inter natandum coniiciunt (et fortasse non vane), qui tradoediae interfuerunt; non enim clamaverat nisi semel ac iterum, cum iam mergeretur, et priusquam ingrederentur flumen dixisse ferunt, se nihil cuiquam natando concessurum, si non tam facile spasmum pateretur. Imo, quod tandem fassus est nobis ille Lindaviensis, eodem die eodem loci idem pene accidisset Henrico; nam dum Bedrotus a prandio nobis comitantibus invisit Grynaeum, illi duo soli laverunt omnibus nescientibus, et Henricum genius suus admonuerat, quid cavere deberet, cum inter lavandum adeo illi membra constringerentur a spasmo, ut periculum sodali fateretur. Interdixerat omnino balneis non semel Bedrotus omnibus suis, et forte inter prandendum iocans ex vetere vulgi superstitione retulerat diem s[ancti] Huidrichi ominosum esse, multos aquis aut lapsu solere perire 9 Sed haec omnia miserum et imprudentem Henricum ab interitu, qui iam imminebat, vindicare non potuerunt. Urgebat scilicet fatum, et omnino illi pereundum erat, nunquam enim alias ita subduxit se aut quoque insalutato praeceptore progressus est. Nullum habuit Bedrotus, qui minus obiurgandus aut minus esset a vitiis vel periculis deterrendus. Ipse per se sapere videbatur, quo nomine cum ceteris charior esset preceptori suo, graviorem etiam luctum eidem sua morte concivit. Dolet non minus, quam si filium amisisset, nec solum dolet, sed etiam veretur, ne tu vel pater Henrici 10 culpam in se coniiciatis. Quod ut non faciatis, etiam atque etiam rogo. Quantum enim hominis et praeceptoris cura prospici potest, nihil intermisit, quo minus Henrico tale quiddam accideret. Ego, qui propemodum cum Bedroto communem habeo domum, liquido hoc testari possum. Proinde aequiores sitis homini vobis amico et ob adversum casum perinde ac vos adflicto. De te non dubitamus, ||111v. quin scias humanos casus humane interpretari, sed pater ut moderatius ferat, plurimum in tua situm erit prudentia ac fide. Utinam iucundiora mihi ad te scribere licuisset; fortasse stilum nonnihil animi tersisset alacritas. Nunc cum prae moerore et luctu squaleat animus, verba etiam non nisi sordida mihi effluunt. Ago tibi gratias pro beneficiis in affinem meum 11 collatis quam possum maximas polliceorque tam pro his quam pro vetere nostra amicitia paratum esse me tibi gratificari, quacunque in re potuero. De Monasterio Westphaliae occupato 12 et aliis, quae nova feruntur, haud dubie dudum certior es redditus.
Saluta mihi Leonem 13 , Pellicanum, Theodorum 14 et reliquos doctos ac studiosos. Vale cum tuis omnibus. Argentorati, 4. idus iulii anno 1535. Petrus Dasypodius. [Adresse darunter:] Insignis eruditionis et humanitate a commendabili viro domino Henricho Bullingero, Tigurinae ecclesiae antistiti, amico suo ac fratri. Zürich. [615]Hans Rudolf Lavater an Bullinger und Heinrich Utinger Kyburg, 13. [Juli]1 1535 Autograph: Zürich StA, E II 335, 2011 (Siegelspur) Gedruckt: [Hans Heinrich Füssli], in: Njbl. der Chorherren auf das Jahr 1781, 3. Stück, [Zürich 1780], S. 9f; [Pestalozzi], Lavater 28f; Stucki 290f Die Nachricht vom Tod seines Sohnes (Heinrich], die er am Vorabend um 9 Uhr erhielt, hat ihn erschüttert. Bittet Bullinger und Utinger um Rat und Hilfe; denn sobald er den Seinen bei Tagesanbruch die Sache eröffnet, wird er nicht mehr [von der Kyburg]weggehen können. Wolglerten, ersamen etc. minen sonders vertruwten herren und liepsten fründt und günern. Üwer früntlich schriben 2 samptt des tröstens, ermanung der gedult, ouch aller früntschaft etc. hab ich necht 3 , der nünden stund zu angender nachtt mit grosem schreken und herzleid enpfangen. Und wie wol ich erckenen, daß rechter vertruwter gloub gedult 4 und gar kein ungedult tragen soll, doch 5 tringt das fleisch mit sinen anfechtungen für und für an den tag. Und ist nüt ann 6 : Wo er 7 sunst gestorben, hett ich den handell vil ringer mogen verckesten 8
aber den weg ist mir dennochtt vast 9 schwer, daß die gwaltig handt gocz so gar über mich tringt'°; dann hab ich vil zitt har und all min leptag das ellend joch getragen. Aber wie dem allem, so hoff ich dennochtt zu minem gütigen herren und gott, er werd mich dennocht nüt 11 gar im bad ußschüten 12 ; dann gwüß könd mir gröser leid nüt begegnott sin, dann das mir das liepst kind gwesen. Und hab in in vilicht zu vil vertruwt 13 , das gott durch sin fürsichtikeit im aller besten durch diß mitel abgwent. Hier umb hit ich üch und ander, min liebi herren und fründt, ir bitind gott für mich, daß mir nit a ergers 14 wider far, und daß ich min jamer und ellend gedultenklichen trag. Wer weißt das urtel gocz? Es gschicht vilicht alles mir zu gut und themütung, damit ich nit zu hoch spring 15 etc. Witer bit ich üch umb ratt, die will sich leider die sach also erstreckt, ob ich söll ein boten hinab 16 grad angencz 17 schicken, oder ob ir welend den handel versehen 18 , und was hier in zu thund oder lasen. Wil ich diser tagen ein knecht hinin 19 umb die antwurtt schiken. Ich hab uff nechtt b wellen selb zu Zürich sin. Bin ich so gar kranck 20 gsin, daß ich nit hab mogen riten, und jetz kann ich nütt von heimen komen; dan da groß jamer und nott sin wirtt, wie c wol ich den handel bim glimpflichsten 21 , so es tag wirtt, an zogen. Und mich hie mit üch all weg 22 befolhen haben. Sag üch och üwers früntlichen mitlidens und erbermd zum höchsten danck. Ir wellend ouch min schriben bester meinung und also von einem beckümerten mentschen verston. Datum 2. stund in der nacht 23 des 13. tag iunii 24 anno domini 35. H. R. Lafater. [Adresse auf der Rückseite:] Dem wolglerten, ersamen, minen insonders lieben herren und fründen M. Heinrich Bulinger und her Heinrichen Utinger.
[616]Hans Rudolf Lavater an Bullinger Kyburg, 14. Juli 1535 Autograph: Zürich StA, E II 335, 2012r.-v. (Siegelspur) Gedruckt: [Pestalozzi], Lavater 29; Stucki 291-293 Teildruck: [Hans Heinrich Füssli], in: Njbl. der Chorherren auf das Jahr 1781, 3. Stück, [Zürich 1780], S. 10f Erkundigt sich, ob er einen Boten nach Straßburg schicken soll, der sich um die Dinge [seines verstorbenen Sohnes]Heinrich kümmert, oder ob er zu einer Unterredung mit Bullinger nach Zürich kommen soll. Seine Frau, der er den Tod Heinrichs am Vortag in der Frühe mitteilte, zeigte sich sehr stark; auch die Trostworte von Pfarrer [Hans Seebach] waren eine große Hilfe. Die gnad gocz well allczitt bi unß sin und unß behüten vor komer und leid etc. zu vor, wolglerter, ersamer und min insonders vertruwter, günstiger und lieber herr etc. Alß ich dan in gestrigem schriben 1 üwers racz begertt, ob üch von nötten beduncken, daß ich einen boten gen Straßburg abczovertigen 2 , damit, ob Heinrich 3 etwas schuldig, damit das selb bezalt, ald 4 ob man den handel in ander weg und recherrenn costen 5 abrichten 6 , beger ich bi zöger 7 der antwurtt, oder ob ich selb zu üch hinin komen und mit üch mich muntlich underreden. Witer, min sonders früntlicher und lieber herr, so wüsend, das ich uff gestern am morgen zu halben fünfen miner hußfrowen 8 den handel anzögt, und der gestalt, si sölt nicht achten, das ich mit keiner kranckheit beladen 9 , umb daß ich die gancz nachtt also glegen mit großem griß gramen 10 ; dan ich woll wider zu recht komen. Das wer aber, gott der her hette unß aber mall angrifen 11 mitt etwas unfall 12 , darumb ich si fast bet, si wölt nüt erschreken, sonder allein gott die sach uff opfern; der wurd unß ergeczen 13 . Und namlich so wer Heinrich zu gott dem herren etc. Uff das si mich ansach, sprach: "Das ist kein unfal, es ist gocz ordnung; dann er hat in geben und wider gnomen 14". Wer er doch nun 15 bi unß gsin, daß wir im heten künen ratt thun 16 . Doch ich kan im rechtt nütt thun 17 . Wan er nun nüt etwan zu tod gfalen oder in etwar erschlagen,
so muß ich mich liden 18 ; wo aber dises beschechen, wüste ich doch den handel nüt wol zu überwinden. In dem kam unser bredicantt 19 , nam si hüpschlich 20 für die hand, daß si gancz geschickt 21 ist. Wol hat si gester und hinachtt 22 mich etwan dick anzogen 23 , ob mir nüt wüsend 24 , wie lang er glegen und was im gsin. Und alweg: wan er nun im bet gestorben im namen gocz! Und tröst si mich vast hüpschlich, wie woll ich mir zum höchsten züch 25 , wo ich kan, vor irren 26 . Sömlich min schriben welend ir früntlicher meinung von mir verstan a : dan es allein zu üch uß sunderm vertruwen beschicht. Ich kan wol ermesen, daß ir wol anders zu schafen, aber ich die ||2012v. hofnung und hercz zu üch trag, es üch kein verdruß oder unwilen bring. Dan je von natur gut fründ ein andern in nott und wider wertickeit ein andern ir anligen clagen. Also ist mir warlich gegen üch ouch. Ich hett üch ouch nach vill zu schriben uff disen leidigen unfall, wil üch aber witer jetzmal nüt helgen 27 ; dan min hercz und gmütt vast größlich mit kumer und leid beladen. Dan ich den zorn gocz über mich übel enczicz 28 . Aber da sölend ir darnebend 29 min groß hercz und gmütt zu minem gnedigen herren und gott wüsen, und daß ich ein stiff 30 vertruwen zu im hab, er werd mich nütt verlon, ob er mich schon also heim suchtt. Wer wil sine urtell und fürnemen 31 hie ergründen? Er thut mirs vilicht me zu gut dan zu nachteil. Sin wil beschech allczitt und verlich mir gnad zu gedult und besrung mins lebens. Amen. Der gütig gott welle üch in gesuntheit bewarren und üch ouch, wer üch lieb ist, vor komer, leid und trübsall beschirmen. Datum uff den 14. juli anno etc. 35. Üwer gutwiliger diener allzitt Hans R. Lafatar. [Adresse darunter:] Dem wolglerten, ersamen herren M. Heinrichen Bullinger, predicant der stift 32 Zürich, minem in sonders günstigen und lieben herren.
[617]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 15. Juli 1535 Autograph: Zürich StA, E II 336, 144r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Zitiert aus Capitos unbefriedigender Antwort auf die von ihm geäußerten Zweifel bezüglich einer [Abendmahls-]Konkordie mit den Lutheranern. Läßt Capitos Einwand nicht gelten, eine von Myconius getadelte Stelle aus Erasmus' ["Ecclesiastes"]entspreche der Ausdrucksweise der Väter, und bringt weitere Zitate aus der umstrittenen Schrift bei. Hat eher widerwillig einen Beschluß zur Erneuerung der Universität mitgetragen. Der Streit mit Karlstadt ist beigelegt; unvorsichtige Äußerungen, wie sie Leo [Jud]getan hat, erwecken jedoch neuen Argwohn und sollten deshalb unterbleiben. S. Ut desperarim de concordia Lutherana, superioribus diebus scripsi ad Capitonem 1 . Respondit hic meo quidem iudicio tam infantiliter, ut literas darem d. Grynaeo ad legendum, si forte non intelligerem, quae scripsisset ille, verum Grynaeus nihilo secius quam ego sensit. Unum tantum dicam: "Corporalem, inquis, adserit Lutherus praesentiam. Quid tum? An non et divinitas corporaliter in Christo inhabitat? 2 Corporalitas igitur non semper mathematica est; invenitur coelestis ac divina." Vide, quid dicat, tanquam Lutherus hoc velit quod Capito et non potius corporaliter intelligat essentialiter et realiter. De Erasmi vero sententia, quae tibi quoque tolerabilis videtur 3 , monet, ne quid temere. Dicit formam loquendi illam esse patrum, nobis imitandam, nedum non tolerandam. Principio non contendo de formula legendi vel tacendi, sed de verbis Erasmi, ut recipiantur olim ab adversariis. Deinde, si patrurn nunquam meminissemus in negocio coenae, credo Lutherum iam victurn. Quia vero ad patres hic et alibi relabimur, vereor ruinam gravissimam. Nec est, ut quispiam dicat: Recipimus, ubi nobiscum sentiunt. Haec est enim obiectio papistarum: Ubi placent, recipiunt, ubi displicent, reiiciunt. Vani sunt igitur et nihili homines pseudevangelici isti. Victores igitur aliquando abibunt papistae. Recipimus patres, quia sentiunt cum verbo dei et ut verbum dei continet. Quidni igitur contendimus cum verbo potius? Sed haec frustranea de Erasmo. Ipsum audi, ut alibi dicat: "In ecclesiastica hierarchia summa est episcoporum dignitas. Quorum cum multae sint functiones, in queis praecipuae sunt administratio sacramentorum et doctrina spiritualis, in fastigio dignitatis versatur, quoties animos populi pascit carne et sanguine Christi, quod est verbum dei."4 Et alibi: "Mystica siquidem scriptura panis est vivus, qui de coelo descendit, qui sumentibus confert vitam eternam."5 Et paulo postea: "Denique scriptura est illa caro Christi, vere cibus, est sanguis Christi, vere potus, unde nisi quotidie per ecclesiastas saginentur ac reficiantur populi corda, vitam tueri non
possunt, vitam, inquam, veram" etc. 6 Quid facias huic versipelli? Cogor tolerare, quod scribit sine patribus, dum sic vulpinatur! Praeterea in hoc sumus toti, ut instauretur universitas nostra 7 . Nescio, quid tandem fiat. Disputamus, satisne foret, si lectiones bonarum literarum, philosophiae. honestarum artium ac professionum praelegantur, uti sit apud vos, apud Argentinenses, apud Nurenbergenses et alibi, an sit honestius formam universitatis servare gradibus, disputationibus, privilegiis nescio quibus et si quid est tale, adiunctis. Concludimus universitatem servandam, etiam dum omnis facultas est a papa per caesarem. Equidem consentio, quia oportet. Haec in sinum tibi. Ad postremum obtestor te tuosque omnes, ne quid ad nos, in primis vero ad illum 8 , scribatis vel a discordia vel concordia nostra. Nam dum scribitis, omnis suspicio in me recumbit, tanquam ego vos excitem. Scripsit nuper ex vobis quidam 9 se libenter visitaturum Basileam, ni vereretur, ne plus tristiciae quam laeticiae sibi futurum ex b dissensione Myconii et Carolstadii cooriretur. Lecte sunt litere || 144v. inter bonos viros ad nornen dissensionis omnino stupentes, ut qui putara[nt]c iam olim sopita, ut sunt, omnia. Dolet certe scrupulum iniici, ubi nihil erat amplius scrupuli. Non est dissensio, nisi quam tales excitant, ut d[e]d novo puta sit, quod non est. Vexant me viri specie tenus amici illis auditis: "Quid, si quando invitares ad te Carolostadium, ut palam esset nullas inter vos esse inimicicias? Id enim nisi feceris, dabit ea res aliquando malum." Ego: "Quid vos e de discordia et inimiciciis nostris, quibus de mihi nihil constat? Si Carolstadius habet aliquid contra me, dicat; in me non est, quod conquerar. Quod non invito, cum reliquis habet commune. Non omnibus convenit cum mensa mea." Interim constitui dissimilare omnia. Non est odium, non est invidia, deo gratia, sed perfido fidem habere non possum, bene facere possum. Verum desinam tempus est. Inter tuos haec tace, in genere admonebis tamen, ne quid quis vel somniet de discordia nostra. De literis scriptis a Leone ne verbum quidem dicas; exprobrationes enim, scio, futurae essent, ex his a[utem]f adhuc peius aliquid. Postrema ista nescias omnia. Tutum erit, si tradideris Vu[l]cano g .
Vale per Christum cum tuis. Basilee, 15. iulii anno 35. Os. Myc. tuus. Commendo tibi sororem hanc meam et sororium 10 . [Adresse darunter:] Domino Heinricho Bullingero, Tigurinorum parrhocho[!], fratri in domino suo. [618]Simon Grynäus an Bullinger [Basel, nach Mitte Juli 1535?] Autograph: Zürich StA, E II 343, 202 (Siegelspur) Ungedruckt Erklärt sich zur Aufnahme eines von Bullinger empfohlenen Jünglings bereit und bittet, ihm bei Gelegenheit wieder zu schreiben. S. Adolescentem 2 , siquidem ita omnino videtur, mitte; neque enim negari tibi debet, viro tanto tam amice rem honestam primum a me flagitanti. De precio nihil est quod sis sollicitus. Solvunt triginta caeteri 3 . Utinam tempora sint, ut praestari libere liberalissima officia possint! Sed haec de his. Per reliqua obsecro, ut si qua res est ad pietatem attinens, cuius mea interesse putes, de ea ad me scribere ne gravere. Video enim tuam in isto quidem genere diligentiam. Vale et Leonem 4 , charissimum mihi virum, Theodorum 5 item nostrum diligentissime mihi saluta. Tuus Grynaeus. [Adresse auf der Rückseite:] Excellenti viro d. Henricho Bullingero, amico et fratri charissimo.
[619]Johannes Stumpf an Bullinger Bubikon, 19. Juli 1535 Autograph: Zürich StA, E II 340, 71 (Siegelspur) Ungedruckt Bittet Bullinger, in der Sache [Matthias Bodmers] zu handeln, da sein Schwiegervater [Heinrich Brennwald] anscheinend unpäßlich ist. Wenn er Bullingers Beschreibung der Schlacht [am Gubel] erhielte, wäre das Werk nächstens abgeschlossen. Gerüchten zufolge hat der Kaiser die [katholischen]Eidgenossen und die Zürcher zur Eintracht aufgerufen. Bittet um Nachsicht für die Mängel in seinem Brief Gratiam et pacem a deo patre et domino nostro Jesu Christo. Sepius iam scripsi socero meo 1 , charissime frater, sed quia nihil adhuc responsum est mihi, suspicor, ne forte bonus pater adversa valetudine impeditus te hactenus iuxta decretum nostrum 2 non convenerit. Quare quicquid per te in causa nostra 3 sive apud consulem 4 sive apud alios actum sit, paucissimis significato literis. Ceterum ut bellum montanum 5 a te conscriptum transmitteres, res grata esset. Magno enim illius desiderio teneor; nam hoc perfecto mox et opus nostrum 6 perfectum videres. Communis est rumor apud nos caesarern 7 hisce diebus et Elvetios et Tigurinos amicissimis literis ad mutuam concordiam civilemque pacem amplectandam adhortasse. Si ita res se habet, cura, ut olim huiusmodi literarum copiam habeamus 8 . Vale. Ex Bubickon, 19. iulii anno etc. 1535. Si quid erratum vel minus congruum in hisce meis literis inveneris, optime frater, amico signo nota, semotis tamen Zoilis 9 .
Tuus Io.. Stumpfius, Bruxellanus 10 . [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinrico Bullingero, Tigurinae urbis pastori, fratri suo in domino charissimo. [620]Bullinger an Johannes Stumpf Zürich, 22. Juli 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342, 52 (Siegelspur) Ungedruckt [Diethelm]Röist will nicht, daß der Eindruck entsteht, als wolle man den von gewissen Leuten gern gehörten Prediger [Matthias Bodmer]in blindem Haß entfernen, und wünscht deshalb mit diesem ein ausführliches Gespräch im Beisein von [Heinrich Brennwald]; Bullinger kann allein nichts ausrichten. Zwei weitere Fälle, die anstehen, lassen sich wohl leichter erledigen als derjenige Bodmers. Hatte noch keine Zeit, die Schlacht [am Gubel] zu beschreiben. Der Kaiser hat den eidgenössischen Orten in einem Brief ein allgemeines Konzil versprochen; weiß nicht, ob die Zürcher eine Ausfertigung erhalten haben. Gratiam et pacem a domino. De negotio tuo 1 , charissime frater, varias habui cogitationes. Videbar enim mihi videri Röystio 2 non per omnia placere negotium. Non quod ipse quicquam in te desyderet, sed quod ille nobis metuat, ne aliqua in nos recidat suspitio, quasi invidia caecati illum amolire cupiamus, quem aliquot homines (quales nos habere multos non nescis)3 libenter audiant concionantem. Respondi ei, quod tum occurrebat, copiosius cum ipso colloquuturus, dum veniret socer 4 tuus. Neque quicquam solus expediero foeliciter in hoc negotio. Curabis ergo, ut socer aliquando veniat. Quod si hac non successerit, alia tentabimus. Sunt hic alii duo 5 , de quibus colloquar, dum huc veneris. Et cum his multo commodius transigemus opinor quam cum Bodmero 6 .
Pugnam montensem 7 nondum descripsi negotiis praepeditus. Caesar omnibus Helvetiorum dinastiis diplomate misso pollicitus est consilium generale 8 , interim unitati studeant praecatus. Hic ego non facile dixero, caesaris illud fuerit an alterius cuiusdam artificis. Praeterea nescio, num eius apographum nostri acceperint 9 . Valebis. 22. iulii 1535. H. Bullingerus tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Ioanni Stumpfio Buobicomensi pastori, fratri charissimo. [621]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 26. Juli 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 77 (Siegelspur) Teilübersetzung: de Quervain 52f Bewundert seine Schaffenskraft und mahnt ihn zur Schonung seiner Kräfte. Daß manche Prediger nicht ohne Grund verachtet werden, zeigt das Beispiel des durch seine Predigten Anstoß erregenden Konrad [Hermann]. Peter Im Haag hat nur noch wenige Freunde. Sendet die Abschrift von [Nr. 562] zurück. Peter Kunz ist zum Nachfolger von Franz [Kolb] bestimmt worden. Haller hat sein Bruchleiden zu lange verheimlicht. Bittet, den ihm von Bullinger zugesandten Kommentar bei [Froschauer] anschreiben zu lassen. Verspricht sich wenig von der geplanten Verteidigungsschrift gegen die Lutheraner. Soeben ist Christoph [Froschauer?] eingetroffen. Nachfolger des verstorbenen Venners Georg Schöni wird Peter Im Haag. S. Literas tuas 1 quanto prolixiores tanto gratiores accepi per mancum urbis vestrae nuncium 2 . Quibus cum per omnia satisfacias, nihil habeo, quod amplius conquerar. Perge, ut facis, in domini verbo et gloria amplianda tam scribendo quam publice docendo. Dona dei peculiaria in te agnosco, quae doctissimis etiam huius seculi viris deesse video. Sed interim, quo diutius ecclesiis inservire
possis, rationem valetudinis et studiorum, quam aliis docte praescripsisti 3 , non negligas, ne tua sponte perire videaris. Sepissime mecum cogito, quinam sit possibile, tot lectionibus, contionibus, audientiis, aliorum literis legendis et responsione absolvendis occupatum[!] etiam ea, quae in prelum importune nimirum aliquando exiguntur, absolvere possis. Nec cerebrum nec oculi nec ipsum corpus totum et animi vires diutius ferre possunt. Ego certe vix sequi possum legendo, quae nobis pro tua in scripturis explicandis felicitate suppeditas. Qui vero tu omnia praestes, sane nescio. Vellem Paulum totum, ut caepisti, per te absolutum, sed ut deinceps ad tempus aliquod quiesceres. Non dubito, quin ex omnibus ecclesiis sint, qui calcaria tibi sponte et nimium currenti adhibeant 4 , ut uno vixdum opere finito mox alteri citra omnem alternam requiem sis accinctus. Sed interim nemo te ullo labore sublevat aut decertantem pro nobis omnibus adiuvat. Ceterum nec apud nos adeo contemnuntur ministri 5 , nisi qui se contemptibiles etiam probis et piis reddunt vel lubrica vita et nimia vini ingurgitatione vel cum rusticis pertinaci contentione et imperio quodam sub fidei et religionis praetextu vel cum inauditis paradoxis, quibus plebi rudiori occasionem tam calumniandi quam ridendi saepissime praestant. Quae apud hunc Conradum 6 sunt frequentissima. Loquendo enim promptus est, pro contione nimius. Ut ex omnibus unum habeas: Nuper plebeculae sue loquens de incarnatione Christi in hec verba prorupit inter caetera: "Gott ist katt 7 worden, und kat ist gott." Hinc offensi Salodorenses in maximam rapuerunt calumniam: Iam dudum divam virginem caeterosque divos a nobis reiectos, nunc ex deo ipso stercus facere. Interpretatus est orationis dominicae particulam "panem nostrum quottidianum da nobis hodie" [Lk 11, 3] nos pro magistratu hic orare, is sit noster panis quottidianus, proinde magistratus esse, ut non tam ferocia animalia
veluti leones et ursos pro insigniis suis haberet, sunder sölte ein präczelen 8 in der paner 9 füren. Sic prae nimia loquentia exosum reddit ministerium et sua eruditione nimium sapit alienumque a se fecit magistratum praeterea rei domesticae tam negligens, ut summa semper laboret inopia. Probus alioqui vir, sed qui ab huiusmodi stultis et vanis locutionibus sibi temperare non potest etiam sepe a nobis admonitus. In quinquennio terciam nunc habet ecclesiam. Quod de Saepiano scripsi 10 , modestissime scripsi. Nam longe peius res suae habent. Deficiunt ab eo boni quique, eo quod nemo illi satis prudens proh, sapiens et constans, et tamen in ipso experti sunt omnia diversa. Nullos habet vel paucissimos, qui sibi per omnia obsequantur. Dominus illius misereatur, misereatur et nostri et det, ut in timore eius sollicite ambulemus 11 . Apographum literarum tuarum 12 remitto bona fide apud me hactenus depositum. Petrus Conzenus Francisci 13 loco designatus est. Spero collegam habiturum, qui et domini negocium strenue sit acturus et nobiscum tractabilis. Quod ad meam illam herniam carnosam, onus certe gravissimum, attinet, nulla spes est. Ich hab ze lang gschwigen und bi mir wellen min läben lang wellen vertrucken 14 , diewil ich keins schmerczens empfunden, sed dolor ursit, ut medico atque aliis revelarem. Zvinglius vidit, vidit et Friczius 15 et Jacobus ille incisor 16 , apud nos nemo. Sed sic accessit, ut amplius abscondere nequeam. Det dominus reliqua vitae meae portiuncula patientiam, et ne omnino inutilis fiam. Malo enim mori quam ocio et morbo paulatim perire. Que misisti in Paulum 17 , gratissima sunt, modo calcographus 18 mihi adscribat. Debeo enim ei et alia quoque, et nihil remoratur, nisi quod debitorum supputationem non scribit. Audio ex Conrado illo nescio quae, sed inter caetera vos apologiam parare contra Lutheranos 19 . Si quid tale instituitis, modestiam precor, ne contentionem novam pariat. Mundo iam dudum persuasum est, qui se habeat eucharistiae veritas, et nihil expectandum quam ab adversariis convitia, sannae a et scomata,
ab infirmis offensionem[!], a piis fastidium. Sed quid sus Minervam? 20 Agite ut hactenus semper. Dum epistolas absolveris, reliqua mitte 21 . Vale, charissime frater, immo anime meae dimidium, et me tuis precibus domino commenda. Ecce, dum hec scriberem expectans nuncium 22 e Geneva redeuntem - sed intercepit b Cristophorus 23 , hospes gratissimus, qui de te, quod unice et gratissimum fuit, praedicavit, ut semper augeatur et c impleatur meum gaudium. Periit in Regio Campo 24 studiorum et studiosorum patronus, plebis nostrae tribunus Georgius Schöni 25 . Succedet illi officio Hagius 26 , quoniam alius non est. Quodsi non resipuerit, reipublicae tam christianae quam civili obfuturus erit. Rursum vale. Brevi plura dabo. 26. iulii anno 35. Tuus Berch. Hall. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiae Tigurinae antistiti, fratri suo charissimo.
[622]Johannes Zwick an Bullinger Konstanz, 27. Juli 1535 Autograph a : Zürich ZB, Ms F 62, 576r.-579r. (Siegelspur) Teildruck: Blarer BW I 723 Bullingers Prädestinationsschrift, zu der sich Thomas [Blarer] beim zweimaligen Treffen mit Bullinger bereits geäußert hat, gefällt auch den Gebrüdern Zwick. Zum einen sollte allerdings das Wort "Mäßigung" durch "Urteil der Schrift" ersetzt werden. Zum andern muß bekräftigt werden, daß Gott in seiner Gnadenwahl frei und trotzdem nicht ungerecht ist, wie an Jakob und Esau, an der von David geweissagten Verwerfung des Judas, am Sündenfall und am Beispiel einer willkürlichen Begnadigung gezeigt werden kann; trotz der Gefahr, Anstoß zu erregen, ist daran festzuhalten, wie Zwick auch in seiner Vorrede zum Neuen Testament andeutet. Weist auf eine mißverständliche Stelle hin und wünscht klarere Aussagen zur Problematik von Theologenkonventen, da sich die Voraussetzungen gewandelt haben. Bullinger und Pellikan sollen seine Vorrede zum Neuen Testament prüfen, ändern oder gar verbrennen; seit dem gemeinsamen Badeaufenthalt kennen sie ja seine Unwissenheit. Hat durch Erasmus Schmid von der geplanten Schutzschrift gegen lutherische Verleumdungen gehört und nimmt wie bereits Thomas [Blarer] dazu Stellung: Wünschenswert wäre eine versöhnlich gehaltene Darlegung des Glaubens, während von einem Konvent abzuraten ist; der Papst mag unbesorgt angegriffen werden. Ambrosius [Blarer] schreibt, mit Schwenckfeld sei gegenseitige Duldung vereinbart worden; der Neuordnung der Zeremonien [in Württemberg]könne er nur mit Vorbehalt zustimmen. Simprecht [Schenck] ist von Bucer nach Straßburg berufen worden, um sich besser für seine Aufgabe zu rüsten; Zwicks Vermutungen waren unbegründet. [Konrad Zwick] kommt nicht nach Zürich, da er zu einer Badekur reist. Grüße. Dankt für die Widmungsvorrede [Nr. 604]. S. De praedestinationis assertione 1 sero tandem, sed et paucis respondeo. Cum enim Thomas consobrinus bis te convenerit 2 , frustra repetterem, quae ille tecum potuit diffuse commentari. Principio autem summe placet fratri Chunrado 3 et mihi libellus duplici nomine, cum quod nihil in illo sit, quod a quopiam possit impugnari - omnes enim sic sentiunt -, tum quod sic respondes calumniatoribus b eorumque obiectis, ut non videamus, cui non possis facere satis. Unum tamen est atque alterum, cuius te monemus: Primum, ut abstineas a vocabulo moderationis, pro quo ponas, si placet, iuditium scripturae, cuius te quoque Thomas non indiligenter monuit 4 . Causam nosti: "Intellexistis moderationem", inquis ad finem 5 , sed iuditio nostro
forte melius: "Intellexistis, quid scriptura de praedestinatione" etc. Es will sunst uss allen dingen nichts dann 6 concordieren werden 7 , und will man allenthalb ain mittel treffen 8 , das man mit yederman könde ains oder eins bliben 9 . Alterum, ut sententiam hanc de praedestinatione et electione sanctissime firmes, id quod facis quidem, utcumque multi abutantur hac tam firma et salutari sententia. Quamvis enim verum sit deum non esse iniustum, etiam si ne unum quidem hominem elegisset, tamen et hoc verum est, quotquot electi sunt, sola gratia electos et voluntate dei, ex quo consequitur, ut, quotquot non sunt electi, indignatione et odio dei non electos esse. Nam per solum deum stat eligere aut praeterire quempiam. Quae sententia etiam si malos offendat, tamen vera est iuxta illud: "lacob c dilexi d , Esau autem odio habui"[Mal 1, 2f; Röm 9, 13], neque satis est e , si quis dicat -quemadmodum communiter dicunt - ||576v. cognovisse f dominum, qualis futurus esset Esau; nam de omniscientia dei nulla est dubitatio. Interim tamen dic, charissime frater, an non etiam hunc Esau potuisset dominus alium facere, an non poterat illum eligere, quemadmodum et me elegit, quod mihi certo certius est? Neque enim me elegit, quod sciverit me crediturum evangelio, sed quod me amavit. "Iudas periit, ut impleretur scriptura", inquit Lucas 10 . Hoc ita recipimus, ut satis fieret ordinationi dei, qui et Iudam odio habuit. David quidem praedixit Iudam levaturum calcaneum 11 adversus Christum. Sed nonne etiam a Davide quaeri poterat, cur Iudas hoc esset facturus? Neque enim tunc respondere quisquam potuisset, scilicet ut impleatur g scriptura, cum spiritus sanctus hoc primum Davidi revelaverit h . Ergo et calcaneum levavit et periit sua quidem i malitia et culpa. Et tamen illum poterat dominus, si voluisset, alium facere. Cur ergo periit? Quia non est illius misertus dominus, neque tamen sequitur iniurium esse hoc nomine deum in k quemquam pereuntem. Sua enim culpa pereunt omnes. Sed intelligimus omnem salutem nostram a sola dei voluntate pendere neque in cuiusquam gratiam a tam firma sententia deflectendum est. De primorum parentum peccato l 12 idem dixerimus: Peccaverunt quidem sua culpa, sed tamen averterat ab illis deus faciem suam, qui, ut sciebat peccaturos, ita quoque cavere poterat, ne peccarent. Et nos quoque peccatores sumus culpa parentum primorum. Ideo autem non desinimus peccare et ideo certe sumus peccatores, quia deus non recepit nos. Sic credimus, quia deus nos elegit, non credimus,
quia nos reiecit. Qua vero potestate electis aliquot ||577r. dat fidem, ut salventur, eadem omnibus impiis fidem dare posset, nisi non possit omnia. Quod autem paucis m dat fidem, non est iniustitiae, neque sequitur: Deus non elegit me, ergo est iniustus. Wann man zwen dieb mit ain anderen usfurt 13 , und man schnidt den ainen dem hencker ab dem strick, so kan der ander nit sagen, das ym unrecht gscheche, drum man yn nit och abschnydet. Das n man aber disen abschnydet, ist ytel gnad, und mag man zu dem anderen o och sagen: "Amice, non facio tibi iniuriam" [Mt 20, 13]. Hinc consultissimum credimus libere confiteri salutem nostram non esse aliunde quam a sola dei misericordia et gratuita electione. Qua assertione non vincitur iniustitiae deus, sed commendatur benevolentia erga suos aeterna. Si sunt, qui offenduntur, satius est offendi illos, quam ut veritati decedat quidquam. De p quo pauca quaedam in praefatione ad novum testamentum 14 , quanquam tua de praedestinatione assertio nullam mihi occasionem dederit. Sed invenias plerosque existimantes longe alia ratione tractanda fuisse ab initio evangelii quaedam paradoxa, scilicet de libero arbitrio, de Mose, de bonis operibus, de abrogatis ceremoniis, de capite ecclesiae et que sunt huius farinae 15 . Und hat man ym am anfang nienen recht thon, fachend erst yez an 16 allen dingen recht thain 17 . Ich will aber gern sechen, wie gut mans machen well und was besserung hernach volgen werd. In conclusione assertionis tuae habes: "Non tam gratiae"etc. 18 , sed apertius et simplicius diceres: "Inhortor, ut quam sincerissime" etc., "ut non tam gratiae salutem tribuamus, sed studium pietatis pro saluberrimis praeceptis" etc. ||577v. Item circa exordium de fratrum conventu et sacro caetu quaedam habes 19 , sed quas ob causas congrediendum, non addis neque q ignoras, quid poscant praesentia tempora. Ante decennium habiti sunt congressus 20 mag[no]r fructu, si quidem unum hoc erat in ore nostrorum: "Ad legem et testimonium." Nunc vero nonnihil, imo quam plurimum declinant quidam ab hoc sacro oraculo, ut dicant: "Ad patres, ad patres", ne dicam multo[s]s esse posse t , qui, cum autoritate polleant sintque ad sua firmanda instructissimi, etiam dominatores agant, et non ignoras, quam infeliciter ceciderint plerique doctissimorum
et piissimorum conventus. Iam ignosce, quod nos docemus te, a quo ipsi magis docendi. Praefationem in novum testamentum 21 tibi et charissimo patri Pellicano mitto data potestate non solum corrig[en]di u , mutandi, addendi, minuendi, sed totam exuran[di]v . Non enim sponte eam scripsi, sed coactus 22 , neque w idoneus sum ad haec studia. Quievit integro mense apud me, sed nihil iam mittitur melior. Adiuro itaque vos per fidem et charitatem, ne addi[atis]x eam aeditioni, nisi summe placeat. Semel, imo plus semel prodidi meam ignorantiam apud vos in thermis 23 , et ex literis meis nunquam non intelligitis meam stupiditatem, ut satis demirari non possim, quur vol[ue]ritis y me praefari novo testamento, cum alioqui tam disertissimae praefationes sint prae manibus. Iterum ergo atque iterum obtestor per omnia sacra, ut in cineres solvatis, ||578r. quicquid a me scriptum est in praefatione ista, nisi iurare per nomen domini possitis ea esse digna luce, nam meo iuditio non sunt. Lugend 24 , das ir mih 25 nit zu schanden bringind und vilicht das edel, hailig testament mit mir, et videte, ne forte male audiat testamentum propter nomen meum. Iuditium et culpa penes vos esto. Porro Erasmus Fabritius his diebus apud nos fuit 26 narrans, quid habeatis in animo ad abstergendas quorundam Lutheranorum praecipue calumnias z 27 . Cui idem respondi, quod Thomas, consobrinus meus, tibi: Utinam simplex, dilucida et vera fidei et religionis Christianae ratio per vos describeretur nulla penitus calumniarum sive calumniatorum mentione facta, dissimulatis omnibus iniuriis. Forte invenirentur, qui in vestram descriptionem aa manibus irent pedibusque 28 , maxime hoc arguto et periculoso seculo, cum sic tractantur religionis articuli, ut nec simplices capiant nec in rem veritatis futurum sit. Conventum omnino dissuadeo idque non meo tantum, sed bonorum quorundam consilio. Papam possetis tractare pro merito. Hac re neminem bonum offenditis et augebitis bb odium in illum, quod utinam altissimum esset in animis omnium. Adderetis inter caetera, quam pro fratribus agnoscatis quosvis, qui et cc vos non reiiciant etc. Sed haec omnia ex Thoma coram 29 . O, es möchtend vyl
herlicher puncten in ainer söllichen schrifft dd ghandlet werden, veluti de disciplina ecclesiastica, de utilitate ceremoniarum - hoc est, quod non sint utiles -, de iurisdictione ecclesiae etc. ||578v. Ambrosius scribit 30 eatenus convenire inter Schwenckfeldum et nos, ut non debeat is cursum evangelii et ministerium nostrorum remorari et nos vicissim tollerare ipsum debeamus ee , donec accedere nobis possit 31 . Item de ceremoniis ratio constituta est in ditione ducis 32 , in qua tamen bonus vir Ambrosius quaedam desyderat et quedam mutata vellet. "Tamen eiusmodi sunt", inquit, "ut, si quid ego iudico, non videam hinc ullas movendas esse tragaedias." Utinam tam potuisset, quam voluisset, unus omnium suffragia vincere. Orandus est autem dominus, ne tentet nos supra vires 33 . Sympertus scribit 34 causam, cur a Bucero sit vocatus. Statuerat enim, sed elapso ferme anno, ab offitio verbi cessare, quod putaret ei non satis esse supellectilis ad hanc rem. Itaque iam agit Argentorati, ut confirmetur in fide, ne admotam semel aratro manum retrahat 35 . Ergo somnia mea nihil sunt, de quibus nuper ad te 36 . Feceram tibi spem de adventu fratris 37 ad te, sed frustra; iam enim proficiscitur ad thermas. Salutat te quam officiosissime. Vale cum charissimis fratribus, praecipue Pellicano, Leone 38 , Theodoro 39 , Utingero, Stainero 40 et reliquis. Ante omnia parce incultissimae scriptioni. Datum Constantiae, 27. iulii 1535. ||579r. Illud prope exciderat: Gratias agimus tibi pro inscriptione nobis facta 41 , quanquam ff maiore fructu potuisses ecclesiae nostrae aut senatui inscribere.
Sed tamen intelligimus, quantum nos ames, nisi iam aliquot angelatos aut coronatos expectes 42 . Sed iterum vale, et Christus te servet incoIumem gg . Tuus Io. Zvick. [Adresse auf f. 579v.:] Pientissimo viro d. Heinricho Bullingero, Tigurinae ecclesiae antistiti, suo longe charissimo fratri.
[623]Martin Bucer an Bullinger und Leo Jud Straßburg, [um Ende Juli 1535]1 Ausfertigung von Johannes Lenglin a : Zürich StA, E II 348, 406r.-411v. (Siegelspur) Gedruckt b : MO X 135-147, Nr. 7117 Beantwortet zwei Briefe Bullingers und einen von Leo [Jud]gemeinsam. Sein langes Schweigen beruht nicht auf Verärgerung. [Antwort auf Nr. 562:]Der Streit um die Sakramente kann nicht ohne Gespräch, wie es einst unter der Leitung des Hl. Geistes die Bischofe und Paulus pflegten, überwunden werden. Zum Bekenntnis der Zürcher [Nr. 482]: Der springende Punkt ist, daß die Diener beim Mahl nicht nur das Brot, sondern den Leib Christi darreichen. Sonst würde für sie nicht gelten, was Paulus den Amtsträgern zuschreibt, daß sie nämlich am Heil mitwirken, obwohl dieses allein Christi Werk ist. Die Reichsstädte bekennen übereinstimmend und mit Worten der Schrift, daß der Diener, und durch ihn Christus selbst, die Gemeinschaft des Leibes Christi gibt, wobei eine natürliche Einung Christi mit dem Brot verworfen wird; Oekolampad hat die gleichlautenden Aussagen der Alten Kirche gebilligt, was allerdings Zwingli mißfiel. Ist mit Bullingers Antwort betreffend dessen Kommentare zufrieden. Weist sein scharfes Urteil über die Wittenberger als ungerecht zurück, da es auf vorgefaßten Meinungen beruht. Auch die Scholastiker dürfen nicht aufgrund von Entstehungen vorschnell verurteilt werden. Konzilien trugen einst unter christlichen Fürsten zur Aufrichtung der Kirche bei; da immer mehr Fürsten die Predigt des Evangeliums zulassen, soll man dies als Zeichen betrachten und sich auf eine den Umständen angemessene Verkündigung vorbereiten, wie dies zu Beginn [der Reformation] auch Luther getan hat. Hat ohne Argwohn der Bitte entsprochen, zum Einigungsversuch, der vom französischen König ausging, Stellung zu nehmen; in seinem
Gutachten empfahl er Vorgespräche ausgewählter [Theologen], akzeptierte Äußerlichkeiten unter dem Vorbehalt der Anerkennung der Rechtfertigungslehre und gestand den Bischöfen gemäß dem Vorbild der Alten Kirche ein seelsorgerliches Aufsichtsrecht zu. Billigt trotz Mängeln auch das Gutachten von Philipp [Melanchthon] und verteidigt dieses gegen die Kritik Bullingers, den er zu brüderlicher Liebe mahnt. Obwohl ein entstellter Auszug verbreitet wird, kann dies niemanden täuschen; zwar wären die Gutachten besser unterblieben, zu den Verfolgungen in Frankreich haben sie aber keinesfalls beigetragen. Tadelt Bullingers Franzosenhaß. Antwortet auf dessen zweiten Brief: Luthers Polemik gegen die Sakramentierer im Kommentar zum Galaterbrief, einer vor drei Jahren gehaltenen Vorlesung, trifft die Zürcher nicht; provoziert von den Katholiken, von Müntzer und Karlstadt, für dessen Anhänger er Oekolampad und Zwingli hielt, hat Luther zwar seine Gegner ungeschickt behandelt, doch hat er sich um die Kirche höchst verdient gemacht, etwa durch seine Bibelübersetzung, die jener der Zürcher klar überlegen ist. Diese verurteilen die lutherische Sakramentslehre, obwohl Bucer versucht hat, ihnen die Lauterkeit der Absichten Luthers darzulegen. Weist den von Leo [Jud]gegenüber Wilhelm von Zell geäußerten Vorwurf der Unbeständigkeit zurück und bestreitet, daß in Straßburg ein zweites [Täuferreich von] Münster droht. Die Zürcher mögen Zwingli und sich selbst gegen maßlose Angriffe verteidigen, wie auch Bucer Zwinglis Erbsündenlehre verteidigt hat, dürfen aber nicht den gleichen Fehler wie ihre Gegner begehen. Wenn sie durch falsche Anschuldigungen und durch Vorbehalte in der Abendmahlslehre den verderblichen Streit zur Unzeit wieder aufleben lassen, gefährden sie den Fortgang des Evangeliums an vielen Orten und verhalten sich so, als ob Christus nur den Schweizern gehörte. Antwortet mit Verspätung auf den Brief Leo [Juds]. Rechtfertigt seine Reisen und berichtet von seinen Vermittlungsbemühungen in Augsburg, Konstanz, Kassel und Isny; in Straßburg wachten Capito und der Rat und gingen schärfer denn je gegen Sektierer vor. Ist betrübt über das Mißtrauen der Schweizer Kirchen, das durch Zusammenkünfte nach apostolischem Vorbild zu überwinden wäre. Die Verweigerung des Gesprächs, das durch schriftlichen Austausch nie zu ersetzen ist, schmerzt ihn; erinnert an den Schaden, den die Ablehnung des von Oekolampad angeregten gegenseitigen Besuchs der Synoden angerichtet hat. Dankt den Mahnern und erinnert sie daran, daß die Kirche Christi nicht auf die Eidgenossenschaft zu begrenzen ist. Gratia et pax, observande Bullingere. Literas tuas binas accepi, Augustae alteras 2 , alteras hic 3 . Accepi et a Leone nostro 4 . Unum vobis in domino cor et mihi vobiscum. Condonabitis igitur hoc occupationibus meis, quod unis vobis ad ternas literas respondeo idque paucis. Requiritis siquidem et ipsi brevitatem et simplicitatem. De mora rescribendi: Hanc tribuite occupationibus et spei conveniendi, quam feceras, Bullingere 5 . Literis video, quam parum proficiamus in iis, quae nobis controvertuntur. Nec ergo vestra in monendo libertas nec studium Lutheri me vel infensum vobis reddidit vel a scribendo retardavit. Credo in Christum, in hunc et vos credere credo; diligam ergo et observem vos, necesse est.
De caussa sacramentaria: Pridem videre mihi visus sum nos in hoc c absque colloquio parum profecturos. Hoc autem etsi d pollicitus sis eoque me mirifice recrearis e , nunc, quia scribis iterum te nullum eius videre usum 6 , negas. Cur enim vel tu facias vel ego a te petam, quae iudicas f inutilia? Sed mirum profecto, cum spiritus sanctus apud veteres veros episcopos et Paulum ipsum tanti fecerit eos in domino convenire et de rebus sanctis g colloqui, quod id modo idem spiritus habeat h tam noxium vel, ut dicam mitius, tam infrugiferum. Haud enim deceat vos non consulto religiosissime spiritu Christi toties orantibus, et quidem enixe, vestri copiam negare. Dominus ipse nos regat. De vestra confessione 7 : Dum spiritualem et carnalem Christi in coena praesentiam facitis, ostenditis vos nondum videre, in quo sita sit ista controversia. Carnalem enim nemo defendit. Ita nemo exigit, ut dicamus panem esse corpus Christi 8 , utque caveatur, ne qui simpliciores venerentur signa pro rebus, omnes probant. Hoc contenditur: Cum verba ista "Accipite, comedite i , hoc est corpus" etc. [Mt 26, 26 par] sunt verba domini exhibentis, et non panem modo, sed etiam corpus suum, quod traditum est k pro nobis, et per nos ministros l haec loquitur, utitur nobis dispensatoribus mysteriorum suorum, ut credamus et fateamur in sacra coena exhiberi cum pane (signo scilicet exhibitivo) ipsum corpus domini, sicut cum aqua baptismatis exhibetur regeneratio 9 et olim per circumcisionem exhibebatur m communio foederis divini 10 , cum halitu domini spiritus sanctus 11 , cum impositione manuum benedictio domini et varia charismata 12 . Pesah erat signum rememorativum, non exhibitivum n 13 . Si minister nihil quam signum exhibet 14 , non dispensabit mysteria dei, non erit minister spiritus et novi testamenti, non salvabit, non regenerabit. Quae omnia apostolus sacro ministerio tribuit 15 , sed sic tamen, ut simul affirmet nos nihil huius posse cogitare ex nobis tanquam ex nobis, nedum facere. Nos non sumus ministri domini, nisi cooperemur ei ad plantationem et rigationem ac o aedificationem, id est regenerationem p sanctorum 16 , || 406v. quae certe in verbis
et signis absque spiritu, absque vera communione Christi non consistit. Paulus gloriatur se fundamentum Christum in Corinthiis posuisse 17 , non verba rnodo q sacra et signa, se eos per evangelium domino genuisse 18 , non verba modo administrasse. Ex eo vero non consequitur non sola fide nos omnem salutem percipere aut salutem non esse totam unius Christi opus. Christus loquitur et agit in ministro, et fide recipitur, quod Christus per ministrum loquitur et agit, nec est minister Christi, in quo non omnia loquitur et agit Christus. Igitur paralogismus est greek greek greek greek greek 19 : "Sola fide editur Christus, ergo non beneficio ministri"20 similis huic: Sola virtute attractiva commode cibum recipimus, non ergo pascimur beneficio coci. Sed quid opus scripto disputare, quod toties expertus sum frustraneum esse? Haec, gratia domino, concors iam est ecclesiastarum r per urbes imperii sententia et doctrina: de rebus sacris, quia animalis homo nihil intelligit, sentiendum et loquendum esse s , ut spiritus sanctus docuit nos sentire et loqui 21 . Non solum ergo sensa scripturae in his religiose cupimus tenere, sed illa etiam scripturae verbis eloqui. Dicimus itaque panem, quem frangimus, esse communionem corporis t Christi hancque ministrum dare, sed ministerialiter. Dominus cibus et cibi praebitor ipse est. Ne quid crassius simpliciores concipiant, addimus Christum nec pani uniri naturaliter nec includi in pane localiter nec fieri cibum ventris, hanc communionem Christi u rem esse novi testamenti et coelestem, sed eandem efficacem et realissimam, quia nihil hic ficti, nihil inane. Ad hunc modum satis occurrimus sive crassioribus sive etiam impiis opinionibus, quae ex veteri errore papistarum invectae sunt. Nihil involvimus, sed lingua utimur spiritus sancti, qua christianis nihil poterit fingi magis perspicuum magisve gratum. Hac usa est omnis vetus illa melior ecclesia, quam et Oecolampadius comprobavit, etsi id Zvinglius non per omnia probant, sicut illis in multis aliis v non eadem sententia fuit, quod vos, si non aliunde, ex utriusque tamen monumentis videtis. Certe Oecolampadii Dialogus 22 ad palatum Zvinglii non faciebat, id quod suis ad Sturmium literis 23 testatus est. Sed haec quoque res, quid de disputationibus utriusque statuendum sit, literis transigi non potest. Patet latius, quam vos obiter, ut scribitis 24 , aliorum scripta legentes forsan putetis.
||407r. De commentariis tuis 25 bene habet res. Oremus dominum, ut ubique nos suo spiritu regat et w doceat quorumlibet scriptis pie uti x . De Wittenbergensibus 26 : Hic nihil aliud a vobis contendo, quam ut, quod damnatis illos facere vobis, vos illis ne feceritis, nempe ut incognita caussa eos non condemnetis. Nam nec ex scriptis nec ex fratrum vestri vere amantium colloquio sustinetis caussam hanc cognoscere. Si mihi nunc huius iudicii mei extrema ratio reddenda sit, aliud y tamen iudicare non possim, quam z vos non minus inique in illos quam illi in vos affectos esse et iniurios aa . Boni consulite me scribere, quod sentio et coram domino sentio. Mitioribus quidem vos verbis et non tam saepe aut tam palam illos laeditis. Sed quid possit atrocius tamen de eis dici, quam prodere eos bb veritatem Christi, impia tyrannide opprimere ecclesiam Christi et mendaciis insectari ministros Christi 27 ? Admittunt, proh dolor, illi, unde forsan vobis sit horum criminum cc occasio, at quo fortiores vobis videmini, hoc oportebat diligentius curare, ne quid praeter verum vel contra inimicissimos vobis excideret. Errare ego possum, dum existimo in utrisque esse, cur vos invicem in domino complecti debeatis. Interea tamen, dum video vos illis sententias dd adscribere, quas primi impugnarunt et hodie impugnant, et de toto ingenio eorum plus nimio halucinari, non possum non dolere vicem vestram, qui sic fugitis de his serio colloqui, nec hoc solum, sed scripta etiam illorum legitis obiter, tantum consyderando, quid in genere dicant etc. Sed domino sic visum est, ut, qui cogendis in ovile Christi ovibus eius, quae ab illo aberrarunt, sanguinem impendere debemus 28 , earum collectioni ipsi obstemus et id interim interpretemur esse simplicitatem et constantiam. Christus dominus noster exuat nos nobis et induat se 29 . De scholasticis 30 : Non spectandum, quid Melanchthon damnant, sed quid damnari debeat. Infinita turba est vere christianorum, qui dogmatis detinentur ee scholasticorum, sed depravatis. His longe melius quidem consuluissemus, si depravationem, non dogmata, quae in se recta sunt, oppugnassemus sicque nostra omnia temperassemus, ne ulla in nobis haereret calumniae suspitio. Nunc ita tractavirnus scholasticos omnes, ut cordatis et bonis multis non contemnendum offendiculum obiecerimus, dum vident nos illos aut non legisse aut prudentes calumniari voluisse. Sed de his quoque satisfieri vobis per epistolam non potest.
De concilio 31 : Olim dominus ecclesiam suam sub piis principibus, Constantino 32 et successoribus eius, sacrarum synodorum consultationibus constituit et haereticorum furores, qui antea invaluerant, repressit. Quid, si hanc et nobis dominus gratiam ||407v. faciat? Proximum est, ut omnes Germaniae principes, qui ad septemtriones sunt, evangelii praedicationem publicitus admiserint 33 , nec multum abest, ut totum regnum Daniae cedat Christierno iuniori 34 , principi pientissimo; nuper enim hostilem exercitum totum prope delevit 35 . Huic si pacem dominus dederit, omne regnum suum Christo consecrabit. Id pridem fecit Svecus 36 , sequuntur nunc Anglus 37 et Scotus 38 , non vulgaris potentiae reges. Ista si dominus maiore ex parte intra biennium confecit, quo nimirum accesserunt duo amplissima regna Angliae et Scotiae et duo primarii ducatus Pomeraniae et Wirtembergae 39 , debemus utique ampliora sperare, quam ut de regno Christi in nostris modo angulis soliciti simus. Rigatur nunc Gallia sanguine christianorum 40 , in Italia passim veritas admittitur, incipiunt hanc sentire et Hispani 41 . Quam facile iam sit deo adversarias frangere tyrannides, quotidie praedicamus. Hinc videtur mihi merito haud dedecere nos ad omnia ea parare, quibus ullo pacto possit regno Christi fieri accessio. Atqui hoc ingenium nobis dominus tribuit, ut ex notis iam ad ignota deducamur et dilucida veritate liberemur ab erroribus, ita ut factum nobis est. Lutherus
profecto initio caussae non parum veritati profuit, dum publicam doctrinae Christi depravationem iis ff rationibus confutavit, quae tum potuerunt agnosci. Et haec existimo esse prudentis simplicitatis fideique constantis. De responso nostro ad Gallos 42 : Mihi in Christo nec Gallus est nec Germanus 43 , et non licet damnare, quos non deprehenderis nunc malos esse; fuisse satis non est ad condemnationem. Rogatus sum, ut responderem, quo pacto rex operam suam conferre queat ad conciliandas ecclesias et quid ex receptis opinionibus gg possit ferri pietate illaesa. Qui rogabant, tam mali non erant, ut pro canibus vel porcis 44 haberi mihi quidem potuissent. Ignoro enim cautiones, quae nituntur suspicionibus. Circumveniri christianus non potest; sequitur enim verbum domini, et si errans ab eo declinet, dare huius poenas lucro ducit, bono quippe suo dat. Respondi igitur duo 45 : Alterum, rationem conciliandi ecclesias quaerendam esse per bonos aliquos et cordatos viros, qui primum parvo numero utrinque coëuntes de controversiis religionis dispiciant. Diserte addidi hanc commentationem praeambulam nullis posse permitti, qui sint e vulgo ecclesiasticorum huius temporis; eos adhibendos esse, qui vita probarint se vere religiosos. ||408r. Alterum, salva doctrina iustificationis, hoc est toto evangelio, omnem nos ferre posse disciplinam, quoslibet in ecclesia ordines, omnes ceremonias, modo fidei serviant, non officiant. Haec tot editis libris professi omnes sumus, et nec Romano nec aliis episcopis quicquam detraxissemus semper, si illam, quam verbis pollicentur, pastoralem curam vere et iuxta verbum domini voluissent praestare. Mos olim fuit, ut primarii archiepiscopi hh — Romanus, Constantinopolitanus, Antiochenus - statim ut in episcopos consecrati erant, sibi invicem fidei suae confessionem mitterent et sanctae administrationis societatem mutuamque etiam ii subiectionem profiterentur 46 . His se commendabant alii et episcopi kk . Singulis erant sancti quodammodo observatores et praesides. Iste ordo et mutua cura si hodie obtineret in domino et iuxta verbum eius, quid, obsecro, hinc metuas periculi? Charitas, quia ingenium dei est, nullam benefaciendi rationem a se ducit alienam et sola certam viam iustumque ordinem in rebus humanis statuit. Sed pontificii pollicebuntur quidvis et facient quodlibet. Nec nos his quicquam detulimus aut deferemus, sique falsa aliqua specie quid obtineant, mihi adhuc verbum domini est non minus posthac quam antehac ad detrahendam illis personam efficax. Habeo iugulum, quod offeram, et potens est dominus meus ut antea.
Philippo subscripsi 47 , etsi maluissem in eius responso quaedam magis expressa, quia ad disputationem, et bonorum, retulit dubia et nihil dare voluit, nisi quod iustificationis doctrinam promoveret. Hac autem salva nihil loci ulli superstitioni manere potest. Rex diversa scribit et fallit 48 . Habet suum iudicem, nos nostrum custodem, ne eius nobis fallaciae obsint. Clamant quidam: "Botz wunden 49 ." Hos ex ipsorum sermone video mittendos esse. Redimeres magno non data haec responsa 50 . Ego vero non parvo, quod vel ipsi ad ecclesiarum concordiam plusculum propenderetis vel fratres vestri observantissimos et amantissimos audiretis. Seminaria, scribis, sunt maximarum discordiarum 51 . Quarum, obsecro? Utinam tam parum discordiae sereremus ll , quod nos invicem non audimus et tam secure tamen de alienis sententiis iudicamus. Scilicet inutile et perniciosum institutum est, si quis peccata sua fateatur sacerdoti, ut et legem et evangelium dei melius discens in poenitentia et fide proficiat 52 ? Atqui Philippus nullam aliam confessionem probat. II 408v. Etsi velis ex vero iudicare, quae hic doctissimus et candidissimus vir vestrique vere amans (nam est omnino alio de vobis, quam erat, iudicio) nunc scribit et olim scripsit, haud ita multas nobis proferes greek. Iniquo et aegro animo estis in istos viros. Dominus vos corrigat et sanet! Charitas ista non parit nec timor domini, ita nec, quae Lutherus et alii vobis falso tribuunt. Tu desyderas in nobis soliditatem et simplicitatem, brevitatem et puritatem 53 . Ora dominum, ut haec nobis largiatur et vobis aequius iudicium de donis dei in aliis. De me non loquor; scis, pro quibus. Tribuo plus satis monarchiae pontificiae 54 . Quid vero tribuo? Phas non est dicere, qualem ferre possemus pontificem, et eo pacto ostendere, quam non respondeant suo ordini, qui pontifices vocantur? Vel impium est dicere, quae sint christiani hominis officia, etiamsi nemo fuerit vel esse possit hic, qui illa impleat? Non aedificamus civitatem Platonicam 55 , sed prodimus impudentiam eorum, qui verbis sibi sumunt posse tot ecclesiis prospicere, cum certo sint omnibus exitio. Nihil movit perinde multorum in nos invidiam atque hoc consilium 56 . Minim, quod ego istam invidiam sic evado, quantum quidem me hactenus rescire contigit. At vero, mi Bullingere, ad quotumquemque pervenit hoc consilium? Circumferunt quidam sacrificuli mm excerptum quoddam ex responso Philippi depravatum 57 , sed cum non sit insolens illos nugas circumferre, ego non audio, qui ita moveantur. Et cui mica aequitatis, qui scripta nostra publica
legit de his ipsis rebus aedita ante et post data illa responsa et de nobis iudicet ex schedis, quas circumferunt privatim hostes? Fuerunt horum responsorum caussa irati nobis et alii quidam amici et fratres mihi longe observandissimi. Quia itaque apud illos et vos video nostri consilii rationem de responsis istis tam male stare et illa in Francia parum adhuc, quod quidem audio, ad id conferre, ad quod data sunt, malim non data. Quod vero vel in se adeo male consulta sint vel tantum dederint ecclesiis damni, quia neutrum compertum habeo, non apparet mihi caussam ex his esse nn , cur tantopere angamur. Nam id falso falsius est, cuiquam in Gallia occasione horum responsorum aliquid periculi creatum esse. Ea siquidem pontificiis oo haec responsa non concedunt, quum capitale fuerit, quae in eis continentur, profiteri. Non solum Lutheranum, sed etiam Erasmianum esse, imo non purum pp papistam esse et id modis omnibus profiteri satis ad supplicium fuit. Nunc, cum eos, qui fugerunt, rex revocat data venia, excipiuntur sacramentarii 58 . At quae huius in nostris responsis caussa? Cum Phi-II 409r. lippus meam probet in sententia eucharistiae moderationem et ego concordiam in re esse inter nos profitear? Sed satis de his. Quod Gallos sine exceptione lubricos et fallaces facis 59 , scis te id non ex spiritu Christi facere. Is enim nos docet nos ex nobis ex aequo omnes perditos esse, ipsum autem ad regenerationem nullam gentem abiicere. Attamen, quia peccasse adeo hic vobis videor, quod ego ex eo solo iudicare possum, quod vos sic iudicatis, oro huius incogitantiae veniam. Posthac ero cautior. Hactenus ad tuas, Bullingere, priores literas die paschae ad me datas. Ad alteras qq tuas literas 60 : In his plusculum iratus es et grave minitaris. Commentarius ille in Galatas, de quo quereris, exceptus est per Casparum Crucigerum 61 praelegente Luthero ante annos tres, nuper vero editus 62 . Maledicit
"charitati et concordiae, propter quam conservandam necesse sit periclitari verbum dei"63 . In hac sententia quid impii? Sed sacramentarios facit talem concordiam petentes. Qui sunt sacramentarii? Ille sacramentarios intelligit, qui nihil quam panem et vinum in sacramento esse ponunt. Tales vos non estis. Nihil igitur haec ad vos. At ille vos rr hoc nomine intelligit. Dolet, quid autem faciam? Vos quoque dum formis uti scripturae et patrum detrectatis, aliud illi de vobis persuadere non possum. Impugnandus igitur tibi est. Verum si officii mei sit impugnare omnes eos, qui mihi de aliis male iudicare videntur, si siet, et vos mihi impugnandi eritis, quia de Luthero et aliis iudicatis, quod scio secus habere. Et Christo olim iudice ipsi quoque agnoscetis, quam longe ab omni pietate sit istud, quod Lutherum scribis dissidiis excitandis et fovendis natum. Evangelio Christi Iesu excitando et fovendo natus est, mi Bullingere, id opere ss praestitit. Impotentius tractat adversarios tam falsa ipsi opinione creditos quam veros. Hoc tamen verum est, ipsum nulli unquam bellum intulisse priorem. Provocatus est a papistis, provocatus est a Muntzero et Carolostadio, cum quo ut tt facere putavit Zvinglium et Oecolampadium. Hos inter Carolostadianos habuit. Qui etiam, licet modestius, priores tamen sententiam Lutheranam vellicarunt. His tamen non excuso viri impotentiam, sed quia scio eum dominum Iesum pure praedicasse atque praedicare exceptaque ista importunitate in adversarios etiam vivere. Quia denique tantum universae ecclesiae eius labores profuerunt, ego non possum non gravissime accipere, quod tu, Bullingere,. miti alioqui ingenio natus sic audes scribere de Luthero, qui tantopere, inquam, ecclesiae dei commodavit. Nam ut de sola versione bibliorum loquar, quantus is thesaurus est? Existimo enim vos non inficiari, quam multa in vestra versione desyderata semper sint, etiam ab ipso Oecolampadio ||409v. et, ut nunc video, ab ipso quoque Pellicano et Theodoro 64 desyderantur. De sacramentis videtur vobis crasse errare, sed Christo iudice cognoscetis hunc virum in his adserendis nihil aliud spectare, quam ut verbum et promissio Christi suo loco habeatur. Fructum omnem sacramentorum uni benevolentiae dei et fidei, qua benevolentiam istam in Christo oblatam excipimus, tribuit. Ista ut ostenderem vobis, ascenderam ad vos hinc biennio 65 , obtuleram scriptum 66 ambivi postea conventum 67 , sed omnia frustra. Vos iudicare vultis, caussam cognoscere non vultis. Id ecclesiae vestrae et nostris uu in Zvinglio
magnum damnum dedit. Dominus noster Iesus Christus avertat, ne et in vobis det. Sensim infamamur nos, qui in ecclesiis rerumpublicarum imperii Christum praedicamus, ceu non simpliciter versemur in hac caussa, deficiamus a praedicata veritate, simus hoc, quod sonat vox quackler 68 , quo nos nomine Leo noster insignivit scribens ad Gulielmum a Zell 69 , pium quidem senecionem, sed qui eo pervenit, ut iam ministerio nostro non utatur. Ita haec respublica, quae melius semper mereri de vestris voluit, quam illi voluerint admittere, passim a vobis insimulatur in periculo esse, ut alterum Monasterium evadat 70 , cum tamen ab ortu sectarum nunquam minus hic sectarii valuerint quam modo, nunquam severius in sectarios actum sit 71 In his, quia multa vana sunt et praeter charitatis regulam aguntur, frustra boni offenduntur, alieno tempore pax et concordia respuitur. Magna est securitas non suis viribus fulta. Vehementer vereor, ne quid ipsi vobis detis incommodi. Tu scribis vobis fore posthac maiorem rationem et authoritatem veritatis, minorem hominum, et ita iniurias Lutheranas laturos, ut simplices aliquando videant, quam nullius Lutherum pudeat mendacii. Ut solius veritatis rationem habeatis, valde obsecro, et prae hac homines etiam odisse velitis. Verum interim Christum in suis hominibus agnoscite et non, dum vultis videri patroni tam strenui veritatis, ipsi adeo contra omnem veritatem scribite Lutherum nullius pudere mendacii. Laborat ille hoc malo, ut, quas aliquando admisit de Zvinglio falsas opiniones, eas nimis pertinaciter tribuat omnibus, qui hunc videntur sectari. Ut vos itaque cum Zvinglii tum vestram innocentiam defendatis 72 , sed ex vero et citra communionem vicii, quod impugnatis, nemo bonorum improbabit. Ego ipse in commentariis meis in Romanos Zvinglium defendi de peccato originali 73 , sed defensionem sic temperavi, ut interim neminem servorum domini deiecerim, nedum falso crimine impetierim. Hoc certe solum, optimi ||410r. fratres, nos hic in perniciosam istam vv pugnam sacramentariam pertraxit, quod ferre non possemus Oecolampadium et Zvinglium a Luthero et aliis quibusdam tractari tam inhumaniter. Nos semper vidimus in Lutheri sententia de eucharistia nihil statui, quod per se impium
sit, ideo initio a contentione nostros avocabamus et neutri partium palam adstipulabamur. Iam si velitis vos frustra, imo cum pernicie ecclesiarum pugnam resuscitare, et id falsis criminibus, tum imperfecta confessione ventatis de sacramentis, ne dubitetis, deus aderit ecclesiae suae, ut qualitercumque caeptarn concordiam ei tueatur et vestros conatus vobis maxime perniciosos faciat. Proxime accessistis confessioni veritatis plenae, dum tamen formis scripturae adhuc aperte contradicitis affirmantes ministrum nihil nisi signum exhibere 74 , quo pacto non esset minister Christi; non enim administraret mysterium Christi et spiritum, sed literam modo. Certe sanctorum calculis caussa cadetis 75 et gravem iram Christi in vos conciliabitis. Alia tempora sunt, amplior crucis Christi cognitio; debacchatum satis est. Modo Philippus 76 et cum eo plurimi toti in eo sunt, ut paucorum intemperiem avertant, Christum in vobis defendant et magnificent. Et vos scilicet propitiis ww diris revocabitis orbi bellum istud exitiale? Eo pacto ergo sistetis sanguinem sanctorum in Gallia, promovebitis cursum evangelii in Anglia et in Schotia et paci inservietis Germaniae? Augusta modo et Francofordia hoc nomine deseruntur 77 . Accesserat Reginopolis; in initio extinctus conatus est 78 . Quorum xx nihil nobis concordibus fuisset factum yy . Ad haec dare occasionem intempestivis pugnis et imminuta professione veritatis quis non execretur? Si tantum Helvetiorum Christus est, pergite; sin, sustinete imitari Paulum, ut, ubi fundamentum Christus iacet, ibi fieri et ferre omnia non gravemini, quo perstet et provehatur, quod coeptum est 79 . Haec ad tuas alteras, Bullingere, et zz boni consule libertatem in re tanti momenti et ad literas tuas sic liberas a . Ad tuas, mi charissime Leo 80 , cum iam ex maiore parte responsum sit, quantum quidem literis respondere queo b , haec accipe: Lutherus non alienavit me, sed cum conventum spero et video literis parum profici et plurimis occupatus sum, denique ad manum nulli fuerunt tabellarii, feci, quod vos quoque fecistis: raro scripsi. Nam unis duntaxat distuli respondere literis. Improbas, quod circumierim et visitarim ecclesias, cum dederim eo damnum et meae et Gallicis ||410v. ecclesiis. De hoc iudicent, qui caussam norunt, quam, ut video, tu ignoras, mi Leo. Augustani in magno discrimine constituti ob dissidia concionatorum et civium me vocarunt sanctissimis obtestationibus,
illis miserunt me magistratus mei 81 ; quomodo advenire non potuissem? Interea vocavit me Landtgravius ad Philippum Cassellam 82 ; ut igitur certius nomine fratrum symmistarum in sociis urbibus responderem, convenimus Constantiae 83 , omnia iussu magistratus mei. Existimo hic quoque me nihil fecisse temere. Augustae autem, ubi tantum caepta omnia essent, nondum firmata et concionatorum dissidia magis proferrent se, ne posteriora haberent peius prioribus, revocatus sum ab Augustensibus et missus a meis 84 . Et dominus dedit, ut maior in religionis caussa concordia Augustae non fuerit, quamdiu praedicatum c illic evangelium est, atque dominus dedit, dum illic fui, et nisi ultro dissipent eam concionatores, optime de hac ecclesia spero. Abiturum hinc vocavit piissimus vir Bufflerus Isnensis propter Paulum 85 , qui illinc invitis sanctis abiit 86 . Huc ergo veni, inde Constantiam, ut fratribus illic satisfacerem de scriptis in Galliam 87 . Discessi ab his, ut ipsi testati sunt amicissimis mihi 88 . En habes causas circuitionis meae per menses sex. Domi interea optimus Capito et alii ita vigilarunt, ut caeptum sit agi a magistratu pro ecclesiae vera d 86
constitutione et contra sectarios omne genus e gravius et severius quam antea unquam 89 . Et maius etiam dedit deus incrementum quam antea. Et cum a sorte Monasteriensium absumus longissime, a vobis traducimur, quasi simus ei proximi. Non erat credendum cuivis, mi Leo. Et si in tanto eramus periculo, pridem nos monitos oportuit. Valde miramur Helveticarum ecclesiarum in hac re credulitatem; nam a vobis, Bernatibus et Basiliensibus ea scribuntur, quae persuasionem horrendam de nobis prae se ferunt. Gratum est, quod monetis, sed dolet, quod non amicius de nobis sentitis, quam quod dubitetis nos pridem vos consulturos fuisse vel precum opern a vobis imploraturos, si decima ex parte in tanto nostra ecclesia discrimine fuisset. Ita dolet hoc quoque: Quicquid nos pro ecclesiarum sancta et christiana concordia molimur, hoc vos tribuitis metui a vi principum. Mentes, si sapitis, sinetis Christum iudicare. et quod fratres vestri in se haud malum quaerunt, vos ne adscrihatis f fini malo. Concordes vis et constantes in simplici et vera veritate ministros ||411r. quique instent precibus diu nostrique g , hos et nos volumus. Sed hi profecto de se invicem iudicabunt ex charitate, audient. se invicem, congressum mutuum cum Paulo h per terras et maria expetent 90 . Siquidem non quaerent hi, quae sua sunt, sed quae Christi 91 , et norunt haec dominum largissime donare in nomine suo coeuntibus 92 . Igitur coitione in nomine Christi nihil habebunt in hac vita expetibilius. Id verum agnosces legens Paulum aut Paulum negabis christianum fuisse. Quamdiu vixero, cruciatus mihi erit non licuisse vobiscum de omni caussa Christi amice disserere. Vae nobis, si de Christo non possumus colloqui sine contentionibus! Ego nunquam volui vos a vero abducere, et facile vos custodivisset dominus a meis argutiis, si etiam i voluissem. Quid nunc faciam? Amo vos et colo, et non vulgariter. Hoc ergo magis dolet, cum adeo minutula sint, quibus maxima possint averti offendicula, non licere de his vobiscum commentari. Interim scribendo nihil quam tempus perdimus et animos magis alienamus. Quam facile enim rapiuntur scripta in alium sensum, quam scripta sunt. Quam facile quisque pro se scripto quidvis obiicit et firmum putat, dum nemo coram est, qui obiectum dissolveret. Ego iam verbis prolixe vobis scripsi, sed si res spectes, quam nihil erit satis? Quam ubique erit vobis, quod regeratis? Quam videbuntur mea k diluta, evanida? Rationes vestrae 1 , si rescribitis, mihi m forsan perinde habebunt? Videbimini pleraque n non intellexisse, multa depravasse, obiecisse o , quae nullius momenti sunt. Ita quando conveniet? l
At tamen, ne viderer vos negligere et agnoscere, quod p vos falso putatis, me vobis q indignari, rescripsi. Id utinam bene cadat! Libere scripsistis, libere rescripsi. Boni consului vestram libertatem, sed ut responderem tamen, sic et vos meam boni consulite. Faciamus paria. Ego, nisi prorsus desit vobis facultas christiane colloquendi de Christo, non dubitarim nos, si serio in domino conferremus et iusto tempore et pauci et solis iis admissis, qui deum timent serio, plurimum profecturos. Imperitorum clamores metuimus, sed quam perite? Deinde, si secretum domini tenere vellemus, quis adeo clamaret? Et quot sunt honestissimae caussae conveniendi et disserendi r rursus, quas nemo queat improbare? Oecolampadio, ut scis, Leo, cum ultimo cum legatis reipublicae essemus Basileae, videbatur pernecessarium, ut quotannis ad synodos nostras conveniremus 93 , et valde tibi ac Megandro tum offendebatur s , quod colloquium etiam tum adeo fugiebatis 94 Haec non scribo, quod velim invitos pertrahere ad colloquium, sed quod videtur fatendum esse apud vos, quam ||411v. ego putem olim magnam caussam fore vobis magni incommodi et non vobis solis. Dominus id avertat et custodiat nos in suis placitis. Amen. Haec scripsi animo vestri vere amante; vos videritis, ut excipiatis ea. Dominus iudex est, et res ipsa declarat, quo simus in vos animo t . Homo sum, errare possum et nunquam non erro 95 . Mihi ipsi fidere non debeo. Gratiam habeo monitoribus. Sed eadem vos ipsos quoque monete! Ecclesia Christi non intra Helvetiorum fines concludenda est. Si autem et alibi christiani, membra vestra, videritis, ut erga illos vos habeatis. Valete in domino et ne dubitate me ita colere et amare vos ut semper. Arg[entorati]. M. Bucerus vester in domino. [Adresse darunter u :]Piis vereque doctis viris Heylrycho [Blullingero et [Leoni] Iudae, [symm]ystis observandis.
[624]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 2. August 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342,47 (Siegelspur) Ungedruckt Empfehlung für [Sebastian]Lepusculus. Verdeutlicht auf Grund des ihm von Myconius zugesandten Exemplars sein früher geäußertes Urteil über Erasmus' "Ecclesiastes". Gratiam et pacem a domino. Subinde ego te meis sollicito amicis, pro his apud te intercedo, hos tibi commendo. Oro, ne importunitati meae subirasci velis. Venit ad te miser hic Lepusculus 1 , vir doctus et pius, qui quod semel se alieno aere degravavit, cogitur subinde cum penia 2 certare 3 . Bernates renunciarunt illi 4 . Miser ergo non habet, quo vivat cum liberis 5 . Proinde, si potes, iuva misericordiam impartire non indigno homini, aut certe consiliis solare. Habeo tibi pro libro 6 gratias maximas. Quid dicam? Totus mihi displicet Erasmus. Displicent, quae scribit in Ecclesiaste. Ego, si non intellexisti, sententiam illius mihi tollerabilem esse dixi 7 , nostro autem saeculo intollerabilem. Tecum per omnia sentio.
De caeteris iubeo te esse securum 8 . Valeto. Augusti 2, 1535. H. Bullingerus tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Osvaldo Myconio, fratri charissimo. [625]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 3. August [1535] Autograph: Zürich StA, E II 343, 47 (Siegelspur) Gedruckt: Füssli I 98-101 Thomas Blarer hat in Bern über die Schmähungen berichtet, denen sich die Anhänger Zwinglis in Württemberg ausgesetzt sehen. Im Gegensatz zu [Ambrosius] Blarer beurteilt [Erhard] Schnepf die Pfarrer nach ihrer Übereinstimmung mit der lutherischen Abendmahlslehre. Während Schnepf Herzog [Ulrich] zu König Ferdinand begleitet, wird ihn [Johannes]Brenz vertreten. Es besteht Gefahr, daß in Württemberg, ähnlich wie schon in Augsburg, ein verkehrtes Bekenntnis eingeführt werden könnte. Thomas Blarer rät den Schweizern, unabhängig von den [oberdeutschen]Reichsstädten an Herzog [Ulrich] zu gelangen. Der Berner Rat wird sich mit der Angelegenheit befassen. Was gedenken die Zürcher zu tun? Haller bittet um Bullingers Urteil in der Frage des Racherechts. Dank an [Christoph]Froschauer. S. Tametsi novi nihil habeam, quod ad te scribam, charissime Heinrice, nihilominus voluit bonus ille et pius adolescens 2 , immo exegit, ut scriberem data quacunque occasione. Obtulit autem eam Thomas Blaurerus, qui cum his diebus nobiscum multa conferret 3 , inter caetera indicavit, quam male conveniat Wirtenbergensibus ministris. Quidam Schnepfii pedarii pro contione nihil ferme agant, quam quod Zvinglianos svermeros 4 , sacramentarios proscindant et perstringant, ut nihil odiosius habeatur quam nomen nostrum. Qui vero a parte Ambrosii 5 sunt, sincere doceant etiam de eucharistia suppressis omnibus convitiis et calumniis, quibus caeteri abundant, et dum de quibusdam a Schnepfio periculum fit, num ad ministerium apti sint, prima semper sit interrogatio de eucharistiae causa. Si Luteranus fuerit, quantumvis alioqui indoctus, admittatur, sin minus, refutetur et ab Ambrosio recipiatur. Addidit praeterea Brentium
Schnepfii partes acturum, quamdiu cum principe fuerit apud Ferdinandum 6 . Quo tandem verendum, ut in unum colligatis omnibus cum papistis tum Luteranis contra nos per fictam concordiam in interitum nostrum armentur et animentur. Ursimus hominem privatim, quo pacto huic possit occurri malo. Addidit peius malum: Augustanos suis praescripsisse reformatae religionis regulam 7 tam tortam et ceremoniis permixtam, ut potius a quovis pio indicetur papismus novus quam evangelicismus, idemque se quottidie expectare a Wirtenbergensibus, ubi frater suus 8 prae aliorum multitudine sulfragio parum possit. His omnibus intellectis videbatur non absurdum fore, si civitates imperiales vicinae cum Helveticis scripto vel legatis principem inviserent, illi proponerent et tandem vel hoc impetrarent, ne a suis Schnepfianis sic traduceremur, sed principem vicinum ageret probatum et nobis non incommodantem. Aiebat ille non esse tentandum cum civitatibus imperii, quandoquidem illae persuasae essent in populo dei omnino vel aliquas esse debere ceremonias. Proinde cum tantopere cum Lutero concordiam gestiant, vix nobis a assensuros hoc consilio, sed satius esse civitates Helveticas in hoc convenire matura deliberatione praehabita, ut vel per legatos vel scripto consilium hoc ad principem deferri curarent et ipsum admonere, ne tam perverse pateretur suos de nobis sentire. Negocium itaque hoc ad dictatores retulimus. Hi paucis abhinc diebus oportuno tempore consultabunt 9 . Tu interim ad me scribe, quid vobis in hac re consultius videatur, quandoquidem non dubitamus a nostris ad vos et alios haec referri, ut pares esse possemus consiliis, et quam primum fieri possit hoc age; nam mora nobis in periculo esse potest, non propter ducem, sed propter nos. Audio vos parare apologiam 10 . Huius copiam libenter videremus, si fieri posset, quamvis nihil diffidam per omnia de vobis. In summa: Quicquid vobis visum fuerit aut de hac re plus nobis sciveritis, indicate. Ceterum apud nos saepe in controversiam venit, quod in publico super homicidas iudicio corpus amicis adiudicatur, ut sese vindicare illis sit liberum, facultates vero magistratui 11 , cum potius contrarium fieri deberet, nempe amicos ad condonandum homicidae, permovendos, magistratus esse vindictam, et
si quid facultatis superesset, occisi familiae et liberis impartiendum. Citant locum Numeri 36: "Cognatus occisi statim ut invenerit eum iugulabit" [Num 35, 21]. Deinde alii obiiciunt: "Diligite inimicos" [Mt 5, 44 par.], "ne resistatis malo" [Mt 5, 39] etc. Iudex tu esto. Vale et dominum ora pro me; nam accrescente hernia diutius durare vix potero, etsi adhuc verbum pro contione administrem. Rursum vale et perge, ut cepisti, ecclesiis prodesse ac me amare. Nimium erga me liberalis fuit Froschouerus. Cui denuo gratias agas nomine meo 12 . 3. augusti. Tuus B. H. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiae Tigurinae antistiti vigilantissimo, fratri suo omnium longe charissimo. 12 Vgl. oben Nr. 621, 54-56. 66-68.
[626]Wilhelm Reublin an Bullinger [...] , 4. August 1535 Autograph: Zürich StA. E II 355, 65 (Siegelspur) Gedruckt: Heinold Fast, Neues zum Leben Wilhelm Reublins, in: Theologische Zeitschrift XI, 1955, S. 422-425 Bittet Bullinger, ihm bei der Einforderung eines Darlehens und des väterlichen Erbteils seiner Frau [Adelheid Leemann] —beides wird ihm von seinem Schwager [Felix Leemann] vorenthalten - zu helfen; denn der Rat hat ihm das freie Geleit zu einem Gerichtsverfahren in Zürich nicht bewilligt. Grüße. Schickt ein Geschenk als Andenken. Die gnad gottes mör 3 sich by dyr in volkumner wyssheit Christi in krafft des heylgen geists, geliebter fründ und bruder. Wyss, das Felix Löman 4 mir ein schuld glichens 5 gelt. so er zweiff jar lang gebrucht, mit sampt myner frowen 6 vätterlich 7 erbgut, mör dann anderthalb hundert pfund, über all sin verschribung 8 gwaltiglich mir vorhelt 9 , und ichs frintlich vorderen thu, so schlecht er mirs recht für 10 , verhofft, mir nuntz 11 zu
geben, waist, das ich zu keim rechten kumen mag 12 . Daruff ich eim burgermaister und rat umm glayt zugschriben; und glayt, so den juden geben wyrt, ist mir abgschlagen worden 13 . Darynn ich hoch bschwert und zu merckglichem schaden bracht wyrd; dan ich von haymat hundert und zwaintzig myl der schuld nachgerayset hon 14 . Und soll jecz die sach uffs lengst 15 mit grosem kosten und gfar 16 ghandlet werden, ist min groß verderben, und waiß nit, wie ichs erwarten soll. Darumb schrib ich jecz ein grosen rat umm gericht und recht 17 und beger, was mir von göttlichem rechten zughört, zugstelt werd. Bitt dich als ain fründ und bruder 18 umm gottes wyllen, du wellest mir zu göttlichem und naturlichem rechten raten und helfen, durch welchs mittell du wol kanst, und myner nodt annemen und erbarmen, so wyrt dyrs gott vergelten, und ich wyls och umm dich in truwen verdenen. Gott bewar dich vorm übell. Amen. Grüß mir Maister Löwen 19 von alter kuntschafft 20 wegen. Sag im, wen wyr uns vom sigkrenczli Christi, wie oder was wyr damitt erstritten 21 , befragen wellen, und was wyr in der schul des trübsals der zit erlernet, och von anderen landen, sachen und secten und nüwe meren 22 , darumm ich gut lust hett, mit uch zu reden, wo zitt wer. Ninn 23 ain gedenckzaichen 24 , das du min in der lieb nit vergessest. Geben in yl, uff mitwuch, in exylio 25 , den vierden deß augsts anno domini 1535. Guilhelm Rebli, ein armer fründ gottes, din wylliger. [Adresse auf der Rückseite:] Dem kristelichen und evangelischen prediger Maister Häinrichen N., kanczler zum grosenn minster zu Zürch, minem lieben fründ.
[627]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 5. August 1535 Autograph: Zürich StA, E II 351, 161 (Siegelspur) Ungedruckt Vadian erwartet seine Schriftstücke zurück. Vogler teilt einige vertraulich an Vadian gelangte Nachrichten mit: Der Bischof von Konstanz soll die Abtei Reichenau gekauft haben. König [Franz I.] will gegen Mailand ziehen und hat daher deutschen Hauptleuten - unter diesen [Albrecht Völker] von Knöringen - geschrieben. Auch drei kaiserliche Regimenter, unter [Franz von Hembstedt], [Konrad von]Boyneburg und Kaspar von Frundsberg, werden irgendwohin aufbrechen. Fürsten und Städte tagen in Kassel. Man spricht von Umtrieben der V Orte. In Regensburg sind Städtevertreter versammelt. Man sagt, in Luzern, wo sich eine kaiserliche Gesandtschaft aufgehalten habe, werde gerüstet, und die V Orte tagten in Brunnen. Um Ammann [Ulrich]Eisenhut ist in Appenzell Unfrieden entstanden, weil dieser angeblich ein früher erobertes Banner an St. Gallen zurückverkauft sowie das Landessiegel außerhalb des Landes gebraucht habe; an der vorgesehenen Landsgemeinde sollten weitere eidgenössische Orte teilnehmen, um Blutvergießen zu verhindern. Vogler kommt wohl erst im Herbst nach Zürich. [Jakob]Rordorf soll allfällige Mitteilungen dem Boten mitgeben. Gott wache für unns. Amen etc. Min herr, gelieptter bruder, wissend unnssernn wolstand 1 , und das unns warlich zu üch verlangtt etc. Nächstmals hab ich üch geschriben 2 , daby ettlich brieff, so mir min herr und vatter doctor von Wadt geben 3 , uch zuzeschickenn, mitt beger, by dissem zöger 4 wider zu handen schickenn (wie wol ers fillicht selpst holn möchtt) etc. Demnach hatt mir min herr doctor abermals in trüwen ettlich uffgezaichnett artickel, imme von vertruwten in stille überhar zugeschribenn, üch die abzuschriben, darus zuvernemenn: Ittem das der bischoff von Costentz Rychenow sol koft habenn, und aber die von Costenntz nitt liden wellend. Wil kain thail sines fürnemens abston. Zu besorgen, es werd unruw geben 5 .
Ittem das küng[liche] m[aieste]t von Franckrych 6 werde vorm winter in Mayland fallen. Daruff ettlichen hopttlütten 7 in Tütschiand zugeschriben. Melcher von Knörigen 8 uff 18. tag ougsten zu Lyon ze sin. Ittem das in kurtzenn tagen söllend im rych drü kriegsregimentt uffbrechen, kayserisch etc. Ains sölle der herr von Thamis 9 füren, das ander der von Bomelberg 10 , und das dritt herr Kaspar von Fronsperg 11 . Söllend an seltzame ortt brucht werden unnd wunderbarlich praticken 12 vor handen sin. Ittem das fürstenn und stett nitt vergebenns by ain andren zu Kassel sygennd 13 ; sy schmeckend dye pratten 14 , die vorhanden sygend. Ittem das vyl von praticken der V ortten red um gang, darumm die evangelischen stett in der Aydtgnoschaft ouch wol für sich zu sechen habend.
Von Nürmbergk sayt 15 : Ittem das die stett treffenlich by ain andren zu Regenspurg versamlett sygend, schiessens wyß 16 . Ainer gsagtt: Ittem das man zu Lutzernn waffen und harnasch gebotten hab und die V ortt zu Bronnen tagett 17 . Ittem es sol ain kayserliche bottschaft och zu Lutzern gsin sin 18 . Disses sond und mögen ir minem lieben hernn burgermaister Rösten mines aydes und von üch anzaigen, mir von minem hern doctor überantwurtett, och ime dis harnach volgend: Unruw vorhanden im land Apenzell. Namlich ain mergklich unruw und sorg von etlichen unzämen 19 über aman Ysenhut 20 und ander von wegen der statt zaichen zu S. Gallen, als ob sy das vor zitten gwonnen, und aber kurtzlich durch Isenhut und etlich der statt Sant Gallen hinder in 21 überantwurt 22 . Dessglich dess sygels halb, daß aman Ysenhut us dem land, dem apt 23 nach, zu syglen gen Sant Gallen in hoff nachtragen; daß er aber im land sölt gsiglet haben und nit nache tragen. Vil vil byreden 24 . Doch gester mitwoch ist lang grosser rat ine 25 gsin. Ist aman Ysenhut da gstanden, des rechten erwarten 26 dargegen das unrüwig partfolck. Hat nit verfangen, dann schlechtz 27 ain lantzgmainen von jetz sontag über acht tag darum zu haben, wie wol es filen layd. Und sorg daby, daß sy fillich über from, sonders personen uffloff. under in schlachen oder ergers entspringe 28 , wie wol dise stat hie losett 29 und zu letst villicht sich um vil zureden verantwurtten, nach
gepür handlen. Ob gutt wär, wais ich nit, alls vilicht etwar 30 maint, ja das ettliche ortt uff die gmaind 31 , zu fürkomen blut under inen oder anders, als 32 m[ine]g[nedigen]h[erren] von Zürich oder ander. Mag min her Röst 33 nach sinem gfallen darinn handlen. Zayg ich pflicht halb an. Bitt üch, mir in zu grüssen. Wil der herpst so schnell infallen. Acht 34 , ich kom erst uff den herpst, miner hab halb etc. Grüssend uns üwer hus, maistren Kaspar 35 , maister Haben. Was ir nüws, schribend by zöger. Ich hab minem gliepten Rordorffer gschriben 36 vor, ob er mir etwas zuschriben well. Pitt ich uch, min knecht zu sin, im anzuzaigen, dem botten zu geben. Actum S. G[allen], donstag, den 5. tag augusty anno 35. jar. U[wer]schuldiger, williger Hans Vogler zu S. G[allen], burger Zurych. [Adresse auf der Rückseite:] An min sonnders gelieptten hernn unnd fründt Maister Hainrichen Bulliger, prediger zu Zürych, zu aygnen handen. [628]Gregor Mangolt an Bullinger Konstanz, 10. August 1535 Autograph: Zürich StA, E II 364, 91 (ohne Siegel) a Ungedruckt Sendet in Ergänzung zum (mündlichen]Bericht Thomas (Blarers]die Kopie eines Schreibens von Christoph Truchseß von Waldburg über den Feldzug Kaiser (Karis V.]; ein an [Albrecht] Völker von Knöringen gesandter Brief enthält darüber hinaus die Nachricht, Tunis sei gewonnen, der Kaiser wolle auf Konstantinopel vordringen. Die Schürze für Bullingers Frau liegt noch in der Färberei. Gnad und frid von gott sampt min willigen diensten zuvor, lieber herr und bruder.
Demnach ir mich nechstmals 1 gebetten haben 2 , üch, so etwas gwüsser nüwer mer 3 kay[serlich]er may[estä]t kriegshandlung 4 halben vorhanden wer, dasselbig zuzeschriben, ist sydert 5 nüt anderst uns zukommen, dann was ir von juncker Thoman 6 vernomen haben. Jetz aber nechst sontag vergangen 7 sind brieff kommen, under welchen herr Christoff Truckseß, fryherr zu Walpurg, sinem herr vatter heruß schribt 8 , des ich üch hiemit ain abgschrifft zuschick 9 . Demnach sind ouch 10. augusti abermals brieff kommen und her Felchem von Knöringen 10 zugschickt 11 und zu Costentz uff dem schiesset 12 , so dis tag gehalten wirt, uberantwurt, die concordierent mit disem. Und darüber
schribt man im, das das schloß und statt Thonis gwunnen sey und jedem knecht dry monet sold für die blunderung geben 13 , sye ouch kayserliche mayestät willens, uff Constantinopol zetringen 14 . Got geb im gnad und stercke! Sagent üwer hußfrowen 15 , sy soll uch nit verlangen lassen, der schurtz 16 werd bis nechst fritag 17 uß der farb 18 kummen, und so erst er fertig werd, woll 19 ich inn üch zuschicken 19 . Damit sind gott alzyt befolhen. Datum Costentz, 10. augusti anno etc. 35. E[wer]w[illiger]alzyt, Gregorius Mangelt. [Adresse auf der Rückseite:] Dem erwürdigen, frommen und hochgelerten Maister Hainrich Bullingern, dieneren des evangelii der kirchen z'Zürich, sinem günstigen lieben herrenn zu aignen handen.
[629]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 17. August 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 78 (Siegelspur) Ungedruckt Begrüßt die Absicht der Zürcher, sich gemeinsam mit Basel und Bern gegen die vor allem in Württemberg verbreiteten Schmähungen zur Wehr zu setzen, rät jedoch, die unterschiedlichen Kirchengebräuche unerwähnt zu lassen. Von den Berner Gesandten an der Tagsatzung zu Baden, [Peter]Stürler und [Johannes]Pastor, ist in dieser Sache wenig zu erwarten; Haller verspricht sich mehr von der in Zürich in Vorbereitung befindlichen Verteidigungsschrift. Hat einen weiteren Teil von Bullingers Kommentar zu vier Paulusbriefen erhalten. Klagt über sein Bruchleiden. Megander hätte es lieber gesehen, wenn Rhellikan statt [Peter] Kunz in das Pfarrkollegium gewählt worden wäre. Läßt Froschauer bitten, ihm ein Buch aus Frankfurt mitzubringen. Melchior Volmar ist als Jurist an die Universität Tübingen berufen worden. S. Literas tuas 1 una cum consilio vestro quis improbaret, charissime Heinrice, cum nihil spirent, quam quod non solum sit e re nostra, sed et totius reipublicae christianae! Scio enim omnibus exteris fratribus probari institutum vestrum apologeticum 2 . Nihilominus, cum veritas nostro sub nomine sic proscindatur, ut apud Cheruscos 3 nihil peius audire audiam quam Zvinglianos, Helveticum evangelium, sacramentarios, opere precium omnino est, ut opera vestra, qui et docte et commode nec minus modeste orbi satis facere vel saltem calumniatoribus ora obstruere potestis et dogmata et ecclesiarum nostrarum ritus aperire -: Differimus in feriarum numero 4 , caenae celebrande ritu et pulsu angelico 5 , sed dum horum nulla fit memoria, quandoquidem religioni sunt adventitia, immo parum ad religionem faciant, satius fuerit ea praetergredi et in his suam cuique ecclesiae libertatem a . Placet item, ut omnia cum Basiliensibus et nobiscum conferantur, non quod de integritate et eruditione vestra diffidamus, sed ut magis unanimi consensu omnia fiant. Monuimus senatum nostrum calumniarum Schnepfiarum et suae farinae hominum 6 . Decrevit, ut per legatos nostros iam Badae congregatos ad vestrates et alios pios referatur 7 . Sed quid dicam? Legati nostrates sunt Stürler et Pastor,
quibus vel quam cordi sit negocium vel quam intelligant, probe coniectare poteris. Vestra ver[o]b apologia (ubi per omnia ab omnibus fratribus consensum fuerit) urgebimus fortius, si sic vobis etiam videatur ad rem facere. Pergite igitur, et utinam te nuncio, quae congesseritis, ad nos perferantur. Quodsi aliter visum fuerit, curabo ego, quantum in me est, quod res exigit. Ceterum accepi reliqua in Ephesios et initium Philippensium 8 , quae cum concinnata fuerint, iudicium quantulumcunque ad te scribam. De hernia mea quottidie non quoad dolorem, sed magnitudinem ingravescente in posterum scribam. Nam egerrime urbis portas videre nedum egredi possum. Timeo inter symmistas simultatem, quandoquidem Megandro Conzenus 9 displicet, placuisset vero Rellicanus, sed aliter domino et magistratui visum est. Curabo, si possum, omnia pacare. Ludvicum Vivem De subventione pauperum nusquam comparare possum 10 . Obsecro admone Froschouerum, ut vel a Franckfordia nomine meo adferat. Interim vale. 17. augusti anno 35. Tuus, si suus, Berch. H. Hac hora nuncium habui a doctore Melchiore Volmario ipsum vocatum Tübingam in lectorem iuris civilis, quotquot ex eo greca habentur 11 . [Adresse auf der Rückseite:] An Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich, sinem günstigen herren und bruder.
[630]Johannes Lang an Bullinger Veltheim (Winterthur), 19. August [1535]1 Autograph: Zürich StA, E II 441, 135 (Siegelspur) Ungedruckt Bittet um Nachsicht für sein Schreiben. Hat tags zuvor im Bad in Winterthur vom Ausbruch der Pest in Zürich gehört und lädt deshalb die Familie Bullingers, dem er dankbar verbunden ist, zu sich nach Veltheim ein. Gratia dei patris sit semper cum omnibus nobis a etc. Omnium mortalium charissime profecto pater mi et patrone, contumatiam in huius scribendi officio clementer indulge propter impar decus exarantis et accipientis, mentem autem et viscerum desideria acuratius considerato; hoc nunc temporis unicum erit. 18. augusti singulari urgente causa (salvus tamen sit omnis honos) Vituduri balnea pecii, ubi gemebunda (quae tamen non absque nutu altissimi fiunt) de Tigurinorum merore et peste ingruente proferebantur. Confestim tui et charae familiae memor veritus contamminarier. Per omnipotentis dei clementiam te funditus ex corde precor (cum tibi abire forsan non licebit), quod si saltem familiam, dilectos parentem 2 et uxorem 3 , item liberos 4 ab aere proculdubio interfecto et morbo illo hereditario segregaturus mihi eos in Velthensium pagum commendes, ubi (sola gloria optimo maximo) cuncta salva sunt. Quibus me una cum uxore mea 5 dilectissima (quae te exactius me non oblita praestitae bonitatis rogat 6 ) suppeditabo et omnia mea communia addicam, tu una minime solliciteris de cibo, potu requieve noctuma, ego omnia abunde dispositurus. Et si mihi adminiculaturus absque mora et omni cessatione respondeas, ipsissimus iterum cum uxore mea, quamprimum manum tuam videro, surgentes alacribus et exultantibus animis Tigurum adituri et non minus tucius, quam angeli Loth ipsum educere 7 , integram tuam familiam advehamus. Haec per animae meae salutem absque fuco et simulatione, sed syncera erga Henricum suum charitate ad majora, si iuris mei foret, promptissimus. Qui omnium bonorum est largitor, et tibi retribuat et collata munera redundet. Cuius nomen benedictum in secula. Amen.
Datum Velthen, 19. augusti. Ad tua vota paratissimus Ioannes Langius, Velthensium pastor indignus. [Adresse auf der Rückseite:] Pietatis studiosissimo viro M. Heinrico Bullingero, apud Tigurum episcopo, viro vigilantissimoque amico ac fratri charissimo. [631]Gregor Mangolt an Bullinger Konstanz, 25. August 1535 Autograph: Zürich StA, E II 364, 92 (Siegelspur) Ungedruckt Empfiehlt auf Bitte von Johannes Zwick den Briefüberbringer, den österreichischen Adligen [Balthasar von Kuenring], der von Zwick ein Gutachten zu seiner [Ehe-]Sache erbeten hat; Bullinger soll es sich vorlegen lassen. Sendet Zeitung aus Augsburg über den [Tunis-]Feldzug des Kaisers. Grüße. Will die Schürze für Bullingers Frau bald schicken. Gnad und frid von gott durch Christum Jesum sampt minen willigen diensten zuvor, lieber herr und bruder. Diewyl doctor Hans Zwick diser zyt nit wyl gehapt hat, üch nach notturfft 1 zeschriben 2 , hat er mich gebetten, inn zevertretten und üch zebitten, das ir zaigem dis brieffs 3 früntlich zusprechen 4 und im in sinen sachen 5 beholfen 6
unnd rättlich 7 sin wellind. Was die syen, werdent ir von im selbs vernemen. Diser, wiewol er wenigs ansehens, ist er doch ain geborner mechtiger landsherr 8 von Wien uß Österrich, darzu vast 9 glert und liebhaber aller glerten. Er hat doctor Hansen erbetten, daß er a im ain consilium in siner sach gestelt hat 10 . Wurt vilicht ouch üch umb ains anlangen. So er üch andere sine consilia wurt zaigen, söllent ir doctor Hansen consilium ouch forderen, ob 11 ers nit selbs zaigen wurde, und das söllen ir nit lassen, hat mir doctor Hans ernstlich befolhen. Was nüwer meer 12 zu Rom syen, von dannen er den nechsten ryt, 13 wirt er uch wol anzaigen. Ich schick üch hiemit ain brieff, nüwlich zu Ougspurg ußgangen, daruß ir nüwer zytung des keiserschen zugs halben verneinen werdent 14 . Hiemit sind gott alzyt befolhen sampt üwer lieben hußfrowen 15 . Der sagent ouch, sy söll sich nit lassen blangen 16 , ich well ir bald ain hüpschen schurtz schicken 17 . Datum zu Costentz, 25. augusti anno etc. 35. Gregorius Mangelt, e[wer]w[illiger]alzyt. [Adresse auf der Rückseite:] Spectatae pietatis atque doctrinae viro Heinricho Bullingero, ecclesiae Tigurinae episcopo vigilantissimo, domino suo in Christo semper observando.
[632]Johannes Zwick an Bullinger [Konstanz, 25. August 1535]1 Autographa: Zürich ZB, Ms F 62, 568 (Siegelspur) Ungedruckt Empfiehlt den österreichischen Adligen [Balthasar von Kuenring], der einen evangelischen Prädikanten sucht; Werner Steiner soll ihm Gesellschaft leisten. Bullinger soll sich von [Kuenring] Zwicks eherechtliches Gutachten zeigen lassen und seine eigene Antwort Zwick zur Kenntnis bringen. Grüße. [Kuenring]soll dem Grynäus empfohlen werden. Salus. Zöger 2 des briefs ist ain landtsherr 3 us Österrich, ain gschickter junger mann, den lond uch befolchen sin. Er wolt in siner herschaft och lassen das evangelium predigen, wann er etwan ain gschickten gsellen 4 wiste. Er müste aber hüpschlich 5 gon zum ersten, doch wurt er selbs mit uch davon reden. In negotio caenae non nihil pendet bonus vir, quantum intelligo, sed plane aequus est. Lieber, schaffend, das im Maister Wernher Stainer gselschaft b laist und im von Österrych gut possen rysse c . VI extorsit a me, quid de consobrinorum coniugio sentiam 6 Ipse enim consobrinam sororem 7 ambit. Non potui tibi exemplar mittere iuditii mei, vellem tamen, ex illo peteres. Deinde peto ne graveris ad me dare, quid tu illi responderis Vale cum piis fratribus. Pellicanum salvum volo. Io. Zvick. Abiturum commenda Gryneo 9 [Adresse auf der Rückseite:] Ornatissimo viro d. Hainricho Bullingero, ecclesiae Tigurinae antistiti, fratri charissimo.
[633]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 28. August 1535 Autograph: Zürich StA, E II 360, 29 (Siegelspur) Ungedruckt Hat von Capito erfahren, dieser werde sich nach Zürich und Konstanz begehen, nachdem Luther die Abendmahlslehre Bucers in dessen Schrift "Ad Monasterienses"gebilligt habe und nur noch Schnepf und Brenz mit der Zustimmung zögerten. Mahnt zur Vorsicht und drängt auf gemeinsame Schritte. Das Vorgehen gegen die von württembergischen Lutheranern verbreiteten Schmähungen wurde an der Tagsatzung zu Baden Zürich anheimgestellt. Hat von der Bestrafung des Pfarrers [Hans] Lux [Riem] erfahren; ein Ratsherr soll nach einem ähnlichen Vergehen allerdings milder behandelt worden sein. S. Expectabam apologiam vestram 1 , charissime Heinrice. Intervenit Capito, ut audio, vos et Constantienses petiturus, adferens Luterum in concordiam consensisse, Buceri de eucharistia in libello Ad Monasterienses confessionem non solum probaturum, sed et ad mortem usque defensurum 2 , solum Schnepfium et Brentium pertinacia laborare. Subindicavit hec brevissimo epistolio ad me dato dominus Capito 3 . Obsecro igitur te, charissime frater, ne in condicta verba coniurare cogamur aut cuiquam subscribere, qui non apertissime loquatur de negocio, quemadmodum in epistola tua, cuius apographum miseras 4 , perspexi. Nos mone, nobiscum communica, nos agnosce fratres unius fidei, nihil nobis posthabitis agite. Una sit nobis fides et fidei nostrae docendae libertas. Mauern ego concordiam, modo non maioris discordiae fomentum adferret, modo veritas amphibologiis non perstringatur et plebis nostrae etiam ratio adhibeatur. Laborant fratres Argentinenses 5 diligenter, sed ne imponatur et illis et nobis, summopere cavendum. Est enim mutatio ingens in Lutero, si ad Augustanum legatum 6 se permoveri passus est, quem prius Cattorum princeps 7 et sua ipsius anima, Melanchton scilicet, movere non potuit. Age igitur, mi Heinrice, ne veluti postremi et eruditione et loco perpetuo harum rerum inscii simus.
Legato vestro in comitiis Badenis 8 commissum est de Wirtenbergensium episcopulis Luteranis 9 . Percontare igitur, quid tui facturi sint; nam reliqui negocium tuis crediderunt, ut vel super hac re comitia indicant vel proximis comitiis Badenis sua cum aliis piis conferant consilia 10 . Aliud habeo nihil. Vale. 28. augusti anno 35. Tuum minimum nummisma 11 . Audio ministrum verbi Lucam penas luisse condignas 12 , sed senatorem quendam ante annos simili scelere ohnoxium non nisi veluti adulterum punitum 13 . [Adresse auf der Rückseite:] An Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich, sinem geliepten herren und bruder.
[634]Die Pfarrer von Schaffhausen an die Pfarrer von Zürich Schaffhausen, [28.]1 August 1535 Autograph von Erasmus Ritter: a Zürich StA, E II 337, 107 (Siegelspur) Gedruckt: QGTS II 93 Als sie in ihrer Streitsache mit dem [täuferischen] Goldschmied [Rosenbaum], nach anfänglichem Widerstand des Bürgermeisters von Waldkirch, zum Rat vorgelassen wurden und eine Disputation verlangten, wurden sie von ihrem Gegner erneut beschimpft; sie halten -obschon Vermittler eingesetzt wurden - an ihren Forderungen nach einer Disputation und nach einem Gerichtsverfahren fest. Gracia et pax a deo etc. Lieben und getruen brieder, mir habent nach eurem radt 2 ankert 3 unsere oberen und für sy pegert durch burgermeister Waldkilch 4 , welcher uns nit hatt wellen audientz geben 5 , aber doch unser widerpart 6 gantz guetiklich verhört, ouch uns nit wellen für radt zukhomen lassen, pyß das er vorhin den handel 7 selbs fur radt pring. Uff sollichs ist uns und dem goltschmid verkhindt uff 28. augusti 8 . Haben mir b pegert ain offen gesprech, darum vil ursach 9 angezeigt.
Ist unser widerparthy dargstanden 10 und hatt uns noch vil ubler weder 11 vorhin gescholten. Daruber solche schwäre handlung habent si lütt 12 verordnet, den handel gutlich ab dem weg zu thun. Mir aber habent uns protestiert, khein andere gietigen handlung wellen annemen, dann allain vorpehalten das offentlich gespräch, ouch gegen dem goldschmid das recht. Also send mir abgescheiden 13 . Das weltent mir euch nit verhalten. Aber mir khinden wol abnemen 14 , das der goldschmid großen vorschub 15 hat. Pittent euch, wellent uns c eur gutbedunckhen und radt 16 uff das peldest zu wissen thun. Datum Schaffhusen, [28.]augusti 1535 17 . Fratres, qui Scaphusie Christi euangelion adnuncciant. [Adresse auf der Rückseite:] Prestantiss[imis] pariter et doctiss[imis] fratribus, pastoribus d et lectoribus Tigurine ecclesie.
[635]Wolfgang Capito an Bullinger Konstanz, 29. August [1535] Autograph a : Zürich StA, E II 348, 378 (Siegelspur) Teildruck b : Stucki 150, Anm. 3 Regest: Capito, Corr. 193, Nr. 568 Konrad Zwick ist der Meinung, die evangelischen Städte [der Eidgenossenschaft]sollten einen Basler Gesandten an [Herzog Ulrich von Württemberg] abordnen, um entgegen dem Einfluß [Erhard]Schnepfs auf Mäßigung bei der Neuordnung der kirchlichen Gebräuche hinzuwirken. Capito bittet um Empfehlung bei Zürcher Politikern und dankt für Gastfreundschaft. S. Videtur Conrado Zvickio nomine rerumpublicarum christianarum vestrarum 2 mittendum legatum Basiliensem c , qui 3 illi 4 creduntur gratiosiores, cum mandato testandi vestram ad pacem et amicitiam colendam cum ipso voluntatem cupereque ob id moderationem in ritibus nostris non nimium repugnantem, quo rudioris plebis animi pariter continerentur in officio. Creditur enim autoritate Snepii 5 ecclesias plurimis ceremoniis fore onerandas nova ista constitutione, quam pariunt, brevi in lucem edenda 6 . Oro d , me amanter et officiose consuli utrique 7 , magistro Camlin 8 , loh[anni] Haben 9 , Etlibachio'°, cum primis vero Kiburgensi 11 commendes. Vale tu quoque cum fratribus, quibus de hilari convictu apud te liberalem convivatorem habeo gratiam 12 .
Constantiae, 6. die post Bartlomei 13 . V. Capito, tuus ex animo. [Adresse auf der Rückseite:] M. Henrico Bullingero, pastori Tigurinae ecciesiae, domino ac fratri sibi in domino observando. [636]Bullinger an Philipp Melanchthon Zürich, 31. August 1535 Autographe Abschrift: Zürich StA. E II 346, 47 Teilübersetzung: Pestalozzi 182; Regest: Melanchthon BW, Regesten II 202, Nr. 1617 Hat sich zum Schreiben entschlossen, obwohl er weiß, daß die [Zürcher] bei den [Wittenbergern] in schlechtem Ruf stehen. Sendet zum Beweis der Schriftgemäßheit ihrer Lehre seinen Kommentar zu vier Paulusbriefen und bekräftigt die Übereinstimmung in den Glaubensgrundsätzen. Grüßt Luther, dessen freundliche Äußerung ihm Gereon [Sailer] durch [Capito] übermitteln ließ. Bittet um Antwort. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Miraris forsan, doctissime Melanchton, quae mea sit impudentia, qui ausim meis te compellare literis. Verum humanitas illa tua, quam optimi quique in te praedicant, fecit, ut, quod annis ab hinc aliquot tentabam, auderem tandem literas ad te scribere agrestes. Scio, proh dolor, quam male audiamus
apud vos, verum non deterruit sinistra de nobis concepta suspitio. Nisi enim omnia scripta tua fallant, non poteris non amplecti nos pura charitate, ubi didicens nos recte et secundum scripturas divinas sentire de authoritate scripturae sancte, de deo trino et uno, de Christo vero deo et homine, de iustificatione et remissione peccatorum, de fide et operibus, de lege et peccato, de sacramentis, ecclesia, ritibus sacris, de provehendis et tradendis literis deque policia sancta. Habes autem specimen harum rerum in hisce commentariis nostris, quos in 4 Pauli epistolas conscripsimus 2 , quos et tuae humanitati pro munere offerimus per Jesum Christum dominum et redemptorem nostrum obsecrantes, ut munus hoc qualecunque a latore suscipias, deinde quorumvis delationibus minime credas. Profecto tales non sumus, quales vobis pingimur: dei, sacramentorum, bonarum literarum politicarumque legum et omnium Lutheranorum iurati hostes. Vere enim et ex animo Iesum Christum amamus, religionem veram, literas bonas, honestas et sacras policiamque iustam vel animarum nostrarum dispendio provehere et una b vobiscum confirmare cupimus. Ne igitur dei, religionis, publicae honestatis vestrique amantissimos repudiatis. Nam et ipsi vobiscum eiusdem Christi domini membra ac ministri sumus. Salvum volo D. Martinum Lutherum, de quo nobis per internuncios retulit D. Gerion 3 , Augustanorum legatus, quam amice nostri fecerit mentionem 4 . Deus pacis et concordiae det omnibus nobis, ut omni simultate et pravis suspicionibus depositis concordibus votis domini nostri Iesu Christi gloriam contra antichristi pompam provehamus. Fiat, fiat! Tiguri, 31. augusti 1535. Si quid apud te valet Christi charitas, obsecro rescribe 5 , mi frater in domino plurimum observande. Hein. Bull., Tigurinae ecclesiae minister, tuus ex animo. [Adresse 6 auf der Rückseite:] Domino Osvaldo Myconio, fratri charissimo.
[637]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 31. August 1535 Autograph: Zürich StA, E II 347, 55 (Siegelspur) Ungedruckt Capito, von dessen Verhandlungen mit dem Basler Rat über Grynäus ihm nichts Genaues bekannt ist, hat die Zürcher im Namen des Straßburger Rates zum Verzicht auf eine öffentliche Stellungnahme gegen Luther gedrängt, da nach dem Erfolg der Gesandtschaft Gereon [Sailers] günstige Aussichten für eine Konkordie bestünden. Die Zürcher haben sich trotz aller Bedenken bereit erklärt, vorläufig auf die Veröffentlichung ihres "Apologeticus" zu verzichten; inzwischen soll Capito versuchen, [Erhard]Schnepf und [Johannes] Brenz zum Einlenken zu bewegen. Im Haus Bullingers ist die Pest ausgebrochen. Myconius erhält durch Froschauer Bullingers Kommentar zu einigen Paulusbriefen; außerdem sendet ihm Utinger einen Brief Mit einem Besuch Bullingers in Basel ist diesen Herbst nicht mehr zu rechnen. Gratiam et pacem a domino. Quid apud vos egerit Capito, Myconi charissime, nescimus, nisi quod quaedam de Gryneo ad senatum vestrum se retulisse dicebat 1 . Apud nos, si quid in Lutherum esset scriptum, vel remorari vel suprimere volebat 2 , at nihil a nobis in istum erat paratum. Scribimus quidem Apologeticum pro fide et religione nostra 3 , quem sine vobis et Bernatibus nequaquam aedidissemus. Retulit ille nescio quam spem amplam solidae esse concordiae. Multa ille de legatione Gerionis Augustani 4 referebat sancte subinde obtestans pacem totius Europae per nos turbari, si pergamus Apologeticum conferre cum fratribus eumque in lucem aedere. Respondimus nos saepius iam apertas fuisse eximias concordiae spes, verum recidisse has in cineres non sine incommodo veritatis et innocentiae nostrae. Indutias ergo illas nobis hactenus fuisse fraudi adversariis interim pergentibus nostroque silentio pacifico abutentibus. Addebat ille nunc demum ratam et firmam fore concordiam. Tandem vero plurima nomine senatus Argentoratensis supplicanti stipulati sumus ad tempus nos nostra pressuros, interim vero ipse curet, ut, Schneppius et Brentius 5 apud Cheruscos 6 cum suis calumniari, obstrepere, accusare et maledicere desinant. Nisi enim certis argumentis intra aliquot temporis spatium approbetur nobis solidam istam fore concordiam, iam nos opportunitatem nostram minime neglecturos. Ipsum autem Apologeticum fore eiusmodi, ut in nullius nomen potissimum videri possit aeditus, sed ad puritatem fidei nostrae et innocentiae dumtaxat testandam. Id vero, Myconi doctissime, non fiet sine vobis.
Quod reliquum est, orabis pro me dominum, frater charissime; nam pestis aedes meas ingressa affinem quendam meum, optimum adolescentem 7 , graviter invasit. Hactenus vero e vicinorum aedibus non secessit, nisi evacuarit totas. Verum gloria sit deo nostro, qui vitae et mortis dominus est. Dabit tibi Froschowerus exemplum Comentarii in quasdam Pauli epistolas 8 . Habes et ab Utingero nostro literas 9 . Ich hatt allwäg mut zu üch 10 gehept diß herpsts, acht aber, mir werd sust ze schaffen, daß ichs underlasse. Iterum vale. 31. augusti 1535. H. Bullingerus tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Praestantissimo viro d. Osvaldo Myconio, Basileiensium antistiti vigilantissimo, fratri in Christo percharo.
[638]Fridolin Brunner an Bullinger Glarus, 31. August 1535 Autograph: Zürich StA, E II 335, 2013r.-2014v. (Siegelspur) Gedruckt: Corr. des réformateurs III 340-346, Nr. 525 Hat aus Paris Bedenkliches erfahren und bittet Bullinger als anerkannten Vorkämpfer der Wahrheit, sich der Gefahr entgegenzustellen. Bucer und Melanchthon sollen sich beim französischen König [Franz I.] eingeschmeichelt haben, um Gelegenheit zu einer Disputation mit Pariser Theologen zu erhalten; bereits sei ihnen freies Geleit zugesichert worden, allerdings unter der Bedingung, nicht gegen den Papst aufzutreten. Inzwischen sollen sie [Johannes] Sturm um Rat gefragt haben, dessen Antwort Brunner nicht bekannt ist. In Paris fürchtet man heimliche Machenschaften angesichts der ungerechten Voraussetzungen für das Gespräch. Da nichts notwendiger ist als ein offener Kampf für die Wahrheit, könnte ein solcher Sophistenkonvent mehr Schaden als Nutzen bringen. Fürchtet, daß Bucer und Melanchthon eigennützige Zwecke verfolgen und den Papisten in die Falle gehen. In Paris heißt es, wenn Melanchthon und Bucer nur kommen wollten, um die lutherische Messe zu verteidigen, statt ohne jeden Vorbehalt gegen den Aberglauben zu kämpfen, sollten sie sich besser die Reise sparen und die papistische Messe bestehen lassen. Bittet Bullinger, sich dem gefährlichen Vorhaben entgegenzustellen. Ist bereit, ihm den Brief, den Jakob Avienus [Vogel] aus dem Französischen übersetzt hat, zuzustellen. Gratiam et pacem a domino etc. Candide atque ornatissime vir, nova quaedam et haud quidem comenticia, sed fortassis inauspicatissima nobis e Lutetia augusti die 18. per virum pium syncerumque significata 2 ; eadem aeque tuae humanitati transmittenda operaeprecium fore duxi. Hisce nempe cognitis impios quorundam conatus consiliaque intempestiva eo maturius felitiusque propugnare potes, quum equidem omnes pii, boni atque docti hanc tibi provinciam delegarunt, ut tu, quae dogmata in reipublicae christianae perniciem damnumve excogitata erectaque praesentiens,
tanquam veritatis strenuus propugnator ea impugnare eliminareque obnixe incumbas. Quo quidem offitio hactenus satis dextre bonisque auspiciis functus es. Sed ut rem aggrediar, summa itaque novarum, quae inter alia tibi scitu digna aestimaveram, haec enim sunt: iam pridem Buzerum et Melanctonem diversa via Gallorum regis favorem eblanditos ea praecipue gratia, quo de religionis nostrae summa cum Parisiensibus rabinis theologisque conflictari disserereque a3 copia daretur (hac vero impetrata sibi polliciti sunt altercationes, convitia contentionesque pro rebus sacris non alia via remedioque melius atque facilius terminari posse). Iam animi factos compotes conducticiasque adeptos esse literas 4 , quibus probe certificati; tutum iam illis atque liberum patere aditum, ea tamen lege, ut pontificem Romanum cum impietatis sede, caeremoniarum mendatiorumque sentina, intactum sinant, imo ne verbulo quidem damnare obpugnareque liceat 5 . Super hac re dilatione sumpta interim ad Sturmium - virum, ut aiunt, bonum - consilii ab eo captandi gratia scripsisse 6 anxie ||2013v. flagitantes, in hoc negotio amice syncereque consulat suique consilii quam primum certiores reddat. Quid ad haec Sturmius illis consuluerit aut scripserit, non mihi patefactum est 7 . Sed meo iudicio perpensiculatis probe conditionibus hac in re non multa deliberatione consultationeque opus fuisse coniectassem, quum aut parum prudens, hac in re quid faciundum foret, sibi recte inspectis perpensitatisque condictionibus et conducti exceptionibus consulere posset. Indicarunt ad haec literae id facti apud Parisienses paucis piis placere eam profecto ob causam, quod timeant clandestinas practicationes et insidias, fatentes enim id negotii haud suspitione carere, quod disputatio praescriptis iniquis legibus sit admissa et conductum regium condictionibus sit sancitum, nempe quod papam in suis neniis, decretis mendatiisque protrahere, explodere de falsitateque convincere non sit concessum.
Quis hic congressus est futurus, quum non libere omni ex parte veritati patrocinari liceat? Fortassis de lana caprina 8 dissertio cum rabinis futura est. Nihil enim hac tempestate magis necessarium erit, quam deploratae malignitatis pontificem, haereticorum incredulorumque pertinaciam erroremque devincere atque confutare. Nam ecclesia nullos aeque patitur hostes atque pontificios, qui veritati semper adversantes eiusque casum noctu diuque meditantes. Quos si scripturae sacrae armis propugnare atque vincere deque omnibus fidei nostrae articulis disputare liberum non erit, meo quidem iudicio affirmarim hunce conventum sophistarum rei christiane plus dispendii quam commodi allaturum fore, ecclesiae eciam tam frugiferum, ut olim papistica ||2014r. fuere concilia, quae semper (ut omnibus liquet) praemissis transacta b sunt hisce legibus, quo papatus cum suis decretis atque commenticiis in vigore inviolatus permaneret, et nulli unquam libere concreditum impietatem iam manifestam absque eiaculatione obpugnare et imposturis obluctari. Quare si Martinus 9 et Melancton praelectis prius conducti legibus nihilominus profectionem promoverint, fateor ingenue horum stultum institutum haud quaquam placere, propterea quod ne pius in spem duci possit ea ex re quid boni fructus proventurum. Timeo non parum eos fortassis plus laudis commodique proprii studiosiores quam Christi ea eciam impudentia futuros, ut talpis caeciosiores 10 in sophistarum pontificiorumque sententiam postposita veritate pedibus eant 11 . Id nec non multi Parisiis spectatae integritatis viri formidant et conqueruntur hisce verbis: Si Melancton et Buzerus non aliam ob causam huc se conferre in animo habent, quam ut missam Lutheranam cum suis fictis caeremoniis fundare adnitantur, et non iuxta verbi dei veritatem et regulam absque omni exceptione praescriptisque legibus humanis singula tractare omnemque superstitionem et errorem sive papae aut aliorum superciliosorum reformare eliminareque in votis non c habent, imo conditionibus praedictis acquiescere, praestare et melius fore fatentur, ut servata papistica missa cum suis caeremoniis domi pro longa profectione stertant. Cum itaque clare videamus hoc negotii in evangelii et veritatis periculum vergere, fac ideo, vir humanissime, ut pro virili huic conatui reclames horumque institutum verbo et opere remoreris. Semper eciam cura, ut non committas, quo usquam tuo offitio defuisse videaris. Sed quid in hac re faciundum siet, tibi satis superque perspectum arbitror. Nam sic meus stat animus: Quicquid enim fidelibus adversari praesumpserit, potenti dei manu comprimetur. Eciamsi potentissima ||2014v. se regna contra verbum dei erexerint d , veritatis et virtutis divinae fortitudine prostementur.
Vale bene. Glarianae, ultimo die augusti 1535 e . Deus optimus maximusque faxit, ut te nobis in reipublicae christianae comodum diu f praeservet. Iterum vale et Fridolinum tuum inter tuos ascribito clientulos amore, studio, offitio nemini cessurum. Litterae e Lutetia missae gallico sermone scriptae sunt, sed Iacobus Avienus 12 , optimae spei vir, qui gallicum sermonem callens mihi eas interpretatus est. Si itaque optares literulas ipsas, transmitterentur. Diutius enim tibi scripsisem, si g semper tabellionem invenire fidum concederetur, quem absque periculo literis onerare liceret. Fridolinus Fonteius Glareanus. [Adresse darunter:] Diser brieff gehört M. Heinrich Bullinger, predicant im münster Zürich, sinem vast 13 günstigenn h[erren]zu handenn.
[639]Johannes Lüthard an Bullinger Basel, [nach Ende August 1535] Autograph: Zürich StA, E II 441, 480 (Siegelspur) Übersetzung: Zwa VIII/6, 1946, S. 331 Dankt für Bullingers [Kommentar zu vier Paulusbriefen]; in der Auslegung schwieriger Stellen des Epheserbriefs ist dieser [den Kommentaren von]Bugenhagen, Bucer und Megander überlegen. Gratia Christi tecum, optime Bullingere. Accepi equidem donum tuum 2 et cum tanta accepi animi alacritate, ac si a deo, non ab homine thesaurus michi esset transmissus celestis. Resedi cicius atque revidi scripta tua ac mentem tuam Paulinam maxime in locis quibusdam nodosioribus epistole [ad] Ephe[sios]. Et ingenue hoc fateor te unum plus paucis michi praestitisse quam omnes, quos legerim. Pomeranus 3 brevis est, Bucerus 4 verbosissimus, Megandrum 5 pro nichilo habeo. Quid igitur retribuam Bullingero pro omnibus, quae retribuit michi? Calicem gratitudinis accipiam et nomen domini invocabo, ut iis[!], qui dives est in omnes, in te quoque dives sit teque vice mea in omnibus ditescat bonis, ut et ecclesie Christi et michi non tam diuturna vita quam scriptis diu prosis, licet equales a ego rependere non queam. Vale cum tua ecclesia domestica faustissime. Tuus Luithhardus, minoritice dudum factionis concionator Basilee. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinrico Bullingero, ecclesie Tigurine episcopo vigilantissimo, patri suo in Christo etc.
[640]Simon Grynäus an Bullinger [Basel, September 1535] Autograph: Zürich StA, E II 343, 206r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Hat den von Bullinger empfohlenen Jüngling bei sich aufgenommen. Bestätigt die Nachricht von der Hinrichtung [Thomas]Morus', schenkt aber einem von Erasmus verbreiteten Gerücht keinen Glauben. Beantwortet Bullingers Frage nach seiner Tätigkeit in Tübingen und den dortigen Verhältnissen: Trotz äußerlich aufrechterhaltener Einheit ist die Kirche in Anhänger von [Ambrosius] Blarer und von [Erhard] Schnepf gespalten. Da [Herzog Ulrich] nicht zur Berufung Bullingers zu bewegen war, ist Phrygio an Grynäus' Stelle getreten. Grynäus selbst ist hin- und hergerissen zwischen seiner Verpflichtung gegenüber dem Basler Rat und der ihm vom Herzog anvertrauten Aufgabe. S. Recepi iuvenem ad me, sicut iussisti 2 , utinam cum fructu tanto, quantum expectare ab illo ingenio necesse est. De morte interituque Mori 3 sic res habet. Dolet factum cum ipsius tamen regis 4 nomine, nec possum iudicare. quid sibi rex velit. Si quid habuero compertum, indicabitur tibi; nam non credo huic famae, quae sparsa per Erasmum est 5 . Omnia facit hic vir, quomodo causam nostram in invidiam adducat. De eo, quod rogabas nuper 6 , qui tibi, quae acta a me Tubingae essent et quomodo isthic res haberent, copiose scriberem, sic distuli hactenus, quod crederem tibi ultro constare omnia. Saepe enim audis sectam in duo provinciam, Blaurerios et Schnepfios. Quas factiones quanquam cohibet vel principis 7 authoritas vel ipsa rei initia tenent adhuc a , quominus erumpant, tamen animis dissidere certum est, presertim si quis est animo ad negotium paulo attentiore; nam ignavis omnia perinde sunt. Ego de te vocando non semel palam
cum principe egi 8 , verum frustra. Ita cum quos vellem, non liceret praeficere, Phrygionem, qui unus succurrebat, ne nemo omnino isthic in scola tam celebri a nobis esset, in locum meum suffeci 9 . Quem haud scio an recte deseruerim. Adduxit me senatus nostri authoritas 10 , quam hactenus sequor, sic, ut sperem dominum me iuxta voluntatem suam gubematurum. Me b , priusquam certum esset, quid de concordia sentirem, nunquam desiit postulare princeps, qui istic essem. Inter saxum et sacrum 11 toto hoc tempore sum. Si illi et patriae me dedo, nostros offendo graviter, putabunt alienum, credent sententiam meam mutatam. Itaque nunquam mihi tam fuit piorum bonorumque precibus opus, quam est nunc. ||206v. Id ego te per Christum dominum obtestatum volo, ut vere oretis, qui mihi recte voluntatem ipsius hac quidem in re sequi concedat. Si absque offensa nostrorum hominum foret, nulla me vis retineat, quin in re praeclarissima patriae inservirem. Vale in domino Christo. S. Grynaeus tuus. [Adresse darunter:] Clarissimo viro d. Henricho Bullingero. Tyguri. [641]Dietrich Bitter an Bullinger Köln, 2. September 1535 Autograph: Zürich StA, E II 361, 104 (Siegelspur) Ungedruckt Hat die ihm zugesandten Bücher erhalten und möchte sich besonders für Vadians ["Epitome"] erkenntlich zeigen. Münster ist durch Verrat gefallen; unter den wenigen Entkommenen soll Bernd Rothmann sein, während Jan van Leiden und Bernd Knipperdolling nun Gefangene des Bischofs sind. Wegen des Krieges zwischen Lübeck und Herzog [Christian] von Holstein sollen sich viele Fürsten und Städte in Kopenhagen versammelt haben. In Köln ist die Lage unverändert. Gute Wünsche von Adolf [...] aus Wittenberg. Mein fruntwillich dienst, liebster Henrice. Wiß, das ich, dem herrn sy lob, sampt meiner husf[rauwen]1 und frunden in guter gesontheit bin. Des selbige mich alle tziet van dyr und den deynen erfrewt zo vernemen.
Die boecher. myr lest zogeschickt, habe ich na außwysong diener schrifft 2 untfangenn. Das Vadiani Compendium 3 , hette ichs gewist hie zo bekommen, wuld dich dairmit neit beschwert haben, wiste a auch neit, das eß so groeß waer, und b bidden noch wie voir mehe: Wanne das du myr sulchs adir deroglychen aberschicks 4 , enbiede myr, was ich dairgegen mocht schicken, adir was gekost habe; wils goetlich verrichten. Lieber Heinrice, weyß diß maels neit newes zo schrieben, dan der Munstersche handell 5 ist genochsam verbreyttet. Was verhofft, dairvan solte etwas in druck außgangen sien, sulchs wollte ich dyr zogestalt haben. Es ist gewiß, das die statt mit verreterey erobert 6 ; wie und was, kan ich neit eygentlich schrieben. Die dair inne gesyen, synt alle umkhommen. und synt etliche ußkommen, moessen sich gar heymlich halten. Man duldet sie nyrgent. Men spricht, ir verfoerer, Stuten c Bernt 7 , sige dairvan khommen und noch ime leben. Der bisschoff 8 hait ouch noch d ime leben gefencklich Johan van Leye 9 . den newen koninck, und Klypperdollinck 10 den alten. Was endes das sie nemen werden, ist lichtliche zo betrachten.
Ouch so ist eyn groesser tzoch itzt voirhanden thuschen den van Lubeck und dem hertzoch van Holtsteden 11 . Sulchen niddertzolagen synt vill forsten und stede in vlyssiger betrachtungh versamlet, als man sagt, zo Koppenhagen 12 . Unsere van Cohen halten sich noch allermaeß wie voir. Got gebe, das theutsche nation widder zor eynongh im glauben und ceremonien khommen moge. Der Adolphus 13 , myn bewanter 14 freundt, wonet zo Wittenbergh, haet eyn hueßf[raw]15 und gehet im wohl, hie f16 hait mich gebetten, dyr synent wegen gesontheit zo wunschen. Hy mit dem almechtigen befohlen. Datum zo Cohen, altera septembris anno 35. Theodericus Bitter Wipperfordensis. [Adresse auf der Rückseite:] Dem eirsamen und wolgeleirthen Meister Heinrichen Bullinger, meinem geliebten freundt, zo handen. Gen Zürich. Gebdt dussen brieb Christophoro Froschouer.
[642]Johannes Zwick an Bullinger Konstanz, 3. September 1535 Autograph a : Zürich StA, E II 346, 35-37 (Siegelspur) Ungedruckt Schickt das Gutachten [der Zürcher]für Baron [Balthasar von Kuenring] zurück und ist erfreut über ihre Zustimmung zu seiner eigenen Stellungnahme. Hört nichts über Herzog [Ulrich] von Württemberg; Thomas [Blarer] hat einzig berichtet, die neue Kirchenordnung sei nun in den Händen von [Johannes]Brenz. Über die Konkordie mit Luther hat Bullinger bereits alles von Capito erfahren; dieser hat [in Konstanz]Luthers Antwort auf einen Brief der Augsburger vorgewiesen. Zwick weiß, daß Bullinger für die Widmung [seines Kommentars zu]vier Paulusbriefen kein Geld erwartet. Verspricht Fürbitte um Bewahrung Pellikans, Leo [Juds], Theodor [Biblianders] und Bullingers vor der Pest und legt von Doktor [Johann]Menlishofer empfohlene Rezepte bei. Erkundigt sich nach einem [Prediger], der dem Baron zur Verfügung gestellt werden könnte, und fragt, ob letzterer in Zürich [Ludwig] Carinus angetroffen habe. Sendet Grüße und gute Wünsche. Salus per Christum. Iuditium vestrum baroni datum 1 remitto; et mihi placet summe. Quod meum 2 vobis placuerit, libenter audio, quanquam forsan b nimis anxius videri potui vobis. Sed studio scripsi omnia. De duce Wirtenbergensi 3 iam nihil audio. Frater Ambrosii, Thomas, e ditione illius nuper rediit 4 nihil praeterea de religionis negotio adferens, quam constitutam rationem ecclesiasticae caussae iam esse apud c manus Brentii 5 . Tu ne cui temere credas, ego semper te certiorem faciam de omnibus rebus. De concordia Lutheri omnia habes ex Capitone 6 . Ostendit ille nobis epistolam illius, qua respondet Augustanis 7 . Augustanorum vero epistolam 8 non ostendit. Sed utinam foelix et fausta sit concordia!
Quod nobis 4 Pauli epistolas 9 inscripseris 10 , gratum est, sed et mihi iocus risusque fuit, si quid de angelatis scripsi 11 ; ut enim scimus te nihil tale quaerere d ita maxime scimus te a nobis nihil tale quaerere, qui nihil minus possemus praestare. Proinde petis dominum pro te interpellari a nobis 12 . Hoc faciemus cum tota ecclesia. atque utinam exoremus, ne regnante apud vos peste e13 eos invadat, quibus claves ecclesiae datae sunt 14 . Tueatur dominus Pellicanum, Leonem 15 , Theodorum 16 , te vero imprimis, nec nos puniat cum regni Christi iniuria. Privatim et publice orabimus sedulo cum bonis omnibus. ||36 Und daß ir unser fürsorg spürind gegen uch, habend wir uns mit docter Menishofer 17 ernstlich underredt, damit er etwas f guts uffzaichnete für uch und ander lieb brüder. Das hat er nun thon. Schick uch hie in ainem zedel uffzaichnet 18 : dem wellind nachkomen. Es stat aber von ainem wasser darinn, das uch min bruder 19 wolt gschickt haben, und so er daruber kompt 20 , so ists verdorben; drum bruchend den driax 21 fur 22 das wasser. Och hab ich uch sunst ain pulver uffgschriben und den doctor vorhin lassen lesen. Sagt, es sye vast gut 23 So versuchend nun, was uch got gunt; darnach lassend yn drum sorgen. Doch so welle er uch bhuten und bschirmen, und das um siner kilchen willen. Amen. Scis, qua de re tecum locutus sit baro ille 24 , humanissimus vir, quamque desyderet eruditum, sed insigniter modestum verbi ministrum, quem suo populo praeficeret. Ex Turregio scripsit 25 se mihi pecuniam pro viatico missurum, et, o bone deus, nullus mihi talis est ad manum; esset quidem, sed non sunt spoliandae ecclesiae. Da omnem operam, mi Bullingere g , ne desimus viro tam bono, si forte apud suos quoque cognosci posset Christus. Ubi primum aliquis ad hanc functionem idoneus tibi venerit in mentem, ||37 fac,
sciam 26 . Dominus extrudat operarios in messern suam 27 . Amen. Deinde significa, obsecro, an non Carinus ille 28 , quem forsan nosti nomine, apud vos fuerit et baronem illum deprehenderit. Illius enim causa, cum h nuper apud vos esset, statuerat proficisci Turregium 29 . Sed vale cum tota domo tua et bonis omnibus, praecipue Pellicano. Uwer husfrowen 30 und muter 31 sagend mir vil guts, und sind getröst: Wann gott mit uns, wer will uns dann schaden thain 32 ? Wir wellend got mit höchstem ernst fur uch bitten. Der welle och sin hand ob üch halten mit allen sinen gnaden. Amen. Datum Constantiae, 3. septembris 1535. Tuus Io. Z. [Adresse auf S. 38:] Domino Hainricho Bullingero, Tigurinae ecclesiae antistiti, fratri charissimo.
[643]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 5. September 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 80 (Siegelspur) Ungedruckt Teilt die Skepsis, welche die Zürcher in den Verhandlungen mit Capito gegenüber dessen Konkordieneifer an den Tag gelegt haben, und spricht sich für ein gemeinsames Vorgehen von Zürich, Basel und Bern aus; Capito hat ihm auch selbst über seine Verhandlungen in Basel und Zürich sowie über [Erhard] Schnepf und [Johannes] Brenz geschrieben. Bringt seine Anteilnahme über den Ausbruch der Pest in Bullingers Haus zum Ausdruck. Über den Solothurner Banditenhandel werden die Berner Gesandten berichten. Schildert die Schwierigkeiten, die [Peter] Im Haag den Berner Pfarrern bereitet. S. Placent, quae Capitoni a respondistis 1 , doctissime frater. Nam tametsi bono omnia agere videantur zelo veluti concordiae ecclesiarum cupidissimi, facile tamen crediderim bonis imponi verbis utrique 2 potuisse, quandoquidem omnes pro sua simplicitate et pietate diiudicant. Scripsit ad me Capito 3 , sed nihil aliud, quam quod pro Gryneo Basileae laborarit, ut is lectioni theologicae Tübinge ad tempus praefici permittatur 4 . Apud vos vero impetrare cupiat, si quid in re eucharistiae ad prelum sit paratum, ne tenerarn interrumpat concordiam, etiam ad tempus apud vos delitescat. De Schnepfio et Brentio multa addit, quam virulentos sublegerint episcopulos. Prestolabimur igitur vos, qui Tiguri estis et Basileae, nec absque vobis quicquam agemus, id quod vicissim speramus de vobis. Doleo pestem tuam quoque invasisse familiam 5 . Teneram habes, ut audio, uxorem 6 , puellos tenerrimos 7 , deinde sis et tu sanguineus flegmate addito, quae omnia videntur morbi huius receptacula 8 . Sed quid? Domini sumus, sive vivamus sive moriamur 9 . Si te dominus repetierit (quod tamen pro bonitate sua immutet, ut te ecclesiis in comicis annos habeamus superstitem 10 ), certe in sui agri cultura 11 , in suo opere tibi demandato reperiet diligentissimum, qui cum foenore talentum creditum restitues 12 . Hac te gratia dignatus est, quam non infimam iudico, nempe dum quis gnaviter et sedulo sue vocationi incumbit.
Dominum orabunt pro te fratres et ecclesiae, qui dona dei in te norunt et iis cum profectu potiuntur. De Solodorensium causa 13 referant legati 14 . Nemo nostrum eam tuetur, qui sumus a contionibus. Interim Salodorensium mendacia quis boni consulet? Quod Hagius 15 cum architecto urbis ad vos legatione functus est, me nesciente id contigit. Nam homo ille tam varii est ingenii, tam inconstans, ut eum iam ipsum veluti reipublicae christianae amicum primarium inimicum comperio farina catabaptistica undiquaque conspersum. Quicquid enim emolumenti ministris erogare etiam summa necessitate debet, subulcos liberalius foveri curat quam eos. Non admittit differentiam inter bona ecclesiastica, ut ea in suum usum verti permittat, et inter urbis tributa, census ac redditus. Multa habet dona, loqui potest et audet, quae vult. Persuadendo multis imponit propter auctoritatem suam. Tentavi cum eo, quod olim suasisti 17 , sed idem manet. Franciscus 18 lobum aliquamdiu pie et docte pro contione tractavit; huic ausus est se praeferre et palam iactare se longe doctius contionaturum. Temere audet nos apud suos proscindere, quod mendacia doceamus, item se esse adeo nasutum, ut mox intelligat, si quis ex affectu mendacia aut e spiritu dei contionetur, et similibus nugis. Ita clanculum, sic tamen, quod ego a bonis et optimis amicis resciam, traducit nos. Tulimus omnia et adhuc ferimus morosulum hunc Momum 19 ea spe, quod aliquando resipiscat, dum fateri cogitur nos nihil, quam quod debemus pro officio, agere. Non fert correctionem magistratus etiam modestissimam. Quid multis te obtundo? Pro iure amicicie nostrae haec tibi scribo, ac si parieti dixerim 20 . Si ego scivissem hominem petiturum, ego tibi eum multis nominibus dedolandum commendassem. Maximum, quod in homine abhorreo et detestor, id quod etiam periculosissimum est, scribere non est tutum. Dominum orabimus, ut is suppeditet plebi suae magistratum, qui tam propensus sit ad gloriam suam promovendam, quam est ad suam. Consul a Wattenwil 21 multo tempore abest, qui suis consiliis multa huiusmodi incommoda praevertere posset.
Vale, mi Heinrice, frater germane omnium charissime, et me commendaturn tuo complectere gremio, quoad uterque vixerit. 5. septembris anno 35. Tuum minimum nummisma 22 . [Adresse auf der Rückseite:] An Meister Heinrich Bullinger, praedicanten ze Zürich, sinem günstigen herren und vertrüwten fründ. [644]Die Pfarrer von Schaffhausen an die Pfarrer von Zürich Schaffhausen, 6. September 1535 Autograph von Erasmus Ritter: Zürich StA, E II 337, 108r.-v. (Siegelspur) Gedruckt: QGTS II 100-102 Als das Schreiben der Zürcher eintraf, hatten sie eben beim Rat das Gerichtsverfahren [gegen den täuferischen Goldschmied Lorenz Rosenbaum]beantragt, denn eine Disputation war ihnen nicht bewilligt worden. Ihre Klage richtete sich gegen die Vorwürfe, sie lehrten falsch, vertrieben fromme Christen, deuteten biblische Worte willkürlich und eigennützig und seien zudem an der Disputation überwunden worden. Rosenbaum hat für die Rechtfertigung seiner Vorwürfe eine Woche Zeit. Mit Bürgermeister Hans von Waldkirch, der sich weiterhin parteiisch und feindselig verhält, hatte Erasmus [Ritter] einen heftigen Auftritt, als ihnen der Rat verbot, die Angelegenheit auf der Kanzel zu erwähnen. Gnad und frid von gott. Getrewen, lieben bruder, eur freuntlich und trostlich schriben 1 ist uns uff hütt dato, wie mir uff dem rathuß gwesen 2 , uberantwort. Habent sollichs lut sines inhalts verstanden. Aber mir hattent a schonn umm recht angerüfft 3 ; dan uns ist von unseren herren 4 das offen gspräch abgschlagen, ursach 5 sy erkhennent unser ler recht sin, darum wurd es schimpflich sin, das man darum erst solte disputieren. So ist uns sunst khein gsprech anzunemen gwessen mit dem
goltschmid 6 ; dann er hat linguam virulentissimam, und wer zu pesorgen gwesen, wa mir im gsprech uns mit aim schmachwortlin hetten lassen merckhen, das es uns demnach hette im rechten ein hindernuß pracht, dann man glich hette gesucht ein öbenhohe 7 und gsprochen: "Si hand in eben als hoch als 8 er si gescholten; gand b heim und send 9 zu paiden syten hüpsch c10 ." Darum mir schlechtlich 11 recht hand angerufft umm die schmachred, so er dem wort gottes und unserem ampt hatt zugeredt, unser person gantz hindan gesetzt, wiewol mir desshalb wol zu klagen hetten umm viler schmachwort halben. Aber soverr und er allain hette, wolten mir khain recht gesucht han, mir hetten dann das not halben nitt empören 12 mögen, und ob uns not wurde sin, wellen mir dasselb ouch vorpehalten hand. Aber umm die nachvolgenden artickhel klagen mir uns, rieffent ouch das recht an, das er sollichs uspring 13 dem rechten genugsam. Ob dann das peschech, mustent mir witter erwartent, was unsere herren darin handleten. Wo aber das nit, syen mir hoffnung, das er unserer ler und unserem ampt soll aberwandt 14 thun, dann unser person halb pegerent mir gar khain rach, mir mögent sinen dan nit empören. Die artickhel: 1. Unser ler sye falsch und ungerecht. Das welle er mit gots wort uspringen. 2. Alle die, so ein christlich, frum leben pegeren zu fieren, die verjag und vertrib man. Da hat im ainer geantwort: "Wann ich frumklich lebte, so hette ich guten platz. Ich gieng dahinin in die statt, ouch da hinuß gen Zurich." Hat er geantwort: "Wann ainer so frumm lebte als sant Petter und Paul, so liessent in die predicanten nit peliben." 3. Mir marteren die wörtlin, und wenn es ann die warheitt khumm, so uberspringent mirs umm unser buchs und nutz willen. Die antwurtt dess goldschmids: Hindan gesetzt vil stempany 15 , er hab vermeint, er hab es schon uff d uns uspracht. So vermain er ouch nit, das er mine herren noch die ler gescholten hab, sunder unser person etc. Aber mir sollent darpringent 16 , das mir die gesandten syen, so khum man pald ab der sach 17 ;
und das thu er allain umm khürtz willen (das hatt er von Waldkilch 18 gwislich; der liset die Zoffinger disputatz 19 , hatt gesterigs suntag ein sextemam 20 ann offnem platz ummtragen), und er welle neut lougnen 21 . Warum mir den fierten artickhel nitt ouch anziechen; dann e er well uns nit lougnen, mir sollent in ouch f anziechen. Derseib luttett, wie mir mit den töufferen disputiert, haben sy uns geschwaigt und uberwunden. Unser antwurtt: Mir habent clagt wie oben, sien hoffnung, er solle lut der artickel uspringen, thun dem rechten genugsam, und mir syen khain g uspringen schuldig. Wo aber das recht vollendet werde, manglen dan im oder anderen an unser sendung, wollent mir das im, unseren herren oder öffentlich oder vor verordneten personen antwort geben; setzen das zu erkhantnuß dess rechten 22 . Und h diewill er den fierten artickhel selbs peger, wollent mir das selbing gern thun. Ist ouch in die klag verzeichnet i Das gelichen er sin antwort ouch. Darum luttet die urteil, das maister Lorentz 23 lutt der klag, so die predicanten gethon, all artickhel soll usspringen, dem rechten genugsam, piß uff heutt acht tag 24 . Es geschech dann oder nit, soll witter beschechen, was recht ist. Darum, freuntlichen, lieben bruder, pittent mir euch, ir wellent uns zwischen 25 zukünfftigen gutemtag 26 euren treuen ratt, so es muglich ist, eroffnen. Mir sagent euch hohen danckh umm alle lieb und trew unnd hohens erpietten, und wo mir das notturfftig sin wurdent erfindent, wellent mir uich darum nit unersucht lassen. Aber dess Waldkilchs halb ist alle sach vergeben; dann er halt sich so partiisch, das es nit genugsam mag erzelt werden. Er ist unser grösserer findt dann der goltschmid. Dann, lieben prieder, ir sollent wissent, das nechst verschinen sambstag k27 nach der gutigen handlung 28 darinn ||108v. usgericht, dann mir pehartendt, das thett er ouch, als mir vemement, wiewol mir uns guetiklich begabent 29 , wann er vor ainem versamleten ratt wolte bekhennen, das er in aller diser rede hette dem wort gottes, unserer ler, ouch unseren personen unrecht l gethon und unser lerr und ampt wer recht und warhafft, wuste ouch
von uns nut dann lieb, er und guts m , so wolten mir vernugt 30 sin. Aber die verordneten 31 stundent uff, das mir wol hand vernomen, das er das nit hatt wellen annemen. Darum ein radt witter sich hat erkhentth 32 , das mir soltent an der kanzel still schwigen von disem handel, oder sy woltent mit uns handlen, das uns zu o schwer wurde. Aber deß Waldkilchs parthy hatt uns nebenzu vilfaltig mit lugen usgschrven 33 . Es hatt ouch der lang zunfftmeister 34 , so zu Zurich gwesen, usgeben, Maister Heinrich 35 sy ubel uff uns, das mir so rachgirig syen. Aber mir hand es trostlich 36 widersprochen, wissent wol, das es nit war ist. Wie aber Waldkilch uns die erkantnuß miner herren hatt eroffnet, hatt Erasmus 37 geantwort also: "Wie khumpts, diewill 38 die, die man päbstler nennet, hattentt das regiment in irer hand und si mir verputten, das ich nit solte p von der mesß predigen, do khament die (die villicht jetz nit ein kleini ursach send, das mir das mul verstopft wiert) zu mir und sagtent, wo ich mir ließ das mul verpinden, so were ich nit ein rechter predicant." Da hatt inn der Waldkilch zum dritten mal unverschampt haissent liegen in hals hinin 39 . Und hat aber vorhin q auch ein mal gthon sollichs umm der touffer willen an offnem marckh on alle vorgendi ursach. Do war ein touffer gfangen, sagt Waldkilch, warum mir predicanten nit lugtent 40 , das der gut piderman uskhäm etc. Under anderen worten sagt ich, Erasmus: "Die touffer trungent als wol uff die iusticiam operum als die pabstler." Da hies er mich aber 41 ob dreu oder fier mal liegen in hals uffs grobest, und hat ein gschray, dass sin schwager Urich von Fulach 42 herab us sim huß lieff und in hinweg fuert. Und was doch khein vorgende ursach darzwischen, weder wenig noch vil. Sollichs wellent mir uich nit verhalten; dann der man halt sich so gar partiisch py tag und pi nacht, mit wort und werckhen, das es zu erparmen ist.
Darmit send gott pevolhen. Datum Schaffhusen, 6. septembris 1535. Die diener der kilchen zu Schaffhusen, uer brüder. [Adresse auf f. 109v.:] Den fromen und getreuen dieneren der kilchen zu Zürich, unseren lieben briederen. An Meister Heinrich Bullinger. [645]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 6. September 1535 Autograph: Zürich StA, E lI 351, 174 (Siegelspur) Ungedruckt Ist gesund und freut sich über Bullingers Wohlbefinden. Aus Venedig wurde bestätigt, daß der Kaiser Tunis erobert hat; [Cheireddin] sei aber entkommen. Eine Seuche rafft in St. Gallen - wie offenbar auch in Zürich - viele Menschen hin. Hat Mitleid mit den entmannten Priestern. Bürgermeister [Eberhard Zangmeister] aus Memmingen setzt nach dem Esslinger Städtetag große Hoffnungen auf den [Schmalkaldischen] Bund. Die beiden Zürcher Trompeter sind von Vadian abgewiesen worden; vielen mißfällt das unerlaubte Betteln. Wünscht Bullingers Haus vor Unbill verschont. Hat gehört, daß [Konrad] Pellikan und Leo [Jud] nächstens nach St. Gallen kommen. Bullinger kann neue Nachrichten Hans [...]mitgeben. Grüße. Gott mitt unns durch sinen sun. Amen etc. Min herr unnd bruder, wissend unnsser gsonnthaitt, welches wir 1 , so es gottes will, mitt hertzen gernn vernämend etc. Min herr doctor 2 , wir wissend uch nitt sonders nüwes, dann dem fümampsten koffman 3 alhie (alls ir villichtt vor wissend) ist von Venedig und noch ab ainem ortt glichlich geschribenn, dem er nun me glouben giptt wie vormals, das k[aiserlich] m[aieste]t Thunis eroberett 4 . Fürnämlich: Alls er angfaren, die find suchen wellen, syge er in ain innsel gfarnn, die selben erobrett, darinn der Barbarrossa selpst gelegen 5 . Us der selbigen innsel vylen uff dem mer schaden beschechenn, vyl schiffung darinn gelegen, daß man hart darzu komen. Alls nun Barbarossa gesechen hab die sach verlornn, hab er ainen list gebruchtt (daß zu achten, er nitt am strit gwessen), habe by 400 pfärt genomen
und hinwegk entrunnen 6 . Was sidhar beschechen, wais ich nitt, oder was zu glouben ist etc. Ittem alhie zu Santt Gallen ist die kranckhait fast by fylen, der rott schaden und wis 7 , vyl kindly sterben, och frowen, wenig mann. Gott trost alle und wende alles übel von uns zu sinem lob. Amen. Ittem vyl gschray, wie fast es by uch sterbe, ettlich tags 40 menschen, alls ich nitt glouben 8 . Ittem mich erbarmen die pfaffen, den man die hoden ushowtt 9 ; wärend es mönch. Ittem alls min her doctor ain burgermaister von Mämigen 10 , der alhie gsin uff aim hochtzitt, gfragt dess tags halb zu Essligen der stetten 11 , sol er im geantwurt fil gutz, mitt achtung, in stille, das sich ir punt, ob gott wil, fast meren 12 etc. Zu dem werd andrer fromer och nitt vergessenn. Ittem die bed trumetter 13 uwer sind hie gsin, hettend ger wörk 14 gheptt. (Der Stücheler 15 ist fast reder 16 gsin.) Dem selben ist von mim bern doctor geantwurt, er hab ettlich, so er gernn daby, nitt da. Alsso abgwisen. Vyl habend ab bettlen ain misfallen, wo es nitt us ordnung oder sendung air oberkait beschichtt. Och die sag, der gross 17 hab grett, sin frow ligg tod kranck. M[ine]g[nedigen] h[erren] habend im gonnen 18 hinwegk, wais nitt etc. Doch kentt man wol. Alsso hat der Stücheler sy mit der trumen 19 mitt wenigen wider zur statt us plaiten 20 . Min frow 21 und ich grüssend üwer gantz hus und pittend von gott ernstlich, daß er üch nach sinem willen vor gaystlicher und liplicher pestelentz behüten welle. Das wirdt er thon.
Zu letst, ob in kürtze Pellican und Mayster Löw 22 har 23 wellend, als mir min her doctor in ghaim gsagt. Habend ir wil oder nüwe zitung, schribend uns wider by zöger, dem gutten Hanssen 24 . Ich mocht liden, das er sich Zürich nider lies, alls mich etwas willens bedunckt. Actum S. G[allen], yl, uff mentag vor Zurycher kilwy 25 anno 35. jar. U[wer]williger Hans Vogler. Grützend mir min her Rösten, mayster Kasparn 26 , Hans Müllern, Rordorffern, ja hand ir der wyl. [Adresse auf der Rückseite:] An min sonnders geliepten hernn unnd frünndtt M. Hainrychen Bulligem, predyger [zu Zürych]a . [646]Bullinger an Joachim Vadian Zürich, 10. September 1535 Autograph: Zürich StA, E II 347, 56 (Siegelspur) Gedruckt: Vadian BW V 249f Hat die Lektüre einer von Vadian übersandten Verteidigungsschrift, die auch von Theodor [Bibliander], Leo [Jud] und Pellikan gelesen wird, noch nicht beendet. Capito hat im Namen Straßburgs gebeten, nichts gegen Luther zu veröffentlichen, nachdem dieser gegenüber Gereon [Sailer]Bereitschaft zu einer Konkordie habe erkennen lassen. Darauf haben sie geantwortet, daß sie eine Apologie ihres Glaubens vorbereiten, weil ihr Schweigen ihnen geschadet habe; wenn Capito jedoch [Erhard]Schnepf und [Johannes] Brenz von ihren Schmähungen abbringe, seien sie zu einem Aufschub der Drucklegung bereit. Hofft auf baldige Fertigstellung von Vadians ["Aphorismi"]. Bittet, ihm und [Diethelm]Röist Wissenswertes mitzuteilen. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Apologiam 1 recepi et, quae legi, non improbantur. Nondum vero legi omnia. Theodorus 2 ante me totum percurrit. Ei videtur scripsisse purius, quam hactenus huius legerit quicquam. Leo 3 iam legit. Ab hoc recipiet Pellicanus, postremum ego, tum bona fide tibi restituetur.
Doctor Capito a nobis nomine senatus Argentoratensis petebat, ne quid in Lutherum hisce Franckfurdiensibus nundinis evulgaremus 4 . Maiorem enim stabilioremque concordiae spem superesse hodie quam hactenus, id quod actis quibusdam cum doctore Gerione 5 , Augustanorum ad Lutherum legato, approbabat 6 : Hunc disertis verbis cum prolatis tum scriptis pollicitum esse concordiam se post hac non impediturum. Videre enim se, quod corda non ita longe lateque dissidiant, ut hactenus dissidere putavit etc. Hanc autem spem prorsus e medio per nos auferendam praedicabat a , si pergamus quicquam hostilius in Lutherum scribere. Respondimus nos nihil parasse neque in Lutherum neque in alium quenquam virum bonum veritatisque amantem; imo plurimum abhorrere animos nostros ab istis convitiis, rixis et chartis dentatis 7 testabamur. Parare sane nos apologiam pro religione nostra 8 , sed cum nullius iniuria, utpote qua innocentiam modo nostram toti orbi cupiamus testatam. Hactenus quidem silentio transiisse et pacientissimo stomacho concoxisse intolleranda convitia, verum re ipsa experiri nos, quod silentium nostrum et nobis et religioni nostrae fraudi sit. Vel ergo ipse curet, Schneppius et Brentius cum suis convitiari et innoxios traducere desinant, vel desinat ipse nostram remorari responsionem. Quod apologiam nostram attineat, paratos nos esse in gratiam senatus Argentoratensis prudentissimi aeditionem differre. Interim ipse curet solidis argumentis concordiae certam spem aperire et approbare. Id si non fiat, vulgaturos nos Apologeticum. Placuit Capitoni conditio, et magna quaedam sese b facturum et impetraturum c recepit. Utinam vir bonus eadem praestare possit! Tu vero, Vadiane doctissime, perge in tuo isto opere novo 9 . Nil enim mihi continget gratius, quam si id d brevi recipiam. Vale plurimum, et si quid habes, quod vel me vel Röystium 10 scire refert, scribito 11 .
Tiguri, 10. septembris 1535. H. Bullingerus tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Clarissimo viro doctori loachimo Vadiano, patrono suo suspiciendo. [647]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 10. September 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 79 (Siegelspur) Ungedruckt Sorgt sich um die Gesundheit von Bullinger und dessen Familie. Die Berner Pfarrer hoffen auf eine Fortsetzung von dessen Kommentarwerk zu den Paulusbriefen. Was die Zürcher Gesandten [bezüglich des Solothurner Banditenhandels] verlangten, hat der Berner Rat bereits von sich aus beschlossen. Viret hält sich in Bern auf und leidet noch immer an den Folgen eines Vergiftungsversuchs. Luther soll um Bullingers Freundschaft geworben haben. S. Nihil nunc magis desydero, charissime frater, quam valetudinem bonam tuae domus. Terruit me magis atque magis pestem tectum tuum subrepsisse 1 . Si quem abstulerit, doleo, modo te, uxorem et liberos 2 non auferat. Te superstitem ecclesiae suae servet dominus; nam quam prosis, nolo scribere, ne te a adulatione circumvenire velle videar. Cum itaque tam certum habeas nuncium urbis nostrae 3 , obsecro tua tuorumque valetudine me consolare, ut et valetudo mea sinistra 4 consolationem accipiat a tua, quam faelicem et dexteram spero. sperant fratres reliquas Pauli epistolas a te enarratas se accepturos 5 , spero et ego nec mea spe falli facile credidero, nisi obsistat dominus. Apud nos ab abitu legatorum vestrorum 6 novi nihil accidit. Impetrarunt, quod postularunt, postularunt autem, quod antea se facturum senatus receperat 7 . Utinam omnia bene et pro dei gloria cedant!
Viretus, Gebennensium cum Farello ecclesiastes, nobiscum est 8 , iuvenis doctissimus, sed toxico adhuc valetudinarius 9 . Luterum audio tuam ambire amiciciam 10 . Utinam vere id faciat! Nec te negaturum crediderim. Vale. Avocant me occupationes. 10. septembris 35. Tuum minimum nummisma 11 . [Adresse auf der Rückseite:] Pientissimo ecclesiae Tigurinae ministro Heinrico Bullingero, fratri suo unice amando. [648]Johannes Zwick an Bullinger [Konstanz], 10. September 1535 Autograph: Zürich StA, E II 364, 14r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Bittet um Hilfe bei der Suche nach einem Prädikanten für [Balthasar von Kuenring]und erkundigt sich nach jemandem, der von Hirzel stammt und in Frage kommen könnte. [Martin]Frecht berichtet brieflich von einer neuerschienenen Ausgabe der "Loci communes", worin Melanchthon sein Gutachten für den französischen König erläutere; weiter schreibt er, Schwenckfeld, auf den kein Verlaß sei, habe in Ulm eine Bleibe gefunden, und Franck sei vom Ulmer Rat zur Rechtfertigung seiner Schriften aufgefordert worden; beide hätten Zulauf aus Augsburg. Zwick dankt Gott für die Genesung eines Hausgenossen Bullingers. In Schaffhausen droht der Kirche Gefahr wegen der Uneinigkeit von Obrigkeit und Pfarrern gegenüber den Täufern. Grüße. Salus per Christum. Scis, qualem ministrum desyderet baro ille, qui nuper apud vos fuit 1 . Si tu quem nosti, vellem, illius mihi mores et ingenium cum nomine indicares; nam e a Franckfordia scripturus est ad me baro b2 , quid mihi sit faciendum. Es ist neiswa 3 einer uss dem Hirzel by Horgen 4 , den kennend ir wol. Lassend mich
wissen, was er für ain mensch sye; dann der her were des wol wert, das er ainen syttigen 5 , verstendigen gsellen 6 hette. Darum sind mir hilfflich und raetlich 7 . Novarum rerum nihil habeo, quam quod Philippus Melanthon denuo c aedidit Locos suos communes 8 , in quibus rationem consilii Gallo d dati accurate explicat 9 . Sic ad me scribit Frechtus 10 additis nonnullis de Schwenckfeldio et Franco. "Schwenckfeldius", inquit, "apud nos Ulmae habet diversorium 11 . Pollicetur strenue se concordiae leges 12 observaturum, sed ego metuo, ne velut sub Aiacis 13 clypeo latens huius concordiae praetextu sua interim dogmata serat. Pertinaciter vero vult defendere naturam humanam e in Christo prorsus esse deificatam adeo, ut ipsa creaturae rationem exuerit 14 . Francus", inquit Frechtus, "senatus consultu iussus est omnia sua perperam scripta publice vel declarare vel revocare f15 . Habent isti suos applausores, praesertim Augustanos, qui huc pestis declinandae gratia agminatim convolaverunt."Haec ex literis Frechti paucis.
||14v. Quod adolescens tuus convaluit 16 , gratias ago domino, qui te cumprimis servet incolumem. De Schafhusia esto sollicitus; parum enim convenit magistratui g cum ministris, irritantibus quibusdam, ut aiunt, anabaptistis 17 . Certe succurrendum est ecclesiis dissentionibus perituris. Sed vale; plura enim non possum. Thomas 18 cum sorore sua 19 et frater Cunradus 20 valere h te volunt quam optime. 10. septembris 1535. Tuus Io. Zwick. Theodorum 21 , Leonem 22 , cumprimis Pellicanum salvere iubeo. [Adresse auf f. 11a v.:] Domino Hainricho Bullingero, antistiti Tigurino, fratri charissimo. [649]Erasmus Ritter an Bullinger Schaffhausen, 15. September 1535 Autograph: Zürich StA, E II 362, 34 (Siegelspur) Teildruck: QGTS II 104f Erkundigt sich, ob der Brief vom 6. September [Nr. 644]Bullinger überbracht worden ist. Der Rat hat den Lästerer [Rosenbaum] zu einer Haftstrafe verurteilt, die Pfarrer aber freigesprochen. Laut David von Dettighofen soll Bucer in Augsburg seine Abendmahlsauffassung widerrufen haben. Es wird ein neues Büchlein von Blarer herumgereicht. Möchte mehr über Capitos Besuch in Zürich und über die Apologie erfahren. Gracia et pax etc. Littere datae 6. septembris 1 num tibi sint reddite, ignoro. Ego illas aurige 2 a Klota 3 quam diligentissime comendavi addito etiam stipendio. Verum noster conviciator 4 suas in nos contumelias probare conatus est argumento catabaptistico, vitam scilicet nostram Christi esse dissimilem, propterea
doctrinam nostram esse falsam 5 . At senatus sentenciam tulit talem, quod illata in nos a convicia non probaverit. Nos igitur, ne videremur vindicte nimium cupidi, negotium senatui comisimus et obnixe rogavimus, ut doctrinam, quae non nostra, sed Christi b , officium, quod non c nostrum, sed ecclesie sit, diligentius tueatur, ne posthac hisce conviciis commaculetur. Quod et liberaliter promisit se facturum. Quapropter reum illum teterrimo carceri mancipavit nosque liberati sumus 6 . Ceterum apud nos fama percrebruit de revocatione Bucceri. Fuit namque hisce diebus hic mercator de Augusta magni nominis, David Tetikofer 7 , qui dixit se interfuisse concioni, quam Buccerus habuerit ad populum, in qua publice confessus sit, quaecumque hactenus et scripserit et docuerit de sacramento eucharistie, esse errores; illa nunc omnia revocare simulque precasse veniam 8 Deinde Waldkilchius 9 libellum novum circumfert, quod nuper ab Ambrosio Blaurero sit editum 10 , in quo nonnichil et ille plus quam in apologia sua 11 sentenciam suam declaret. Ego non legi, sed Bovillus 12 , qui mira dicit de Blaurero. Ceterum etiam Capito[nem] apud vos fuisse accepimus 13 . Quid egerit, indica michi, te oro. Et de apologia nostra 14 quid sperandum sit, fac d , si tibi ocium est, ut hoc nunccio 15 cercior fiam.
Vale. Ex Scaphusia 1535, 15. septembris. Erasmus Ritter, ex animo tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Dem wolgelerten herrnn Meister Hainrichen Bullinger, predicanten zu Zürich, minem lieben herren und guten freundt. [650]Die Pfarrer der Herrschaft Reichenweier an die Pfarrer
und Lehrer von Zürich Reichenweier, 16. September 1535 Ausfertigung von Johannes Frosch: Zürich StA, E II 337, 110r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Sind nicht zufrieden mit der Absage, die sie auf ihre Berufung Leo Juds erhalten haben; sie schicken daher noch einmal Nikolaus König, mit Briefen von Graf Georg von Württemberg versehen, nach Zürich und bitten die Pfarrer, sich für die Entsendung Juds nach Reichenweier einzusetzen. Gnad und frid von gott, dem vatter, durch sinen Christum Jesum, unsern herren. Ersamen, wolgelerten, sonders lieben herren und brüder, ewer schriben belangend unsern lieben herren und bruder Leo Judae haben wir alles inhalts vernommen 1 . Und wiewoll wir mit a herzlichem b frolocken gehört die liebe und geneigten c willen, so ir haben, wa ir mit gutem gewissen khondend, uns zu rathen und ze helffen, des wir uns dan brüderlich und getrüwlich gegen euch bedancken mit dem erbietten, das wir derglichen willens allezyt auch wöllen erfunden werden. Jedoch khonden wir des abschlags, so ir uns gedachten Leo Judae ze lassenn versagt haben, nit gesättiget sin. Wan 2 ouch der hochgeporn
fürst, unser g[nedige]r herr, grave George 3 von Württenberg etc. deßhalben an ewere und unser gnedige herren burgermeister und rhate zu Zürich 4 , derglichen auch an Leonem 5 , hiemit ernstlich hat geschriben, demnach haben wir abermals unsern geliepten bruder Nicolaum Künig 6 , pfarherren zu Hunawiler, zu euch gesandt, beyhändige 7 gedachts unsers g[nedige]n herren von Würtenberg etc. brieve an ein rath und ine 8 , , Leonem, auch unsere an euch zu antwurtten und mit ernst anzehaltten, das uns Leo gelassenn werde; dan ir ine uns unbillichen 9 versagend, uß ursachen 10 , diewil das wort gottes sinen lauff by uch fry und ungeirret uberkhommen 11 , sollen ir das angezündt liecht under den sester 12 nit stürtzen, sonder auff den leuchter stellen, das es allen menschen im huß gottes leuchte 13 , ja noch vil meer, ir als die sterkern sollen uns, den schwächern, helfen und ine, Leonem, und sins glichen schnitter, ob
sy glich nit woltten 14 , in des herren grosse ernden außtryben 15 , und was ir umbsunst empfangen, umbsonst geben. Hierumben langet an euch unser brüderlich und vertruwlich bitte, ir wöllen zu merung der eeren gottes und erpawung sins lybs, der kirchen, sonderlich aber in ansehung hochgedachts unsers g[nedige]n herren vonn ||110v. Württenberg etc. schribens, by einem rath, auch under uch selbs, die sachen dermassen fürdern, uff das unß unser geliepter bruder Leo gelassen werde, an welchem ir sonder 16 zwyfel die eer des götlichen namens fürdern und sin lob und pryß meeren werden, des auch wir alle zyt brüderlich und getrüwlich umb euch begerend zu verdienen. Datum Richenwiler, donerßtags, den 16. tag septembris anno etc. 35. Pfarheren und predicanten zu Richenwiler und andern fleckenn der herschafft Württemberg 17 . [Adresse f. 111v.:] Denn ersammen, wolgelertten und getrüwen predicanten und leßern, dienern der kilchen zu Zürich, unnsernn liebenn herren und brüdern. [651]Wolfgang Capito an Bullinger [Straßburg], 25. September [1535] Autograph: Zürich StA, E II 348, 384 (Siegelspur) Regest: Capito, Corr. 196, Nr. 576 [Christoph] Froschauer wird das Nötige berichten. Es geht um das Konzil. [Franz I.], dessen Gesandtschaft erwartet wird, möchte wohl den Papst mit den deutschen Protestanten gegen den Kaiser einen. Capito dankt für eine Warnung und verspricht, wachsam zu sein. Grüßt alle Freunde in Zürich. Fordert zu sorgfältiger Prüfung [der neuen Ausgabe] von Philipp [Melanchthons] "Loci"auf
S. Quae te, mi domine, scire volui, ex Froschouero cognosces. Agitur de concilio. Gallus 2 artibus subvertere aliorum tentat consilia. Ambit quosdam. Honesta legatio expectatur 3 . Mira molitur: pontificem, opinor, Romanum 4 contra cesarem 5 nobis Germanis, qui renatam Christi doctrinam amplectimur, coniungere 6 . De monitione tua 7 habeo gratiam; prudent. Advigilo, etsi periculum inde etiamnum videor nullum subodorari, nisi quod malo quam alienissimos longissimeque dissitos esse nostros a ab istius pestilentiae contagio. Bonos viros omnes, utpote Reschium consulem 8 , tribunos 9 , praefectum Badensium illum Edlibach 10 , omnes pariter amicos, dominos b praecipue eruditos ac professores cum parochis c ex me salvere iubeas. Nescio, quid invicem tibi hinc reddam, sicut proxime similiter scripsi 11 . 25. d septembris. Locos e Philippi 12 expende accurate. Equidem sane nondum vidi, sed mihi promisit fausta omnia f . V. Capito. [Adresse auf der Rückseite:] Henrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, viro doctissimo vereque in domino fratri.
[652][Oswald Myconius] an Bullinger Basel, 28. September 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 69 (Siegelspur) Ungedruckt Ist besorgt über den Ausbruch der Pest in Bullingers Haus und empfiehlt ein vorbeugendes Mittel. Capito hat in Basel wohl vergeblich um die Entlassung von Grynäus nach Tübingen nachgesucht; mehrere Einzelheiten des lückenhaften Berichts, welchen Capito über die Verhandlungen Gereon [Sailers] mit Luther erstattet hat, lassen Myconius nachteilige Folgen der Konkordienbestrebungen für die evangelischen Schweizer Städte befürchten. Mißbilligt die ängstliche Politik Zürichs gegenüber den V Orten. Erasmus ist nach Basel umgezogen; Bullinger hat zu der [ihm von Myconius überlassenen]Ausgabe von dessen Briefen noch nicht Stellung genommen. Hat vergeblich versucht, [Bullingers Kommentar zu vier Paulusbriefen]durch Froschauer bzw. [Georg]Binder zu erhalten. S. Horrorem et tui formidinem incussisti scribens pestem invasisse domum tuam 1 cordi meo, sed fides in omnibus agit gratias deo permittens, ut is agat nobiscum pro bona ipsius voluntate. Orabimus tamen dominum, ut te nobis et populo suo servet quam diutissime incolumem. Novit enim, quam non in tempore nobis eripereris. Addo Gallum 2 anno superiore sancte apud nos confirmasse partem nucis muscatae in ore retentae, dum aer est pestilens, et tandem etiam voratae contra venenum aeris extremum esse remedium 3 . De Capitone, quid egerit apud senatum, nescio, verumtamen si quid de Grynaeo. credo egisse frustra, siquidem petiit, ut remittatur Tubingam 4 . Apud fratres idem quod isthic 5 multis verbis extulit, sine capite tamen, ut ita dicam, et sine cauda. Quid enim Luthero sit ab Augustanis propositum 6 et ad quem finem, non dixit. De spe concordiae iussit nos esse bono animo, quamvis duo miscuerit interim sermoni, quae me paenitus reddunt attonitum: prius, quod dixit Lutherum promisisse doctum aliquem virum se missurum Augustam, cuius doctrina foveantur et gaudeant 7 . Posterius, dum ille rogaret de Bullingeri aetate et hac cognita subiungeret: "Vellem, ut ad me scriberet", respondit
Gerion 8 : "Bullingerus nondum est totus noster". Tum Lutherus: "Nihil refert, dum in capite convenit inter nos". Quod dico, non ut mecum adversus concordiam aliquid cogites, sed pariter tamen in dubium coniectus, sit, quod te suspendat mecum. Possem adiungere tertium, quod animum videtur paenitus aperire Capitonis et Buceri. Dum enim inter caetera considentes loqueremur de veritate, concordiae solidae fundamento, sine quo frustraneum esset, quicquid laborum impenderetur, imo periculum futurum esset longe gravius, quam nunc sit, respondit Capito: "Das müssend wir nit begeren" etc. Quis, per dominum quaeso, non hinc intelligeret, qualem moliantur concordiam? Alter alterum habeat pro fratre christiano, nemo item invehatur in quenquam sive inter concionandum sive in scribendo, interea vero de coenae sacramento doceant omnes agantque quod hactenus. Qualis haec apud populum, apud adversarios erit concordia, quibus ea magis paratur tamen? Nihil hic possum aliud nisi fateri strui nobis, hoc est civitatibus evangelicis per Helvetiam, insidias ac bellum. Minae volant enim, nisi consensus fiat in concordiam, tale quidpiam futurum. Qua de re librum tibi scribere possem. Nunc non vacat pluribus tecum agere de hoc negocio. Agunt praeterea tui, quod bonis viris summe displicet 9 , verum timor obsedit corda illorum, ut aliter nequeant. Nondum excidit, quod olim e vobis quidam dixit quinquies iam rem infeliciter contra Paganos cessisse Tigurinis, deinceps eos cauturos in perpetuum 10 . Caveant, permitto, verum illud magis caveant, ne quando fame percutiantur. Video non tam doctrinae quam precibus et sanctae vitae praesidibus verbi esse incumbendum. Hortaberis itaque tuos, ut haec custodiant quam fidelissime. Ut finiam: Erasmus omnia sua convexit Basileam, domum suam Friburgi proscripsit 11 . Nescio, quid amplius. De epistolis, quas misi 12 , nondum indicasti.
Froschowerus nihil dedit 13 . lussit, ut scriberem Michaeli 14 . Rem commiseram Bindero 15 verbis, sed hactenus frustra. Tu fac, ut te non frustra monuerim. Vale cum tuis. Deus te protegat et symmistas omnes a pestis toxico. Basileae, 28. septembris anno 35. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, Tigurinorum antistiti, fratri in domino observando suo. [653]Ambrosius Blarer an Bullinger [Stuttgart?] , 29. September 1535 Autograph: Zürich StA, E II 357, 10 (Siegelspur) Zusammenfassende Übersetzung und Teildruck: Blarer BW I 741f Seine Pflichten lassen ihn nicht zu sich selbst kommen und hindern ihn am Schreiben von Briefen. Verwahrt sich gegen Gerüchte über eine angeblich von ihm verfaßte Apologie. Hofft auf eine Konkordie; hat durch Capito von den Plänen der Zürcher erfahren und bittet sie um Zurückhaltung. Wollte gerade [nach Tübingen] aufbrechen, als er Bullingers Brief erhielt; hat [Hans]Hager noch nicht gesehen. Versichert Bullinger seines Einsatzes gegen das Aufkommen von Sekten und spricht ihm sein Vertrauen aus. Zwischen König Ferdinand und [Ulrich von Württemberg] besteht Einigkeit; was die Religion betrifft, ist keine Beeinträchtigung erfolgt. Grüße. Salve iterum atque iterumque adeoque plus millies, mi charissime simul ac observande Bullingere. Cessationem meam recte tu tribuis 2 innumeris istis et molestissimis meis negociis. Non enim a te solum caeterisque meis dulcissimis amicis, sed a meipso etiam longissime absum, ut non sit, quod mirari merito debeas, si nihil a me, qui non sum ego, literarum accipis.
De posteriore mea apologia nugas audisti 3 . Concordiae studium utinam omnes incesseret! Nam video, quantum istuc commodaturum esset negociis Christi. Capito de vobis omnia 4 . Tu vide, ne quid praeter christianum decorum et intempestiviter designetis. Plura, ita me ames, frater, nequeo. Iam confectis apud principem 5 negociis ad iter accingebar 6 , cum famulus meus 7 tuum mihi offerret epistolium 8 . Hagerum 9 nondum vidi. Tu semel habe me totum in eo esse, ut in hac ditione nulle sectae, nullae nobis oboriantur odiosorum nominum studia. De tuo candore tuaque in domini caussa synceritate nihil dubito. Vide autem, ne aliorum quorundam plus satis crudo spiritu duci te substineas. Inter Ferdinandum regem et principem nostrum optime convenit 10 . Quod ad religionem adtinet, nihil ab illo magnopere contendit; integra nobis per regem sunt omnia 11 . Sed vale, mi frater, mi dulcissime caput, cum uxore 12 et liberis tuis 13 , quos meis v[e]rbis a amanter salutabis, adde vero illis optimos et eruditissimos Pellicanum, Leonem 14 , Theodorum 15 et alios, consulem Röschum 16 in primis, et
pro me dominum sedulo interpellate. Supra vires conor, sed non infeliciter, gratia domino, qui praesens nobis perpetuo adest. Iterum vale. Penultima septembris anno 1535. Tuus Ambr. Blaurerus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero suo, venerando et charissimo fratri, episcopo Tiguricen[sium]plurimum observando. [654]Jakob Meyer an Bullinger Basel, 30. September 1535 Autograph: Zürich StA, E II 335, 2016 (Siegelspur) Ungedruckt Hat den Überbringer des Briefes beauftragt, mit Bullinger über die innereidgenössischen Machenschaften gegen die Reformation zu reden; Bullinger kann ihm völlig vertrauen. Grüße. Die gnad des herren und merung des gloubens sampt minen willigen diensten wünsch ich euch zuvor, geliepter herr und bruder. Wie die sachen des gloubens in der Eidgnoschaft mit der zyt ston werden, zöigen die a wunderbaren 1 , seltzamen sachen zu diser zyt b wol an, die yetz in der Eidgnoschaft furgond 2 . Wo unß der guetig herr und vatter nit bewart, besorg ich, wir werdens bald mit grossem jamer erfaren. Nun erkenn 3 ich euch, wie ir umm solichs sampt euweren brüedern und viler frommen nit wenig sorg tragen, mögens aber alles mit den solichen frommen leider nit wenden. Von welchen dingen, so c ich by euch wäre, vil mit d euch ze reden hette, das ich uff diß mol der feder nit habe können bevelhen; hab aber disem zöiger 4 , minem guten fründ (der sonst in sinen geschefften hatt gon Zürich müssen)
etwas (solicher sachen), doch nit alles, angehengt 5 , mit euch zereden, welchem ir glouben geben sollen. Er würt vertrüwlich mit euch reden. Das mögen ir mit im (als ob ich selbs do were) ouch thun und euch das selbig und die sachen des ewangeli trüwlich lassen bevolhen sin, wie ich weiß, ir selbs zethund vast willig und geneigt sind. Bevilch euch hiemit dem herren. Gruessen mir e Leonem Jud, Pellicanum und die brueder gemeinlich, den alten abt von Wettingen 6 , den Steiner 7 von Zug, ouch alle, so den herren von hertzen lieben, und, ists möglich, den Laveter 8 ouch. Datum Basel, den letsten september anno etc. 35. U[wer]williger Jacob Meyger, alt burgermeister zu Basel. [Adresse auf der Rückseite:] Dem ersamen und vor gott wolgelerten Meister Heinrich Bullinger, diener des herren wort zu Zürich, minem lieben und im herren brüderlichen freund, zu sin selbs handen.
[655]Johannes Zwick an [Bullinger] [Konstanz, Herbst 1535?] Autograph a : Zürich ZB, Ms F 62, 574r.-575v. (ohne Siegel) Gedruckt: Wilfried Bührer, Der Abendmahlsgottesdienst der Stadt Konstanz im Reformationszeitalter, in: Zwa XV/2, 1979, S. 121-123 Schildert auf Wunsch Bullingers den Ablauf der Abendmahlsfeier in Konstanz. Erwartet dessen Stellungnahme zu seinen Änderungsvorschlägen: Die Einsetzungsworte sollten so formuliert werden, daß sie nicht als Beschwörung mißverstanden werden können. Daran sollte sich eine Ermahnung anschließen, da der alte Aberglaube noch tief verwurzelt ist. Die Hostien, die Mundkommunion und das Knien am Abendmahlstisch sollten als papistische Überbleibsel abgeschafft werden. Erwartet das Urteil von Bullinger und Leo [Jud]. De usu coenae petis certior fieri 3 . Sed is apud nos simplex est, quamquam non careat papisticis quibusdam vestigiis. Primum vespere b contio fit ad populum. Crastino cum iam celebranda caena c idem fit. Contione finita viri d separantur a mulieribus manentibus hiis in ecclesia, illis vero ingredientibus chorum. Verba caenae proferuntur iuxta Paulum 4 . Hinc per mensae circuitum flexis genibus panem accipiunt per ministrum et per eundem postea poculum, quo facto abeuntibus illis accedunt alii. Verba coenae non repetuntur. Post caenam quod reliquum est panis e , servatur in domo ministri, vinum funditur in
cantharum idque sine omni ecclesiae offensa. Inter caenandum cantatur vel Te deum laudamus 5 vel aliquid de passione et morte Christi 6 . Finitis omnibus concluditur convivium brevissima gratiarum actione et, si tempus superest, etiam cantione brevi gratiae aguntur 7 . Sed ut omnia tecum libere: Vellem usum nostrae coenae in quibusdam mutatum. Sed commodum monuisti me de scribenda ad te ratione coenae; auditurus enim sum tuum iuditium. Primo mallem verba coenae non tam superstitiose proferri, ne incantatio quaedam potius quam exhortatio videantur. Itaque ego verba caenae prolixius proferenda putarem idque ob evitandam verborum istorum superstitionem nocentissimam. ||574v. Namlich also: Liebe christen lüt und gleubigen kinder gottes, wir habends von dem herren Jesu Christo glernet und empfangen (sic mutatis sive additis quibusdam proferrentur verba pro libertate christiana f vindicanda et eradicanda falsissima illa opinione de virtute verborum), namlich, das der her Jesus in der nacht, als er verraten g und verkoufft ward [1Kor 11, 23], satzt er sich zu tisch und die zwölf mit im, und er sprach zu inen: "Mich hat hertzlich verlanget, das osteren mit uch zu halten, ee dann ich litte; dann ich sagen uch, das ich hinfur nit me davon essen wurd" etc., sicut habet Lucas [22, 14-16]. Indem sy nun assend, nam Jesus das Brot, dancket und brachs, gab es sinen jungern und sprach: "Nemend, essend, das ist min lib [Mt 26, 26 par], der fur uch geben oder brochen wurt, sollichs toind min zugedencken [Lk 22, 19]. Desglichen nach dem abentmal nam er och das trinckgschir [Lk 22, 20; 1Kor 11, 25], und als er dancket hat, gab ers inen und sprach: "Trinckend all darus" [Mt 26, 27]. Und er sprach zu inen: "Das ist min blut des nüwen testaments oder pundts" [Mt 26, 28; Mk 14, 24], oder: "Das trinckgschir ist das nüw testament in minem blut" [Lk 22, 20; 1Kor 11, 25] (haec studio sic variarem ex praescriptis causis), "welchs fur uch und fur vil vergossen wurt zu vergebung der sunden [Mt 26, 28]. Sollichs toind, so offt irs trinckend, min zugedencken" [1Kor 11, 25]. "Aber warlich, ich sag uch, ich wurd hinfur nit me von disem gwechs h des winstocks trincken bis uff den tag., do ichs nüw trincken wurd mit uch im rich i gottes, mines vatters" [Mt 26, 29]. (Etiam haec verba adderem, utcumque sint, qui ad abrogationern pascatis, non
institutionem sacramenti referant.) "So offt ir nun diß brot essend" etc., ut habet Paulus [1Kor 11, 26]. Istis nunc putarem exhortationem addendam 8 : Hie sechend und erkennen wir nun, liebe brüder und schwösteren, was liebe Christus zu uns tragen. Er starb, das wir lebtind. Er vergos sin blut, das unsere sunden abgweschen wurdind. Da soll ain yeder glouben, das sollichs och fur in gschechen, und des halber gott dem vatter von ||575r. hertzen k danck sagen, in loben und prysen, und wie er erkent, das in got geliebt und im gedient hat, also soll ain yeder sin nechsten lieben und im zu allem guten dienen 9 . Darum betrieg sich selber niemand [1Kor 3, 18]; dann 1 wie Sant Pauls sagt: "Wer unwurdig", das ist: on glouben und liebe, etc. m [1Kor 11, 27]. So will nun gott ain hailigs, dapfer volk haben, das sich des gloubens und der liebe on glisnery 10 bezüge. Wer nun rechtgschaffen von Christo Jesu und siner gmaind gsinnet ist, der gange mit fröd sines hertzens zu dem tisch des herren. Und der gloub in das sterben des libs Christi, den er ain mal am crutz fur unsre sund n in den tod geben hat 11 , des wir hie ingedenck sind, spise, erneere und ersettige uwere lib und seel in das ewig leben 12 . Des glich der gloub in das blut Christi, das er ain mal am crutz fur unsre sünd vergossen hat und des wir hie by des herren tranck ingedenck sind, stercke, trencke und erfrowe uwere lib und seel in das ewig leben. Huius generis exhortationis aliquid adderem verbis, quoniam o vetus superstitio verborum altas radices etiamnum habet in multorum animis. Panis apud nos datur rotundus 13 , non fractus, quod mallem; nam nec rotunda haec portio sua caret superstitiosa cogitatione. Panis ore, non manu excipitur a nostris, id quod omnino mutatum optarem; nam certissimae reliquiae sunt ista abominationis papisticae. Deinde et hoc vellem mutatum, ne scilicet genibus flexis comederemus panem domini, sed progressu quodam et honesta deambulatione, ut ita dicam, ut ab uno altaris cornu singulis daretur panis, quibus per altaris circuitum ad aliud cornu venientibus daretur potus. Viri p autem admitterentur primum, deinde mulieres, ordine scilicet pulchre servato. ||575v. In istis sollicitus sum; dann ich sich, das der tüfel dannocht gern etwas von der alten abgotery bhalten welt. Haec raptim ad te et Leonem 14 , charissimum confratrem meum. Sed expecto censuram vestram 15
Valete. Parce, obsecro, quia nihil omnino licuit relegere. [656]Bullinger an Oswald Myconius Zürich, 2. Oktober 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342, 48 (Siegelspur) Ungedruckt Dankt für die Zusendung einer Sammlung von Erasmusbriefen - Vadian hat das Buch unterdessen nach St. Gallen mitgenommen -, die ihn peinlich berührt und sein Mitleid für den greisen Verfasser erregt haben. Schreibt Erasmus' Übersiedlung nach Basel seiner Besorgnis angesichts des Schicksals von [Thomas] Morus und [John Fisher] zu und rät Myconius, sich um seine Freundschaft zu bemühen, um ihn ganz für die evangelische Sache zu gewinnen. Sendet eine Abschrift seines Briefes an Melanchthon [oben Nr. 636]. Mutmaßt über den Anlaß einer kritischen Bemerkung von Myconius zur Politik Zürichs. Sendet ihm das gewünschte Buch. Bittet um Nachrichten. Grüße. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Maximas ego tibi, doctissime Myconi, ago gratias pro libro epistolarum Erasmi 1 . Quem ego nondum legi integrum; nam Vadianus hunc mihi e manibus abripuit, sponte tamen offerenti a , et Sangallum avexit 2 . Legi tamen epistolas aliquot, quibus nil stultius vidi b unquam. Aut enim in his bonorum virorum famam arrodit aut dogmata quaedam christiana in utranque partem disputans obscurat c inque dubium vertit aut turpiter quibusdam hominibus nihili adulatur. An vero non insignis est impudentia, quod tantopere munera, opes et principum, abbatum et episcoporum iactitat amicicias? Miseret me profecto miserandi senis, et illas quidem nenias tribuo senio repuerascenti. Concionator ille 3 plus mihi placuit, quamvis ne hunc quidem totum legerim. Quod ad vos Basileam confugit, fato Mori ac Roffensis 4 tribuo. Putat fortassis tutius esse in libera gente agere quam sub principum tutela. Quid, si Ferdinandus 5 aliquando a monachis et scurris quibusdam subornatus Erasmum ut turbarum et heresum
in Germania authorem primarium duci iuberet vel morte clancularia auferret? Id metuit fortassis senex miser, et scriptae forsan ultro citroque epistolae metum iniiciunt attonito ad tantam principum quorundam libidinem et momentaneam mutationem. Me certe Mori fatum monuit miseriae humanae, et ut principum favore nihil lubricum magis, ita fortuna nihil inconstantius adde et periculosius esse. Christo domino et veritati eius ex animo servire, huic immori sacrosanctum et longe in hisce terris foelicissimum est. Ego virum convenirem amice ac honorifice alloquerer. Quid, si in senio vir tantus totus ad nos concederet? Obsecro, quod dixi, prudenter expende et cogita occasionem valere plurimum. De concordia hoc ipsum sentio quod tu 6 . Scripsi Philippo 7 , Luthero certas ob causas scribere nolui. Apographum proximo nuncio remitte 8 , et quid de concordia, de qua tantum illi 9 praedicant, audias, indica. Quid nostri agant, quod bonis illis adeo displicere possit 10 , profecto nescio, nisi illud putes, quod nimis anxie in Solodorensium negotio agunt 11 aut quod cum Bernatibus, sine vobis et aliis Allobrogum duci 12 tam praefracte, quam illi petebant, scribere noluerunt 13 . Interim, quae custodienda mandasti, diligenter observabimus. Ipse nunc exemplar mitto, de quo frustra ais Bindero mandasse quaedam 14 . Quid vero de caesare 15 audis? Quid de futuro consilio 16 ? Quid de technis Galli 17 ? Salvum te vult Utingerus. Salvam vult uxorem 18 mater mea 19 et uxor 20 . De peste nolim te sollicitum esse 21 . Si me abripuerit, dominus commodiorem ecclesiae dabit. Tiguri, 2. octobris 1535. H. Bull. tuus. [Ohne Adresse.]
[657]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 3. Oktober 1535 Autograph: Zürich StA, E II 360, 47 (Siegelspur) Ungedruckt Was ihm Bullinger über Luther geschrieben hat, ist ihm bereits von Capito mitgeteilt worden. Ist erfreut über Bullingers Schreiben an Melanchthon [oben Nr. 636], den er als ehemaligen Mitschüler in bester Erinnerung behalten hat. Wünscht Bullinger weiterhin gute Gesundheit. Die Berner Gesandten wurden in Zürich zwar freundlich empfangen, doch haben sie nicht die erwünschte Antwort erhalten. Erhebt neue Vorwürfe gegen [Peter Im Haag]. Meganders exegetische Kommentare sind mit jenen Bullingers nicht zu vergleichen; sie leiden unter mangelnder Kenntnisnahme anderer Autoren. Bittet um den noch fehlenden Schlußteil von Bullingers Kommentar zu vier Paulusbriefen und um Neuigkeiten von der Frankfurter Messe. Berns Sympathien für die Solothurner "Banditen" werden überschätzt; an einem Krieg ist niemand interessiert. S. Quod de Luthero scribis, idem iam pridem ad me Capito 1 , quo forte facilius persuaderet animum Luteri erga Zvinglium, Oecolampadium et te penitus syncerum esse. Quodsi certe veritati testimonium dare velit, cogetur recte de iis sentire. Sed quandoquidem per Gereonem illum medicum Augustanum 2 acta sunt et relata, nimirum ut nos ad concordiam permoveret -optime igitur fecisti, quod Melanchtoni scripsisti 3 . Is enim a puero (dum Phorcae sub Simlero eramus ad biennium 4 non solum condiscipuli, sed summa amicicia coniuncti essemus, quod quinque literis testatus est 5 , sed quattuor a Tübinga, unis e Saxonia) specimen dabat summae integritatis et simplicitatis, nec dubito, quin idem sit hodie erga omnes pietatis studiosos. Quod vales cum familia, quottidie deo meo gratias ago 6 , qui te pro sua bonitate ecclesiae suae multos in annos servet superstitem et incolumem. Ex legatis nostris nihil indignationis intellexi, quam quod humanissime a vestris sint tractati, responsum vero non pro voto a vestris impetrarint 7 .
Hominem H. tibi depinxi suis coloribus 8 . Fucos omisi, quibus minim in modum reipublicae christianae et civili imponit, quandoquidem apud diacosios 9 persuadendo mire valet. Vereor ego, quicquid illi exules Salodorenses 10 et miseri Gebennenses hactenus tentarint, non absque privatorum et H. consilio factum sit. At dum inter saxum et sacrum 11 heremus, norunt coriphei illi optime silere, dissimulare etc. In summa: "Nisi dominus custodierit civitatem, frustra vigilant, qui custodiunt eam"[Ps 127, 1]. Paulum te absoluturum nobis omnes persuademus et desiderio expectamus 12 . Legi epistolam ad Galatas 13 , contuli cum Megandri commentationibus 14 , sed bone deus, quam multos scripti sui paenitere deberet, dum absolutiora et doctiora apostolicaeque sententiae vicinissima quottidie ampliter suppeditent. Que vero is in utranque ad Timotheum scripsit 15 , nondum vidi. Oporinus Basileae, dum corrigeret praesente Sulczero 16 , non magni aestimavit. Mallem hominem sua diutius premere, sed hec omnia hinc, quod multo iam tempore dedignatus est alios videre. Nunc, cum pro concione exorsus sit epistolam ad Romanos, petiit a me, ut sibi accomodato crederem tuos et Melanchtonis commentarios 17 , id quod eo libentius feci, ut visis aliorum iudiciis aut meliora olim det aut sileat. Caeterum misit Christophorus Froschouer tuos commentarios in 4 epistolas iam absolutos 18 sed non integros. In Philip[pensium] epistola primum habeo quaternionem litera B signatum, deinde nihil. Obsecro igitur, dum commode per amanuensem tuum 19 poteris, cura, ut nuncius ille 20 referat reliqua. Non compingam, donec et alia quoque in Tessalonicenses et reliquas dederis. Si quid novi ex nundinis Francfordianis acceperis, mecum communica. Iam vale et boni consule, quandoquidem lecto incumbens morbo meo solito 21 alia dare non potui. 3. octobris anno 35. Werend all, daß kein krieg entstünde. Die unseren sind ouch nitt so kriegsch 22 , als man meint, sunder anheczer machend vil gschreys, doch sind nitt daran 23 das mir on nott verunbillet 24 werdent. Die 9 man 25 sind unß nitt so
hoh anglägen, als man meint. Privatorum affectus, consilia, imprudentia et temeritas multa conturbat. Söltind sy in unserm biett 26 von frembden gfanger werden, es wurd nitt vil guts drusß. Ee daß es der magistrat vernem, dörffte wol grosser schaden beschähen und grosser krieg angfangen werden. Si habend ouch nitt underschlouff 27 , wie man üch fürgit 28 . Si lassend sich ettwan uff ein einigen 29 hoff; wil man inen nitt ze essen gaben, so nämend sis selbs und zühend darvon. Das vernimpt man denn erst, wenn es langest bschähen. Si griffend ouch miner herren lüt an, fragends: "Bist fründ oder fyend?", trewend 30 och miner herren amptlüten. Das alles macht, daß sy och verhast sind. Noch weltend wir gern vor unrub sin, dann unser lantschafft an der von Salod[urn] anstösst, statt mitt inen nitt wol, dann si wissend ir fräfelich handlen. Hoc velut auctarium tibi soli. Rursum vale. Tuum minimum nummisma 31 . [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, pientissimo simul et charissimo suo fratri. [658]Die Pfarrer der Herrschaft Reichenweier an die Pfarrer
und Lehrer von Zürich Reichenweier, 4. Oktober 1535 Ausfertigung von Johannes Frosch: Zürich StA, E II 337, 112 (Siegelspur) Ungedruckt Da ihnen Leo Jud für den Kirchendienst [in Reichenweier]verweigert wurde, ersucht nun ihr Fürst, Graf Georg von Württemberg, den Zürcher Rat um Freigabe von Erasmus Schmid für vier oder fünf Jahre; sie schicken Nikolaus König -mit Briefen des Grafen an den Rat, an Leo Jud und an Erasmus Schmid versehen - zum drittenmal nach Zürich und bitten die Pfarrer, sie in ihrem Anliegen zu unterstützen. Gnad und frid von gott, dem vatter, durch sinen Christum Jesum, unsern herren, zuvoran. Ersamen, wolgelertten, sonders lieben herren und brüder, ewer schriben belangend unßern geliepten bruder Leo Jude haben wir inhalts vernommen 1 , und wiewoll dasselbig mit im 2 gebracht, das gemeldter 3 Leo uns ze senden ist
aberkhent, so haben wir uns doch nicht irren lassen, weder miede 4 noch arbeit noch kosten verschonet 5 und den hochgebornen fürsten, unsern g[nedige]n herren, grave Georgen von Württenberg etc., abermals underthänigklichen erbetten, das sine f[ürstliche]g[nade]n hiemit einem ersamen rath zu Zürch ze schriben, mit begere, das uns Meister Erasmus Fabritius 6 doch vier oder funff jar lang ze predigen erkhennt werde 7 . Demnach schicken wir nun zum dritten mall zu uch unsern geliepten bruder Nicolaum Kunig 8 , mit hochgedachts unsers g[nedige]n herren etc. briefen an einen ersamen rath, Leonem und Erasmum 9 zu lüfferen 10 und euch wie vormals zu ermanen, diewil uns Leo aberkennt, das ir zu lob und pryß des götlichen namens by einem ersamen rath, ouch by uch und ewern brüdern die sachen der gestalt vördern thügend, uff das uns jetzo unser geliepter bruder Erasmus Fabritius doch vier oder fünff jar lange ze predigen erkhant werde; daran ir ungezwyfflet die eer gottes fürdern und sin lob und pryß meeren werden, welches wir alle zyt brüderlich und getrüwlich a umb uch erbüttig 11 sind zu verdienen. Datum Richenwiler, mentag, den vierden tag octobris anno etc. 35. Pfarrherren und predicanten zu Richenwiler und andern flecken der herschafft Würtemberg 12 . [Adresse auf der Rückseite:] Den ersamen, wolgelertten und getrüwen predicanten und leßern, dienern der kirchen zu Zürich, unsern lieben herren und brüdern.
[659]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 11. Oktober 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 81 (Siegelspur) Ungedruckt Dankt für Bullingers großzügiges Geschenk und hofft, die Fortsetzung von dessen Kommentarwerk trotz seinem bedrohlichen Bruchleiden noch zu erleben. Der Herzog von Savoyen ist zu direkten Friedensverhandlungen mit Bern bereit; Haller will sich im Hinblick darauf für die Interessen Genfs einsetzen, zu dessen Verteidigung trotz einem Verbot etliche Berner ausgezogen sind. Hat von den vertriebenen Solothurnern nichts mehr vernommen. Der französische König wird [Guillaume du Bellay] nach Straßburg senden, nachdem Melanchthon den Ruf nach Frankreich abgelehnt hat. Haller rechnet nicht mehr mit Bullingers mehrfach angekündigtem Besuch. Bittet um Zusendung seines nächsten Werkes gleich nach dessen Erscheinen. S. Summo semper gaudio tuas accipio literas 1 , charissime frater, quibus quantum refocilletur spiritus meus aliquando pusillanimis, non facile scripserim. Sed quid interim, quod me tuis donis et muneribus ita offundis, ut non sit tantum vel loquentiae, quo gratias agam, ne dicam rependam 2 ? Nolebam tibi oneri esse, sed quandoquidem me sic beneficiis ornas et oneras, facilius perferam, quod videam magis ac magis tuum in me amorem incrementum sumere. Certe non solus sum nec pauci numero, quibus tuis et dotibus et laboribus ita inservis, ut iamiam mirari incipiant, quomodo hactenus tuis carere potuerint. Quae de Mathaeo illustrando scribis, vix expectare possum, ut praestes 3 , quandoquidem quod vivo, dei bonitate et miraculo vivo. Vidisti olim caput meum lepide impinguatum et crassum, sed nunc hernia illius magnitudinem sic excedere cepit, ut urbem pedetentim egredi non possim, equitare multo minus, paulatim vero serpere cogar in templum edibus vicinum, nec ulla speranda est medicina, quam ut ventositates abigerem, quaeque eas pariunt, abhorrerem. Si quid hic tui medici consulere possunt, lubens audiam. Domino me commisi. Utinam huic uni vivam et moriar! Tu interim Christi ecclesiae prodesse, ut cepisti, satage. Ipsum certe et illius spiritum in te veneror et, quoad vixero, venerabor, quod expertus sciam, quantum me in ministerio verbi adiuveris. Ego, quae in 4 epistolas edidisti, interim non compingam, donec reliquas absolvas, id quod propediem futurum spero 4 .
Hodie sua se sponte legato 5 obtulit Allobrogum regulus 6 se pacis conditiones absque arbitris cum Bernatibus initurum, modo permittant comitia in urbe nostra fieri, forte imperatorio diffortunio territus 7 . Laborabo, ut id fiat, modo consulam Gebennensibus. Abierant pauci milites, quidam redierunt. 18 dumtaxat aiunt esse ex nostris Gebennis. Magistratus edicto praevenit 8 . Interim nec verbum de Salodorensium exulibus accaepi, quandoquidem sentiunt Bernates illis non minus adversos quam vos. Gallum brevi missurum Argentinam dominum de Lange iam dudum intellexi, quandoquidem Melanchthon etiam publica fide Gallias adire renuit 9 . Caeterum, quod multoties mihi tui ad nos spem facis, desperatiorem huius me reddis, dum videam toties hoc institutum tuum impeditum. Vale et, si tua excudantur, mone Froschouerum, ut pro sua in me charitate mittat. Infaelici illa 11. octobris die 10 anno 1535. Tuum minimum nummisma 11 . [Adresse auf der Rückseite:] M. Heinrico Bullingero, Tiguri Christum syncaerissime docenti, fratri charissimo.
[660]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 12. Oktober 1535 Autograph: Zürich StA, E lI 351, 172 (Siegelspur) Ungedruckt Ist gesund und hofft dasselbe auch von Bullinger und dessen Familie. Möchte zu ihm kommen. Hat in Lindau Dinge erfahren, die ihn für die Zukunft des evangelischen Glaubens zuversichtlich stimmen. Laut [Bartholomäus]Berweger ist auf den Sonntag eine Tagung der Reformierten anberaumt; Vadian wundert sich über Bullingers Bedenken, daß solche Zusammenkünfte in Zürich stattfinden. Thomas [Gaßner] berichtet, Zwick wünschte sich, daß Bullinger in Konstanz wäre. Im Rheintal steht eine gute Weinernte bevor. Am folgenden Tag wird der Appenzeller Gesandte [für Baden] bestimmt. Bullinger kann Neuigkeiten der Überbringerin oder dem Appenzeller Gesandten mitgeben. Grüße. Bittet, das [beiliegende]Brieflein Werner Steiner zu geben. Die gnad gottes durch Chrystum ewig mitt unns. Amen. Min herr, gelieptter bruder, min armen dienst üch beraitt. Wissend och unsser gsonthait, welches wir, so es gottes will, gernn von üwerm gantzen hus vernämend etc. Von erstenn so belangt mich 1 (so erst wir mügen, als ich hoff nitt lang), zu üch zu komen. Ich welt och gernn wünschen, ain stund by üch zu sin, mitt üch zu reden allerlay. Mins bedunckens grosse gottes werck vorhanden 2 , in künftigem jar beschechen, mir in trüwen zu Lindow eroffnett (alls ich üch sagen wird)3 ; das ich in mir in dru jarnn nitt vermain, die sunnen erschunen zu fürdrung gottes eer und fromen zu erlösen ain mal 4 , und one zwiffel unsser baider underreden, so wir mitt ain andern ghept 5 , darinn ir gehandlett, wie gott die sinen von bösen zu gutten verainbartty 6 . Hoff götliche hilf; desshalb ich mich mitt gottes hilff gernn umziechen 7 lassen; dann ich hoff das hail zu sechen. Wol hin, ich spar es, muntlich mitt üch zu reden, ursachen 8 , ich hab zu Lindow genadett 9 mit miner husfrowen 10 um die guttat für gethon etc. Ich hab Vadian, dem trüwen,
och allain anzaigtt. Darab er hoffnung empfangen und frolicher 11 worden etc. Ittem Vadian hat mir hütt befolt, als wir vernomen durch Berweger, by mir gsin, den tag, so uff sonttag gen Zürych glegt 12 (villicht von Bernern in still begert 13 ) üch za schriben, das uns verwundre4 ursach, das jr und ander frome gegen im und mir oft mercken lassen, daß grosse sorg syge, wenn die tag by üch gelegtt, alls ir wol wist (wie wol wir gutz hierinn hoffend). Ittem Thoman 14 , der trüw prediger zu Lindow, befolt mir, uch sinen dienst zu schriben. Sagt mir daby, wie im docter Hans Zwick zugeschriben hab und grosse sorg tragen, also geredt: "Ach gott, liessest uns den gutten man Bulliger nach, hie im chrütz 15 ." Ittem min frow ist im Rinthal mitt minen kinden zu wimen 16 . Es gipt vyl win, dess drittals mer dann jemand geschatzt. Alle alte fass bindt man. Es ist das gschray 17 , der Zürych win syg hür 18 frisch und gsund, gott syg lob, welches min frow vernomen und daruff 2 fuder 19 in fass gschlagen, willens, mitt ir zu nemen. Er ist gutt worden. Uff morn, mittwochen, wirt erst der bott zu Appenzell geben 20 ; wais nitt wer. Ich acht, Berweger wurd es, wenn er sich nitt so fast widrette 21 . Er sicht die untrüwe der puren. Ittem disse frow 22 , ain burgery zu S. G[allen], wirt wider usher komen. Ob ir uns zitung schriben by disser oder bim botten von Appenzell 23 , stadt üch haim. o Grüssend mir üwer hus, zway seltzamy 24 wiber, üwer mutter 25 und üwer frowen 26 , wend wir ain am andren lassen. So lossot[?] üwre zu, sy ist noch jung.
Actum Sant G[allen], uff zinstag, den 12. tag october anno 35. jar. Pitt üch, das brieffly Maister Werner Stainer zu geben 27 . U[wer]williger Hans Vogler. [Adresse auf der Rückseite:] An minen hernn und frundtt, M. Hainrichen Bulligernn, prediger zu Zürych, zu handen. [661]Martin Frecht an Bullinger Ulm, 14. Oktober 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 107 (Siegelspur) Gedruckt: Füssli I 166-170, Nr. 49; Teildruck: Johann Heinrich Ott, Annales anabaptistici, Basel 1672, S. 81f Entschuldigt sein langes Schweigen. Hat wegen [Hans]Pflaum, dessen Frau unterwegs ist, um ihn [nach Ulm] zurückzuholen, ausführlich an Leo Jud geschrieben. Die Mängel der Kirchen werden von den [Spiritualisten]überbetont; einer von ihnen, der in Ulm eingebürgerte Sebastian Franck, hat dem Rat nach dem Erscheinen seiner "Paradoxa" ein Rechtfertigungsschreiben vorgelegt, das an [Hans]Denck und [Ludwig] Hätzer erinnert. Mit Kaspar Schwenckfeld, der jetzt im Haus des Bürgermeisters [Bernhard Besserer] lebt, hat Frecht gemeinsam mit Bucer und [Ambrosius] Blarer in Tübingen eine Übereinkunft getroffen; gegenüber Franck, der die Kirche mehr als Schwenckfeld beschwert, hat er sich nie nachgiebig gezeigt. Salutem in domino, Bullingere doctissime. Quid ni vero boni consulerem non ineptas et extortas illas tuas, sed vere aptas et pro charitatis iure sponte scriptas in Pflumii 1 caussa literas 2 ? Quibus, utinam pro tuis votis, respondero inprimisque excusavero me probe de illo meo diutino silentio, quo velim non putes ut ethnicorum dirimi amicitias 3 , sed magis ut christianorum in domino coire. Neque enim mea in te observantia et charitas tam infirma est, ut ea papyraceis subinde aegeat testibus. Multo itaque rectius mihi quam tibi et huius epistolae initium et finis isto sermone ornandus erit: "Licet scribam rarius, Bullingerus tamen animo meo commendatissimus
Sed ad Pflumii causam, optime Bullingere, quid tibi respondeam, non adeo in promptu habeo. Satis solide pieque illi, quod scribis, conatus es reditum persuadere. Iam ipsa uxor cum tabellione 4 , cognato suo, iter ingressa tam difficile certe et incommodum venit ad vos non tam orator vehemens quam suo iuditio etiam foelix exorator. Repetet maritum ad alendam familiam multo aptiorem quam ad perdiscendas literas, quas, cum adhuc puer esset, pro sua simplicitate facile capere non potuit. Verum optimo viro Leoni Iud de Pflumii rebus scripsi fusius quam tibi 5 . Quod vero ad nostras attinet ecclesias, quarum te quoque curam gerere non dubito, sic se habent omnia, ut semper meliora optarem, tametsi dominus sua bonitate efficiat, ut magistratus animi in tuenda et propaganda recepta religione haudquaquam remittantur. Auditores autem, proh dolor, ut audio hoc malum passim commune ingravescere, plures quam factores verbi sunt. Hoc autem exaggerare solent, qui subtilioribus anabaptistis favent, quales sunt Schlesitici et Francici spiritus 6 , qui scribunt et in angulis mussitant multa de verbo externo et interno, de litera, spiritu, et horum ministris, qui palam docent scripturam non esse verbum dei, in omnium mentibus verbum internum latere, quod externi duntaxat verbi testimonio in liquidum veniat, aliud ministerii, vocationis, oeconomiae ecclesiasticae genus expectantes. Huius farine 7 videtur esse Sebastianus Francus, chronicorum et paradoxorum autor, quem ante biennium a fere nostri receperunt in b hanc urbem, deinde c in civem magis imprudenter quam pie 8 . Hic cum in hac urbe insciis scholarum praesidibus, edendorum voluminum censoribus, illud mirabile Paradoxorum suorum contextum aedidisset 9 , senatui delatus obtulit se ad declarationem eorum articulorum, qui a se obscure aut parum pie scripti essent 10 . Huius fabulae cum eo institutae hisce diebus protasin vidi, indies autem catastrophen expecto 11 . Obtulit is quidem declarationem, sed eam, quae meo iuditio alia indigeat, tam est nunc obscurus, nunc vero lubricus in expositione verbi externi et interni. Non ignoras, ut olim cum verbo externo luserint Denckius 12 et Hätzerus 13 ; iurares eos in Franco et suis complicibus revixisse. Neque te latet, ut Lutherani in illa
atroci pugna sacramentaria velitati fuerint cum verbo externo, quod mea opinione in ministerio nolunt esse a verbo interno separandum idque pie. Preter hunc Francum nunc hospitem hic habemus in domo consulis nostri 14 diversantem Chasparem illum Schwenckfeldium, quicum nuper Bucerus et Blaurerus noster d et ego concordiam Tubingae iniivimus 15 . Condordiae leges haee sunt, ut Schwenckfeldius ministerium totum ecclesiarum nostrarum non dissipet nosque huius eum non accusemus, imo ipse velit diligenter adesse nobis, ut populus ad id conspiret, ut studio verae poenitentiae et fidutia Christi se in domino coniungat. Non dubito vero, quin de ista concordia e fratribus Argentinensibus quid rescieris 16 , ut modo opus non sit de ea latius tecum commentari. Volui autem ista de Franco plus nostrae ecclesiae incommodante quam Schwenckfeldius scribere, ut et tu nos hic quandoque per literas moneres 17 eorum, quae putaris monenda esse. Sunt, qui suspicentur de nobis, quasi nos indulgenter huiusmodi heretica ingenia tractare et fovere quam greek e iuxta Pauli monita 18 arguere malimus. Sed falluntur isti; nunquam enim nos consuluimus, ut in urbem iste novator reciperetur. At suos iste patronos habuit, quibus mira sua chrestologia imposuit, et vereor, ne in hunc diem imponat eis. Tu dominum ora, ut nostram ecclesiam liberet a variis istis ingenus ad destruendum quam aedificandum magis propendentibus. At de iis et aliis quandoque diligentius ad te perscribam. Vale cum symmystis omnibus, quos meo et confratrum nomine salvos dicas, inprimis venerandum illum Pellicanum et Bibliandrum, vere, quod dicitur, virum eruditum. Raptim, Ulme, 14. octobris 1535. Tuus Martinus Frechtus. [Adresse auf der Rückseite:] Eximio pietate et doctrina d. Heinrycho Bullingero, Tigurinae ecclesiae vigilantissimo episcopo, fratri suo charissimo.
[662]Bullinger an Joachim Vadian Zürich, 16. Oktober 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342, 54 (Siegelspur) Gedruckt: Vadian BW V 252f Kann Vadians neues Buch über das Abendmahl kaum erwarten. Berichtet aus einem Brief von Berchtold [Haller] [Nr. 659] über ein Friedensangebot des Herzogs von Savoyen und einen unbewilligten Auszug von Bernern zugunsten von Genf Erkundigt sich nach dem Unglück, das dem Kaiser zugestoßen sein soll. Der französische König führt etwas im Schilde; in Straßburg wird sein Gesandter [Guillaume du Bellay, Seigneur]de Langer erwartet, und Capito schreibt, der König wolle den Papst mit den deutschen Protestanten gegen den Kaiser vereinen. Es ist die Rede von einer Verschwörung gegen den Kaiser. Georg von Württemberg hat den Zürcher Rat gebeten, ihm Leo [Jud] zu überlassen, doch wird nun Erasmus Schmid [als Pfarrer nach Reichenweier]gesandt. Gruß. Gratiam et vitae innocentiam a domino. Vix eloquar, Vadiane doctissime, quanto desyderio videndi libri tui de eucharistia scripti 1 tenear. Thesaurum, mihi crede, nobilissimum et desyderatissimum dederit, qui illum mihi a te attulerit. Per Christum igitur oro, gaudium istud meum impleto. 14. octobris scribit ad me Berchtoldus a Berna 2 : "Infoelici illa et atra die 3 octobris 11. sua sponte legato 4 misso offert se princeps Allobrogum 5 pacis conditiones, sed absque arbitris, initurum cum Bernatibus, si modo comitia in ipsorum a urbe" (Berna) "fieri permittant. Terruit eum fortassis caesaris infortunium." 6 His addit: "Laborabunt optimi quique, ut id fiat certe, ut vel hac ratione bene consulatur Gebennensibus. Ad hos abierant milites aliquot hisce diebus; quidam redierunt, 18 dumtaxat aiunt adhuc Gebennis haerere. Magistratus aedicto cavit, ne porro abeant plures."7 7 Haec a Berchtoldo te nescire nolui. Tu orabis dominum, ut haec bene fortunet. Interim quid infortunii acciderit caesari, nescimus. Tu si quid certi habes, significa 8 . Quid Gallus 9 moliatur, nescio. Certe aliquid magni ipsum conari nil ambigo. Expectatur Argentorati dominus a Lange 10 , eloquens ille et versutus Galli legatus, cum quo priore anno colloquebaris Sangalli 11 . Capito ultima Septembris
Hodie bona fide quidam 13 refert Gallum, Venetos et principem Mediolani 14 conspirasse contra caesarem. Tu si quid certi habes, scribe, obsecro. Princeps Wirtembergensis Georgius, frater Huldrychi ducis, tertium nuncium ad senatum nostrum legavit 15 . Bis Leonem 16 petiit; tertio datus est illi Erasmus Fabritius ad certum tempus 17 . Reliqua referet nuntius 18 . Vale. Tiguri, Galli 1535. H. Bullingerus tuus. Voglerum salutabis. [Adresse auf der Rückseite:] Doctori loachimo Vadiano, domino observando.
[663]Wolfgang Capito an Bullinger Straßburg, 18. Oktober [1535] Autograph: Zürich StA, E II 348, 377v.-r. (Siegelspur) Regest: Capito, Corr. 193f, Nr. 569 Die Lage in Frankreich ist wegen der Unberechenbarkeit von König [Franz I.] höchst unsicher, wie die trotz Zusagen erfolgte Hinrichtung von [Jean Poncher] beweist. Zu Unrecht wird am Hof behauptet, die [deutschen Protestanten] hätten ihre Lehren gemildert; die Gutachten [von Melanchthon, Bucer und Hedio] wurden von keiner Kirche unterzeichnet, sondern sind private Äußerungen zugunsten von [Guillaume du Bellay], außerdem ist bei ihrer Zusammenfassung Wesentliches weggelassen worden. Capito hat Hedios Gutachten gar nicht und jenes von Bucer erst kürzlich in Konstanz gelesen und mißt ihnen wenig Bedeutung bei; auch Philipp [Melanchthon] hat nicht mehr zugestanden als Luther in seiner [Vermahnung] an die zu Augsburg versammelten [geistlichen]Fürsten. Bedauert, daß Bullinger Bucer nicht geantwortet hat, und schlägt eine Zusammenkunft in Basel vor, das auch für die Berner günstig liegt. Kaiser [Karl V.]trägt sich mit dem Plan eines Konzils; zwar verfolgt er unter dem Einfluß des Papstes die Christen noch ärger als der religiös gleichgültige König von Frankreich, doch läßt seine Ernsthaftigkeit hoffen. Um Rechenschaft ihres Glaubens ablegen zu können, sollten sich die Theologen nun einigen, besonders angesichts der drohenden Verfolgung, wird doch das Konzil von deutscher und spanischer Heeresmacht dominiert werden. Grüße. Sendet Schriften von Philipp [Melanchthon]. S. Certum est Galliarum res omnium esse hoc seculo incertissimas propter principis 2 lubricitatem. Nuper datis publicae securitatis literis magno viro 3 nepharie actum fertur. Postridie quam venerat, raptum in vincula, multis affecturn tormentis tandem furcis laqueo illigarunt et suspensum ignominiose custodiis cadaver tuendum curarunt in contumeliam familiae nobilissimae a . Pereunt etiamnum pii Lutetiae b4 . Quae de aula super mitigatis dogmatibus 5 , vanissima sunt; memineris excusare graviter. Impudens mendacium est ullam subscripsisse ecclesiam 6 .
Privati ad privatum cogitationes suas effuderunt, ut ansam offerrent rebus afflictis tam probato viro consulendi; nam Langius 7 Christi nomine fertur corruptissimae isti aulae invisus esse. Caetera ex tribus scriptis truncatim congesta. Non est, quod praefantur, quod epilogo adiungunt c : nihil posse esse concordiae cum iis, qui Christi non sint, ut non sint iustificationem fidei pernegantes. Non adest, quod a tractatione, nedum a concordia ecclesiastica omnes prope episcopos luculente excludit 8 . Illud igitur oppone maxime, quod nulla uspiam ecclesia subscripserit. Equidem sane nondum vidi consilium Hedionis; Buceri primum legi Constantiae nuper istuc transiens 9 . [Qu]id d nobis de tribus homuncionibus 10 , quos tamen [u]t fratres veneramur, [q]uamquam nihil aliud neque [P]hilippus dederit, quam (q]uod Augustae ad prin[c]ipes editis libris [L]utherus scripsit 11 et fortiter papistae reiecerunt e . Velim, Bucero respondisses 12 , et tamen, si vereris dissidii argumentum subgliscere, praestat, silentio in scintilla adobruatur. Atqui res imbecilliores multo sunt, quam plerique videri volumus, iccirco modis omnibus operaeprecium contenderim, ut inter nos conventum haberemus. Locus commodus esset Basilea; facilis aditus illuc Bernensibus et eius vicinie ecclesiis. Concilium parturit cesar 13 qui hac in re Gallum superat, quod nec initia christianismi sinat inolescere, quin mox in herba subpullulantem flammis opprimit. Ille spacium tamen dederit agendi altius radices, quam ut tot bonorum ustulationibus et exiliis extingui queat. In causa est, quod Gallus nihil de religione serio; talis enim vita eius. Cesar autem conscientia patitur in se regnantem pontificem, cui ex animo studet ut alter fucate 14 . Quare sunt, qui a
nostro 15 plus mali timent. Equidem vero melius libenter velim ominari oroque dominum pro cesare, illuminet cognitione veri, cui talem ad religionem dederit mentem; verum necesse est nos ad omnem paratos esse f occasionem. Quid putas fore spectaculi, si uno tempore a singulis ministris peteretur g responsum super religione ac fundamento salutis h , quanta sententiarum diversitas? Deinde quot ineptae atque impiae fortassis? An non prodesset in pauca rem contrahere et in domino synceriter conspirare, ||377r. dum licet, prae persecutione, que iam iam videtur exordium meditari; nam concilium quale, obsecro, expectas, cuius autoritas milite Germano et Hispaniensi continebitur? In domino vale et ora pro ecclesiis passim laborantibus. Argen[torati], 18. octobris. Leonem 116 , Pellicanum, Theodorum 17 , Erasmum 18 , bonos viros omnes iubeo salvere plurimum k . V. Capito. Mitto libellos Philippi 19 . [Adresse darunter:] Henrico Bullingero, viro doctissimo, pastori Tigurinae ecclesiae, sibi in domino observando. [664]Bullinger an Joachim Vadian Zürich, 22. Oktober 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342, 53 (Siegelspur) Gedruckt a : Vadian BW V 254f Berichtet in Ergänzung zu [Nr. 662] über einen Ausfall der Genfer und über den neuenburgisch-bernischen Freischarenzug nach Genf, der bei Nyon gegen eine savoyische Übermacht siegreich blieb, sowie über die Klage einer savoyischen Gesandtschaft vor den in Baden versammelten Eidgenossen. Früntlicher grutz, williger dienst unnd was ich üch eeren, liebs und gutz vermöchte etc.
Fürgeliepter herr und bruder, wie ich üch nächstmols 1 zugeschriben, wie der herr vonn Safoy 2 sin bottschafft ze Bernn gehept und wie die Berner die iro abgemandt 3 , hatt sich mitthinzu zugetragen volgende warhaffte historia, die ich hab uß den botten vonn Baden 4 : Es sind die Genffer ußbrochen und habend den Safoyern by 16 hüser verbrent, geschlagen, geroupt und inn die statt hynyn gefürt, was sy ankummen 5 . Darüber sich die Safoyer gerüst. Nun aber hatt vil guthertziger 6 Berner der trang 7 der Genffern wee gethon, und sind heymlich hinder der oberhand 8 uffgeprochenn redlich, guthertzig lüt vonn Nüwenburg, Nydow, Biel etc. 9 , sind durch unwäg 10 hynyn uff Genff zogen, habend sich besamlet und sind iro biß inn die 500 worden, habend houptlüt und fürrer erwöllt. Denen sind nachgesandt junckher Ludwig vonn Dießbach und seckelmeister Nägelins bruder 11 . Wie sy nun hynyn kummen gen Nüws 12 , ist ein traulicher sturmm uff die 500 man gangen 13 , und habend sich die Safoyer wider sy biß inn die 2000 und 2500 starck gesamlet, die 500 umbgäben und sy nitt alein understanden 14 von Genff abzewenden, sunder ouch ze erschlahen. Der vonn Dießbach hatt die groß gfaar gesähen und mitt anxt 15 begärt, mitt einen[!]castellan deß hertzogen 16 , der ouch ylends darkummen, umb frydens willen zu dem züg 17 ze ryten und sy ze beyder syt abmanen; dann inn beduncke 18 es wölle ein schlahens 19 gaben. Hatt aber der castellan
verzogen 20 (zebesorgen 21 , daß er gehofft, der starck, wol gerüst züg deß hertzogen werde das armm hüfflin umbkeeren 22 ). Der castellan hatt vorhin wöllen ässenn. Wie sy aber geässen, ist das geschrey 23 kummen, sy schlahind, also sind sy noch zu der flucht kummen 24 . Und habend die Safoyer den syg verloren und das klein hüfflin hatt gesyget, also daß jetzund die botten deß hertzogen ze Baden nitt one thrächnen angerüfft die eydgnossen, man sölle hälffen und radten, das best reden und fryden 25 ; dann das armm volck sye inn grosser angst und forcht. Sy habind ann der schlacht by 200 redlicher man verloren etc. Inn summa: Nitt vil botten habend iämerlicher anrüffen vor den eydgnossen gehört. So sind ouch die 7 ort 26 in 4 jaren nit früntlicher und schnitzyger 27 gewäsen. Der bannyten 28 ist wol halb vergässen. Also weist gott den sinen lufft zmachen 29 . Gott sye unß wyter genädig! Datum Zürych, 22. octob[ris] 1535. H. Bulling. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Doctori loachimo Vadiano, domino suo plurimum observando. [665]Dietrich Bitter an Bullinger Köln, 27. Oktober 1535 Autograph: Zürich StA, E II 361, 105r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Hat Bullingers Kommentar zu vier Paulusbriefen und seine Schrift gegen die Täufer erhalten, konnte aber letztere Konrad [Köllin]noch nicht überreichen. Hat gemäß der ihm durch Christoph [Froschauer] bzw. Jakob [...] erteilten Anweisung zunächst Bullingers Brief überbracht und wartet nun die Rückkehr Georg Dieners ab. Sendet den gewünschten "Catalogus haereticorum"
des kürzlich verstorbenen [Bernhard von]Luxemburg und bietet Erasmus' ["Ecclesiastes"] an; schickt außerdem eine Publikation über die Münsterer, eine Bulle Pauls III. und eine Schrift über den Sieg des Kaisers [in Tunis]. Zwischen Herzog [Christian] von Holstein und den Lübeckern soll ein Waffenstillstand erzielt worden sein. Bestätigt auf Grund eines eigenhändig kopierten päpstlichen Schreibens an König [Ferdinand I.] die Nachricht von der Hinrichtung [John Fishers] und [Thomas] Morus' und berichtet über den Ehestreit Heinrichs VIII. Empfiehlt in der Sache des Briefüberbringers [Benedikt Kromer] den Verzicht auf eine Ehescheidung. Will mit Nikolaus Müslin Bekanntschaft machen. Grüße. Sagt Konrad Klauser freundliche Aufnahme zu. Gratia et pax a domino. Recepi cum animi a gratitudine commentarios tuos eruditione plenos in quatuor Paulinas epistolas 1 . Habeo etiam hodie penes me 4 libros adversum catabaptistas 2 anxius adhuc, quando eosdem b sim doctori Conrado, quem nosti 3 , traditurus. Nam Jacobus 4 astutior praebuit mihi litteras eidem perferendas 5 , priusquam libri navigio descenderint, aitque c sic illi a Christophoro tuo 6 commissurn. Parui, accessi, tradidi illi litteras ad manus. Quibus apertis non constabat de nomine. Quaerebat, num ego te noscerem, quisnam esses. Reduxi illi in memoriam, quantum potui, tui noticiam. Ait tandem: "Estne d ille iuvenis, qui cum fratre lacobo solebat me invisere?" Respondi: "Is ille est." Tum conatus est tuas litteras legere, verum non potuit. Sic ego rogatus illi perlegere. Fecisti autem in eisdem mentionem cuiusdam domini Georgii
Dienerei 7 , et quia is non affuit, dixit illum brevi affuturum seque litteras in hoc tempus in custodia habiturum egitque mihi gratias imortales refocillans me vino et cerevisia volens maiori me afficere honore. Verum tempus non e dabat diutius illic permanere. In discessu deduxit me in propria persona ad portam usque coenobii et dixit se de invisis iudicium prestare non posse. Proposui igitur f , quamprimum rescivero Georgium illum adesse, eosdem libros perferre, ut ab eo incitatus, qui tuus solebat esse amator, libros iam dictos maiori cura perlegat. Quicquid autem scripserit aut nunciandum commiserit, qua possum sedulitate g curabo, ut certior fias. Mitto tibi, ut petis, Lutzenburgium De hereticis 8 , qui author h brevi defunctus est 9 . Prostant libri quatuor Erasmi De modo concionandi 10 . Quos si petis, proximo nuncio rescribito. De Monasteriensibus, que i apud nos publicata sunt 11 , sicut nuper receperam, simul transmitto, bullam insuper Pauli tercii pontificis maximi 12 in hoc, ut studium nostratium hac tempestate ex hac
odorare liceat. De victoria imperatoris, cuius facis mentionem, etiam videbis scriptum quoddam 13 De bello ducis Holsteinii et Lubicensium nihil compertius habemus quam inducias esse datas 14 . De Roffensi et Moro, utrumque cecidisse gladio regis Hibemiorum 15 , insuper aliquot paria ordinis observantium 16 , certo certius. Scripsi enim ipse meis articulis copias litterarum apostolicarum 17 , quibus implorabatur subsidium regis Romanorum et k aliorum principum pro expellendo rege Hibemorum regno suo, utpote qui non modo publicus sit adulter, verum etiam homicida, hereticus et lesor maiestatis. Est enim regnum suum Romane curie tributarium etc. Ut paucis intelligas: Audio pontificem quondam dispensisse cum rege Anglicorum, ut duceret uxorem fratris sui, ob id quod uxor allegaverit eundem impotentem 18 etc; verum hinc regem sumere nunc l ansam 19 ||105v. talem uxorem, nempe fratris, repudiandi m et aliam 20 ducendi spernendique, quicquid impetratum est dispensationum a Romano pontifice, et insuper tocius illius farraginis. Et proinde quotquot illi resistunt constitutionum n Romane curie defensores, variis cruciatibus afficit, de quorum numero et Roffensis, qui paulo ante mortem in cardinalium etiam numerum ascitus erat. Et ut nunc obiter tabellionis 21 fiat mentio: Dicis eum cupere, ut ab uxore liberetur et ut in eo, si possim, illi beneficium prestem etc. Beneficium adest
presentissimum (ut audio), modo eo uti volet: Relinquat hanc et adhereat illi, quam priorem duxit, si iusta et evangelica causa recusandi non subest. Quae etsi adsit, potest tamen exhibere misericordiam in fragilem sexum etc. Quae scribo, tue fidei commissa esse volo. Idem rogatus semel o et iterum, ut mecum vesceretur, semper excusationem praetexit. Mit dynem schwager Niclaes Mußli 22 will ich kuntschafft 23 machen. Groetzt myr deine hueßfraw 24 und broeder Hansen 25 sampt andern frunden tausentfalt. De Conrado Clauserio scribis. Quodsi scirem eundem apud nos conversari, alloquerer eundem quam possemfamiliariter 26 . His paucis vale. Datum Colonie, in vigilia Simonis et Iude apostolorum anno 35. Theodericus Bitter Wipperfordensis. [Adresse auf f. 106b v.:] Dem eirsamen und wolgeleirthen Meister Heinrichen Bullinger, mynem besonderen guthen freundt zo handenn.
[666]Berchtold Haller an [Bullinger] [Bern], 27. Oktober 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 83 (ohne Siegel) Ungedruckt Will die Abschrift eines Briefes von Bullinger durch Crispinus Fischer den vertriebenen [Solothurnern] zukommen lassen. Berichtet vom Sieg der neuenburgisch-bernischen Freischar, die den Genfern zu Hilfe eilen wollte und dabei in einen Hinterhalt der Savoyer geriet, inzwischen aber zurückgemahnt wurde. Bern hat dem Herzog von Savoyen ein Ultimatum gestellt, doch gefährlicher als die äußere Bedrohung durch Savoyen und seine Verbündeten scheint Haller die innere Uneinigkeit Berns. Drei Berner Gesandte sind zu Friedensverhandlungen aufgebrochen. Bittet um Wachsamkeit. S. Is, qui causam hanc aget fidelissime 2 , fidelis vir et tibi probe cognitus e numero patriciorum, Crispinus Vischer, quandoquidem levirum habet in numero exulum 3 , literarum tuarum 4 copiam curabo per hunc illis vel reddi vel mitti, tuas vero apud me servabo, donec revocaveris. Der Genieren halb ist also ergangen 5 : Unser herren habend sich allwäg vor krieg wellen verhüten; nütdestminder sind uffbrochen 110 knecht, vast all von weltsch Nüwenburg 6 , Nüwenstatt 7 , wenig uss Bernbiet, sind 10 tag zogen durch Burgund, und dry tag ongessen 8 , by eim schlosß Goppet 9 , nitt wyt von der statt Niewus 10 , onferr 11 von Jenff, durch verrätery gfürt an ein gstrüpp und hag am birg. Da habend die Saffoyer 2000 starck uff sy abgschossen mitt ettwas handbüchsen, da unser knecht an herd 12 nider gfallen, die schücz lassen übergon. Und wie wol ein grüselich werfen uff sy mitt steinen daruff gevolget, habend doch die unsern zu dem hag trungen 13 , stych umb stych gäben, uff das die Saffoyer bald die flucht genommen. Sind iren erschlagen by 300, ettliche sagend noch mer. Ich schrib die minder zal, daß ich dist minder lüge. Die unser habend wellen gen Jenf ziehen, ist dise thatt darzwischend kummen. Uff das habend min herren die iren heim gemanet 14 , also sind si all heimzogen. Noch ist imerdar ein glöff 15 , wie dann die junge welt durstig ze kriegen.
Indem habend min herren wie och darfor an den herczogen 16 begert, er sölle sampt dem schloss Bineet 17 , den panditen und jenfischen bischoff die Jenfer rübig lassen und inen profiand lassen zu kummen oder alle pundbrieff, so mitt einer statt von Bern uffgericht, harusßgäben, und darumb in 14 tagen ein antwurt 18 . Nun ist hütt das zil uss 19 . Hie zwischend sind min herren gewarnet, wie daß ettlich tusent Spanyer, Italiener durch Wallis, och sampt den Wallisern, dem herzogen zu zühen und er schon 4 hüffen gerüst, die statt ze belägeren 20 . Wirt darby geredt de Antronianis 21 , werdint och iren teil thun, item de vicinis duabus urbibus Friburgo et Salodoro. Sed hec omnia non curarem, nisi quod primum omnium malorum est factio et dissidium intestinum, unwillen desß lantvolcks, mangel an gelt, alle welt fyend, niena 22 fründ, werde unß als überlägen 23 sin, das wir gots, sins worts, aller eeren vergessend, schand und schmach sampt unseglichem schaden uff unß nämen werdind, nam novi homines. Fac igitur, ut ecclesia tua pro nobis precetur. Habet senatus noster tres legatos pacem cum Sabaudis tractaturos 24 . Hi socios exigunt, quandoquidem dux sine arbitris omnia componi cupit. Nostratium quidam pacis tractationem nolunt, sed federis literas exigunt, alii pacem optant. Sic res agitur apud nos. Velim, ut per tuos etiam curares vigilari, si quid vel ab Antroniis vel per alios acciperent, monerent. Non opus est, ut senatus agat, sed cordatiores. Timeo nobis virgam iamiam esse paratam. Nolumus acceptare pacem, dum offertur, dum non offertur, cupimus. Plura non possum scribere. Vale. 27. a octobris anno 1535. Tuus Ber. H. Literas tuas servavi copiam missurus exulibus. Tuas remittam. Tutus es in omnibus. [Ohne Adresse.]
[667]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 28. Oktober 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 82 (Siegelspur) Ungedruckt Die Solothurner "Banditen" haben zwar ihrer Heimatstadt nicht eine eigentliche Fehde angesagt, sondern nur einen für sie unakzeptablen Frieden aufgekündigt, die Beilegung dieses Konflikts liegt aber jedenfalls im Interesse aller Beteiligten. Haller begrüßt einen Zürcher Vermittlungsversuch und ist bereit, durch [Crispinus Fischer]mit den Vertriebenen Kontakt aufzunehmen. Gnad und frid von gott. Insunders fürgeliepter 1 herr und bruder, ich gspür allwäg stäten 2 ifer und ernst, och grosse sorgfeltikeit, die du zu allen denen tragst, so nitt allein in der warheit sich der gotsälikeit flissend 3 , sunder ouch deren, so in gfar stond umb der gerechtikeit und warheit willen, deren hercz doch gott kent. Der panditen 4 halb von Solothurn 5 hetts die gstalt: Si dörffend sich in unser herren biett 6 nitt lassen finden, beschwärt sy gar übel der 10 orten einmütikeit 7 , so si doch dären keins nie beleidigett, sunder sich gehalten, als getrüwen eidgnossen zimpt 8 , und als vil ir personen zustatt, für ander 9 . Si habend einer statt von Soloturn nitt abgseit 10 , sunder gemachten friden 11 , so inen nitt lidenlich 12 , abkünt 13 , dann wo sy je gsinnet, offen vyendt 14 irs vatterlands ze sin, hettend si wol mitt andren fyentlichen stucken sömlichs 15 mögen erzeigen, als mitt rowen 16 , brennen, toden etc. In summa: Si habends lassen gon über frembd messpfaffen 17 . Nun sy dem, wie imm well. Es mags wäder ein statt von Soloturn noch sy disen span 18 in die harr 19 liden, ist minen g[nädigen] herren ouch überlägen 20 , dann ir biett grosß und wyt mitt vil anstössen. Hierumm möchte uff dise stund nitt grössers werck und gotslon 21 beschähen, ouch zu gutt einer
eidgnoschafft, denn so diser span zertragen 22 wurde. Ich weiß sin 23 so vil, daß ich besorg, obschon die panditen jecz ein zit wychen werdend, werdend sy doch in künfftigem, so man ir nitt wertig 24 , ablassen 25 ; wurde je lenger je erger. Nun, den gutherczigen willen deren, so du in einer statt Zürich findest, wirt, als ich hoff, vil vermögen und erschiessen 26 . Dann ein statt von Zürich nitt allein den panditen, sunder ouch denen von Soloturn angeneem sin wirt, einen früntlichen vertrag ze losen 27 , ja ich acht, ouch unser glnädigenj herren werdinds mitt grossem danck uffnämen. Ich wil aber verschaffen, daß sobald möglich inen dise meinung zugstelt werde. Ich weiß nitt, kans och nitt erfaren, wo si sind, dann sy an keinem ort sich summend 28 . Aber gwisß wil ich verschaffen, das es inen ze wissen thon württ. Es förchtet sy jederman, wo sy gand 29 ; sind, als ich hör, vast 30 in Solothurn piett. Jedoch wil ich in vast kurczem verschaffen, das dir gwisse antwurt wirt. Bitten dich hiemitt, wellist nitt ablassen unsern herren von Zürich, daß si sich hierinn erzeigend als frumm eeren lütt, die frid ze machen in disem handel vast gschickt und angeneem sind. Es ist ein vertrüwter hercz fründ 31 hie in unser statt, der ein fründ hatt under den panditen, durch den ich alle ding verschaffen wil. Lasß nitt ab, damitt man ze ruben 32 kumm. Da mitt biß gott befolhen. 28. octobris anno 35. Berchtold. Haller. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino vigilantissimo, fratri suo summo amore observando. [668]Bullinger an Joachim Vadian Zürich, 29. Oktober 1535 Autograph: St. Gallen Kantonsbibliothek (Vadiana), Ms 32 (VBS III), Nr. 381 (Siegelspur) Gedruckt: Vadian BW V 255f Zitiert Berchtold Hallers Bericht [Nr. 666] über den Sieg einer neuenburgisch-bernischen Freischar gegen eine savoyische Übermacht bei Nyon, über ein bernisches Ultimatum an Savoyen, über Warnungen vor einer Belagerung Genfs durch Spanier, Italiener und Walliser sowie über den Beginn von Friedensverhandlungen. Erwartet Vadians "Aphorismi".
Gnad und frid. Hinecht 1 dato diß brieffs schript mir Berchtoldus 2 also: "Der Genfernn halb ist es also ergangen: Unser herren habend sich allwäg wöllen vor krieg hüten; nütisterminder sind uffgeprochen 110 knecht, vast all vonn Welschennüwenburg, Nüwenstat, wenig uß Bernn piet, sind 10 tag zogen durch Burgund, und 3 tag ungeässen, sind kummen nitt wyt vonn der statt Niewus, nitt ferr von Genff. Da sind sy durch verrätery gefürt an ein gstrüpp und hag amm berg. Da habend die Safoyer 2000 starck uff sy abgeschossen mitt ettwas handbüchsen, da unser knächt an herd nider gefallen, die schütz lassen übergon. Und wiewol ein grusam wärffen uff sy mitt steinen gevolgt, habend doch die unsern zu dem hag trungen, stich umb stich gäben, uff das die Safoyer bald die flucht genommen. Sind iro erschlagen by 300, ettliche sagend meer, ich schrib aber gern minder. Die unsern habend ouch wöllen louffen, ist die thaat darzwüschen beschähen. Uff das habend min herren sy hindersich gemanet. Die sind all heim zogen. Uff sömlichs und ouch vor habend min herren ann hertzogen gemutet, er sölle die Genfer ruwig lassen oder sine pündt von inen nemmenn und heruß gäben, und dorumb innet 14 tagen antwurten. Ist hüt das zyl uuß. Hie zwüschen sind warnungen kummen, daß ettlich tusend Hispanier und ettlich Italier durch Walliß mitt sampt ettlichen Wallissern kummind, Genff ze belägernn. Jetzund aber sind 3 botten by dem hertzogen, ze fryden 3 . Die höüschend 4 , daß man inen mee botten nachschicke. Dann der hertzog begäre alein mitt inen ze fryden, one schidlüt. Datum Bernn, 27. octobris." Sölichs hab ich üch nitt wöllen verhallten 5 . Datum Zürych, 29. octobris 1535. Expecto Aphorismos tuos 6 . Tuto optimo huic viro 7 committes. H. B. [Adresse auf der Rückseite:] Praestantissimo viro doctori loachimo Vadiano, domino et amico imprimis colendo.
[669]Johannes Blasius an Bullinger Chur, 1. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 335, 2017 (Siegelspur) Druck: Graubünden, Korr. I 4-6, Nr. 5 Gerne entschuldigt man die Kürze eines Briefes unter Hinweis auf den Boten. Der Überbringer, Nikolaus [Pfister, gen.]Baling, wird selbst über seine Entlassung berichten, die von Papisten und Pensionenherren gegen den Widerstand der [Prediger]durchgesetzt wurde. Hofft auf Erwiderung seines Schreibens. Grüße und Empfehlung. Io[annes] Blasius Plurimontanus 2 doctissimo Heinricho Bullingero, sacratissimae theologie vindici prestantissimo, graciam et pacem a domino precatur. Nostin, doctissime Bullingere, excusationem, quam (qui pigri seu minus idonei sunt ad scribendum) pretexunt? Semper brevitatem epistole excusant per tabellarium, qui si parum certus obtigit, negant illi comitendas prolixiores literas, ne vel multum opere periret, si non perferentur, vel ad plures dimanaret, quod uni notum esse oportuit, si latoris perfidia resignarentur. Si vero contigit exploratae fidei, per quem scribant, negant opus prolixis literis, quum melius omnia coram relaturus sit tabellio, quam literis mandari possit. Hac excusacione vere poteram uti, quandoquidem ad vos proficiscitur Nicolaus Balingius 3 noster, tibi non solum notus, verum eciam ob egregias hominis dotes
charus, cui profecto multum (eciam si quid est erudicionis, ne dicam linguarum cognicionis) debemus. Ex eo, inquam, cognosces, quicquid hic vel publice vel privatim geritur. Geruntur autem multa, que deus optimus maximus vertat in bonum in a exitum, scilicet ut summam tibi unico referam verbo: Papistae itidem et pensioniste 4 (ut more illorum loquar) hoc summis agunt viribus, ut non minus bonas literas ac honestas disciplinas quam concionem evangelicam funditus perdere possent, cuius specimen b hinc tibi colligere licet, quod aureo nostro seculo tam fidum ac eruditum pubis nostre moderatorem demittunt nobis contra machinis omnibus impiissimis eorum conatibus obnitentibus, sed hac vice frustra, quandoquidem res ista per paucos coniuratos [a]cta c est, qui sua stoliditate contenti magis student augende rei quam literis nec curant, quantum proficiat iuventus, modo ipsi suo arbitratu regnent. O homines sibi ipsis invisos, o ingratitudo nulla venia digna! etc. Hactenus de rerum nostrarum statu, quem tu, ut homo es prudens ac sagax, penitius intelligis. Hec illa ad te scripsi, prestantissime Bullingere, fretus tua humanissima humanitate, que equi bonique consulas, enixissime rogo non ignorans te omnium Christi ecclesiarum ingentem curam gerere, tandem ut his ineptis meis literis tibi ansam 5 rescribendi prebeam non tantum de successione evangelii et rerum novarum novitate, verum eciam de valetudine, quam optamus diu superstitem, semper ad meliora proficientem. Finiam, ne te sanctis laboribus occupatum obtundam. Vale et meis verbis matrem 6 , uxorem 7 familiamque te dignam salutato et Blasium in cathalogum clientum tuorum inscribito, in quo profecto nil fuci unquam reperies. Iterum vale nec cessa pro ecclesia nostra hinc inde varus ventis agitante indesinenter orare. Datum Churie, prima novembris anno 35. Apud divam Regulam ecclesiastes 8 tuus ex animo.
Comander noster te plurimum salutat. [Adresse auf der Rückseite:]Heinricho Bullingero, Tigurine ecclesie episcopo vigilantissimo, fratri ac domino suo observandissimo. [670]Martin Bucer an Bullinger Straßburg, 2. November [1535] Autograph: Zürich SIA, E II 345, 429 (Siegelspur) Ungedruckt Nimmt Stellung zu einer Bemerkung Bullingers und lehnt es ab, zu den Spaltungen unter den Gläubigen zu schweigen. Hat eine Antwort bezüglich der versprochenen Zusammenkunft erwartet. Grüße. Sieht keinen Grund zur Sorge wegen der französischen Angelegenheiten. Gratia et pax, Bullingere in domino amice et observande. Legi, quae adscripsisti epistolae Capitonis de me 2 . Sed cogita, mi frater, cum cor et anima una debeat esse sanctis, quam nos deceat sanctorum dissidia sic negligere. Silentio digni sunt, qui porci sunt et canes 3 ; infirmi, errantes et peccatores e grege domini servantur, reducuntur, instituuntur sermone dei. Ut ad caetera nihil, poteras tamen respondere ad id, quod appello fidem tuam a de congressu tam diserte et cum iuramento etiam promisso 4 . Fides sanctis maximi est. Memores simus homines nos esse 5 et imaginem amicitiae christianae ex scripturis discamus. Bene vale. Deus charitas est et charitas id, quod praedicat Paulus 1. Cor. 13. Saluta Leonem 6 et caeteros, et si unum Christum adoremus, sit nobis prima cura, ut in eo unum simus. Arg[entorati], 2. novembris. M. Bucerus tuus in domino.
De gallicis negociis securus sis. Nostra respublica alia versavit hactenus consilia, et defendit eam dominus a privatis consiliis 7 . Nos autem timentem deum in omni gente amplectimur et securi de Christo expectamus in reiiciendo homines fructus id merentes. Extra Christum omnes mortales perditi, in Christo omnes [...]b . Nam c multa aperte nobis hortanda etiam in selectis et in nobis ipsis d . [Adresse auf der Rückseite:] Pie docto viro M. Heylrycho Bullingero, symmystae et fratri in domino colendo. [671]Wolfgang Capito an Bullinger Basel, 2. November [1535] Autograph: Zürich StA, E II 348, 373r.-v. (Siegelspur) Regest: Capito, Corr. 197, Nr. 579 Auf dem bevorstehenden Bundestag in Schmalkalden soll über einen Theologenkonvent verhandelt werden; die Straßburger haben deshalb an Luther geschrieben und dabei [die Schweizer] freundschaftlich erwähnt. Rühmt die Zurückhaltung, welche die Zürcher mit dem Aufschub der Drucklegung [von Biblianders "Apologeticus"] bewiesen haben; der Konkordie kommt im weiteren zugute, daß [Johann Friedrich von Sachsen] nicht mehr wagt, gegenüber [König] Ferdinand Nutzen aus der Zwietracht zu ziehen. Die Frankfurter sind wegen dem Statthalter des Erzbischofs von Mainz in Bedrängnis: [Der Rat]läßt Messe und Priester im St. Bartholomäusstift zu, und ein heimlich ausgehandelter Vertrag sieht bedenkliche Bedingungen für einen provisorischen Frieden vor; die Straßburger haben sich dem entgegengestellt. Im Hinblick auf das geplante Konzil werden bereits Landsknechte angeworben, und der Kaiser ist nun frei, sich gegen die Protestanten zu wenden; nur in Einigkeit können diese mit Gottes Hilfe bestehen. Die Mäßigung [der Zürcher] gefällt Capito; zwar muß an der heilsnotwendigen Wahrheit unter Einsatz des Lebens festgehalten werden, aber nicht jede Wahrheit hat gleiches Gewicht. Ein Verzicht auf die Veröffentlichung ihrer Verteidigungsschrift wird ihnen Lob eintragen. [Die Straßburger] bereiten die Reichsstädte auf das Kreuz vor, das auch [den Schweizern] kaum erspart bleiben wird. [Johannes]Brenz soll nicht durch unvorsichtige Äußerungen gereizt werden. Grüße.
Gratiam et pacem. Principes et civitates de faedere christiano ad festum Nicolai conventum Smalcaldi agent 2 , ubi tractabitur de instituendo colloquio eruditorum, qui apud illos in ministerio verbi, quo se propius noscitent. Nam appellatio mutua aliquid momenti ad arctiorem amicitiam habere videtur. Hoc saxum et noster senatus volvit 3 , et ultro huc Lutherus propendere videtur. Scripsimus ad Lutherum 4 ea de re, quo interim secum de loco, de numero et nominibus convocandorum secum dispiceret suaeque admoneret sententiae interiores amicos. In quibus vestri mentionem amicam et honorificam fecimus, quemadmodum alias solemus amicitiam summam prae nobis ferre, ut est re vera. Nulla hactenus vel simultatula exorta est, quin eius suspicionem subgliscentem utrinque adobruimus. Cuius rei certum vidi argumentum proximo nostro congressu 5 . Mihi vel verius senatui nostro efflagitanti pulchram non dubie inventionem ad prelum destinatam intermisistis 6 . Quae moderatio animi quantopere vos bonis commendat, facile coniicis, qui literarum ac rerum usu pridem tenes, quibus teneantur potissimum animi humani. Concordia dextre procedit; nam princeps quidam, cui emolumento et gloriae apud Ferdinandum extitit dissidium 7 , iam illud praetendere non audet. Francofordienses summo iam in discrimine versantur propter Moguntini archiepiscopi vicetenentem 8 . Annuerunt recipere missam et sacerdotes collegii S. Bartolomei 9 . Ubi pax sarcienda et, quod clancularia tractatione partum, in lucem edendum 10 , tam captiosi articuli admixti sunt, ut nihil viderent, quam cum externo bello etiam intestinum, hoc est urbis excidium. Unus erat, ne vetarent cives audire illorum missas, ne quis concionatorum quicquam, quod sacerdotes profanis suis sacris gererent, velit e suggesto convellere. Interim
pacem donaturus sit archiepiscopus, donec cesar 11 et Ferdinandus datam retractent, salvo tamen iure auree bulle 12 etc. Confidentiam a concionatores magnam prae se tulerunt 13 , iactarunt Herculeum robur 14 suorum, etsi nos sciremus, quid occulte moliebantur greek ipsorum 15 . Quorum studiis nos obstitimus per eos, qui autoritate valent 16 etc. Magna calamitas, si quid reipublicae tantae, quod pietati adversetur, accidet. Quid contra amici ac fratres? Neque literis audeo vel obiter indicare, qui coram in sinum omnia soleo. Concilium, quod adornant 17 , spiritu fortitudinis coibit et eodem continuabitur. Nam militem in hoc paratum nunc licitare incipiunt. lustus erit exercitus, ein regiment knecht; etsi stipendia nondum condicta, spes certe facta est. ||573v. Acerrimum telum, necessitas, nos tandem coniunget; nam caesare ab externis bellis vacante nobis extinguendis hanc aestatem deputant. Quid aeque nos hosti proderet atque domestica discordia, non video: Quae, obsecro, spes victoriae, si tribus cuneis molem hostilis exercitus, et quidem instructissimi, exceperimus contra nos ipsos divisi, quam una acie firmati, non dico aequiparare, sed ne eius primam impressionem forte sustineremus, siquidem res nostro fuerit Marte 18 conficienda. Verum certi esse debemus opern domini non defuturam in Christo nostro concordes. Pater est, filios perire non sinet tantopere dilectos sibi, quos pro nothis aut etiam hostibus ducit asperrimis odiis inter se digladiantes. Scio, mi Bullingere, qua polleatis animi mititate, et illud gaudeo, quod aliorum more non illud b quiritatis, dum summa religionis constiterit: Nos veritatem propugnamus, scripturis nitimur, adversarii faede errant, et id genus. Nam commune est et obvium omnibus iactare veritatem, scripturam, consensum antiquitatis et antagonistam onerare invidia haereseos. Nihilosecius constantiam profitendi suam veritas requirit, quam olim susceptam favente Christo ad ultimum halitum nos continebimus. Sed quae veritas? Nec enim quaelibet veritas c vita et sanguine attestanda, sed ea demum, quae saluti consequendae necessaria. Alioqui pro veris philosophorum dogmatis mors oppetenda foret d , quia omnis verita[s]e ex deo est. Hac moderatione nos, queso, superemus adversarios, qui mirum quam insultent aliis vastatione veritatis et scripturarum,
quasi mera somnia nos doceremus, qui Christum servatorem vere docemus et per nos creditur esse ab ecclesiis servator. Testimonium enim vocations nostrae habemus conscientiam ecclesiarum. De Apologia spero vos consilium mutasse 19 . Brevi erit, ut vos laudent, quos accusatores communiter habuimus. Eiusmodi praeconium silentio merebimur, mi Bullingere. Nos in civitatibus imperialibus animum adversus crucem obfirmamus, quam vos haud facile evadetis. Verum ea utrisque salutifera erit. Brentium 20 , oro, ne nomines tanquam nobis suspectum, quominus iritabile alioqui ingenium iritetur ad iracundiam magis. Spero commitigandum lenitate et tolerantia nostra. Bibliandrum, Pellicanum, Erasmum 21 , fratres omnes iubeo salvere. Basileae, 2. novembris. Basileae. V. Capito. [Adresse auf f. 374v.:] Ornatissimo viro domino Henrico Bullingero, episcopo Tigurino, sibi in domino suspiciendo fratri. Zurich. [672]Wolfgang Capito an Bullinger Straßburg, 9. November [1535]1 Autograph: Zürich StA, E II 348, 383 (Siegelspur) Regest: Capito, Corr. 198, Nr. 582 Sendet die Kopie eines Schreibens von Luther, den die Straßburger umgehend aufgefordert haben, Tag und Ort für einen Konvent zu benennen; sie wünschen einen Termin nicht vor dem Frühjahr und haben angedeutet, daß auch (die Schweizer] nicht abgeneigt seien, muß diesen doch angesichts des Autoritätsverlustes der Theologen ebensosehr daran gelegen sein. Dringt darauf, der Ausbildung von Predigern mehr Beachtung zu schenken. Grüße. Es ist nun an [den Zürcher und Schweizer Theologen], sich um ein Vorbereitungstreffen zu bemühen, da sie sonst ausgeschlossen bleiben könnten.
S. Cum pridie a Basilea domum rediissem 2 , non ita multum post literae a Luthero adferuntur, quarum exemplum mitto 3 . Rescripsimus 4 proprio nuntio, ut diem conventus condiceret et locum, et tamen non videri facile commodum nostris ante vernum tempus. Respondimus et vestros ad concordiam similiter spectare neque detractare admodum conventum. Iccirco, mi Bullingere, da operam, ne occasioni huic defuerimus. Scimus, quam imbecillia omnia non minus hic quam vobiscum, etsi fortassis aliqua ex parte nos praestare videmur. Deus autor pacis est 5 . Deinde collapsa est autoritas ministrorum, quo pacto restituenda via certa est, qua de in conventu illo tractabitur. Sed et studia intercidere; quantulum enim est prae mole negociorum, quod ingeniorum apud vos alitur. Unde pestilentia per pagos grassante et abripiente aliquos ex illis locos vacantes implebitis? Sex alitis 6 , sexaginta nondum essent iustus numerus. Tam rarus est, qui ad functionem ecclesiasticam animam apponit. Mundus adolescentiori aetati adlubescit. Quare oro, mi Bullingere, fac, salutarem et pacificum episcopum te praebeas, et instiga animis pacis studia, quae apud multos nimium refrixerunt. Secta dissectaque sunt omnia, cum sit unicus Christus anchora spei 7 praedicandus ab omnibus. Salvere iubeo fratres, et dominis senatoribus piis a nos commenda. Argen[torati], 9. novembris. V. Capito. Opus est, ut et nos conveniamus, qua in re tua sit cura. Toties nos sumptum et tempus perdidimus communis salutis causa; non pigeat et vos aliquid iustum molestiae pro redintegrandis ecclesiis. Rescribe, obsecro, et quidem cito 8 ; nam oportet, ut et nos apparati simus, nisi velles ut alienus a consortio ecclesiarum aliarum haberi b , quod scio te non velle. [Adresse auf der Rückseite:] Henrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino tanquam fratri in domino observando.
[673]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 9. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 336, 145r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Sein Verdacht, daß Capito und vor allem Bucer bei ihrem Drängen auf die Entlassung von Grynäus nach Tübingen das Wohl der Schweizer Kirchen außer acht lassen und diese zur Annahme von Bucers Konkordie nötigen wollen, wird nun auch von andern geteilt. Erneuert unter Bezugnahme auf einen Brief Capitos [oben Nr. 663] seine Kritik an den Gutachten von Melanchthon, Bucer u. a. [an den französischen König]; der entstandene Schaden laßt sich durch Apologien nicht beheben. Befürwortet den von Capito vorgeschlagenen Konvent und wünscht ein Treffen der Unterzeichner des [Zürcher Abendmahls-]Bekenntnisses [Nr. 482] unter Beizug von Konstanz. Erwartet nichts von einem Konzil. Sieht den Grund für die Übereilung in der Konkordienfrage in drohenden Verfolgungen, unter deren Eindruck Capito steht. Ist einer Konkordie nicht grundsätzlich abgeneigt, lehnt jedoch die ihm von Theodor [Bibliander] übermittelten Artikel, hinter denen Bucer zu stehen scheint, in Übereinstimmung mit Grynäus ab. Ist erstaunt darüber, daß sich Bonifacius Wolfhart ablehnend zur Konkordie geäußert hat, die doch von Augsburg ausgegangen ist, und wundert sich über eine Anfrage Thomas Blarers, ob Basel wirklich mehr Zugeständnisse als Zürich gemacht habe. Gerüchte über den französischen König, den Kaiser und den Papst; Bitte um Stellungnahme zu zwei Schriften von Melanchthon. S. Sexcenties 1 scripsissem diebus elapsis, nisi Capitones et Buceri me tam reddidissent a perpiexum, ut quod volueram te maxime scire b , scribere non possem ob prolixitatem. Adeo nos vexarunt isti propter Grynaeum dimittendum 2 . Sed deo gratia, tandem olfecerunt sagacissimi quique consilium istorum non ita syncerum, quamvis iurent ipsi per omnia sacra nihil latere impuritatis. Adeo difficile est proprios adfectus cognoscere, aeque item difficile coram oculatis contegere. Bucerum vereor non favere nobis c . Contempturus esset, si perirent ecclesiae Helvetiorum omnes, tantum ut quae sunt sub imperio, manerent. Effutivit verbis et scriptis, unde coniecturam hanc confirmare possem. Capito syncerus et simplex nimium videtur huic tribuere. Fuit hic nec me accessit, postquam in quartum usque diem moratus erat. Equidem non bene interpretor, sed apud me, palam vix ausim. Nisi concedamus in concordiam Buceranam, sacramentariis minatur bellum. Conatus est, dum hic fuit, sic movere senatum nostrum oratione satis longa, ut Gryneum dimitteret, tanquam hic, si esset Tubingae, bellum instans posset removere. Nos propterea
dedimus operam, ut retineremus, ut si bellum qualecunque exoriatur, sit, qui pugnet in acie. Hoc quidem scientes illi tam anxie contendunt, ut Grynaeum a nobis abstrahant. Ad literas Capitonis, quas nuper cum libellis duobus ad te misi 3 , venio; nam eas legi, quemadmodum commiserat. lubet, ut defendas scripta Melancht[honis], Buceri 4 etc. Itidem suadeo. Verum quaenam imprudentia visis scriptis Melanch[thonis]d addere, quae non per omnia essent his conformia, et ita mittere ad exteros, etiamsi fuissent amicissimi? Sinere item, ut, qui hactenus est proclamatus antichristus esse, in sua maneat sede et divitiis et potestate? An non recte dicunt hostes: "Si hand das lied ze hoch angfangen"5 ? — quocunque consilio scripserint (nam apud me e facilem inveniunt excusationem). An non recte Gallus mitigata dicit esse dogmata 6 ? Pessimum titulum nobis imposuerunt et, ni deus caveat, periculosissimum. Verum apologias scribent. Scribant libros ferreos, nunquam efficient tamen, ut ex hostium animis exculpent, quod est conceptum semel. Attamen, si omnes erunt, qualem unam ego vidi, Buceri videlicet ad Constantienses 7 , malim, ut in totum tacerent. Petit Capito conventum, qua de re scripsi Theodoro 8 . Non displicet, inprimis placeret tamen, ut nos, qui confessionem simul edidimus 9 , una cum Constantiensibus conveniremus, si commode posset fieri. De concilio, quo de f scribit, et de caesaris erga papam obedientia nil dico nisi hoc: nullum concilium futurum tam probum, quod christianismum restituat in integrum. Quid faceret igitur, quod molitur impietas? Nostrum est omnia committere deo, agere vero interim pro talento concredito 10 . Quod enim dicit persecutionum meditari exordium, causa videtur esse, cur tantopere laborent pro concordia qualicunque. Nam solidam hac tempestate non quaerunt, quod Capito verbis disertis hic inter fratres eloquutus est 11 . Optamus et nos concordiam eam redempturi, si sic visum esset domino, re non facile credibili, sed solidae veritatis, qualis non videtur, in quam articuli, quos misit Theodorus, intendunt 12 . Dic, mi frater, si non ||145v. recte sentio. Videntur articuli secundus et tertius dissentire praeter hoc, quod veritatem Iaedunt g .
Prior dicit, intricatissimis verbis quivis, fidem edere corpus Christi, posterior admittit etiam infideles. Tum videntur omnino ficti esse, tametsi sapiunt Bucerum. De his breviter dico: Non placent, nisi non capiam, quod continent. Contuli cum domino Grynaeo. Complodebat is manus inquiens: Ah miseri, nesciunt virtutem fidei adhuc! Hoc in sinum tibi. Sed illud minim: Bonifacius Wolfhartus ex Augusta rogat per literas 13 , quid de concordia sentiam instituta. Sibi enim ait non placere, quod speciem tantum prae se ferat concordiae. Ideo vero minim, quod ex Augusta nuper agi coepit res 14 . Tum quaerit Thomas Blaurerus ex Oporino per literas 15 , an Basilienses "aliquid aut quatenus concesserint in concordia"; nam Argentinenses conqueri "se Tigurinenses non posse adducere, caeterum Basilienses accessisse". Et hoc certe minim, cum hactenus nihil sit actum aliud, quam quod actum est pariter vobiscum, neque nos aliter unquam respondimus, quam vos respondistis, imo pro nobis per confessionem communem vos veluti respondistis. Quid est igitur, quod illi mentiuntur de nobis? Commendastis, inquiunt, libellum Ad Monasterienses. Commendavimus sic, si nihil contineat contra confessionem nostram, atque id ore 16 , cum Bullingerus idem fecerit scripto. Ita enim Capito literis ad me significavit olim 17 . Neque de nobis ita scribunt aut dicunt ex dilectione; nam nescio, si sit, qui nos vilipendat magis. Sed valeant ista. Boni consule, quae apud te effundo. Apud alios non utor eadem libertate; scio nanque tecum confabulans, quo cum confabuler. Vale per dominum cum tuis et Utingero, amico venerando mihi. Dominus te diu nobis servet. Basileae, 9. novembris anno 35. Gallum dicunt infirmari graviter 18 caesarem esse Romae cum papa 19 etc.
De libellis Melanch[thonis]20 fac sciam, quid sentias etc. Os. Myc. tuus. [Adresse darunter:] Domino Heinricho Bullingero, Tigurino praesuli, fratri in domino charissimo suo. [674]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 9. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 351, 176 (Siegelspur) Ungedruckt Im Appenzeller Streit um den angeblichen Verkauf eines eroberten Banners hat St. Gallen mit einer Gesandtschaft und brieflich interveniert. Die Gegner von [Ulrich]Eisenhut haben einen großen Anhang gewonnen, und nachdem jener und alt Landschreiber Matthias Zidler Bürgschaft geleistet haben, wird am 17. November Recht gesprochen. Wünscht Nachrichten über Savoyen und Genf Möchte wissen, ob er seinen Wein über Stein am Rhein oder über Schaffhausen nach Zürich transportieren lassen soll. Bittet, das [beiliegende]Brieflein Werner Steiner zu geben. Grüße. Der Überbringer ist Ambrosius [Eigens]Sohn. Min arm vermügen gegen uch etc. Min herr, geliepter, yn yl, üch nicht sonders. Dann vor etwas zit hab ich uch geschriben 1 etwas treffenlichen spans 2 under den Appenzellern, namlich über den aman Ysenhut, daß er mit andern air statt Sant Gallen vor jarnn wider geben haben solte ir paner oder fenly, so die Appenzeller inen vor ziten angewunen haben solten etc. Welches doch air statt gantz widrig und darum gen Apenzell botschaft gschickt, Vadianum, ander 3 , och nache gschriftlich zu ferantwurten 4 , daß sich das mit warhait nit finden und kain, fromer kontlich machen, daß sy ir zaichen nie verlorn. Wie wol dise sach besonder 5 personen triben und dem merthail ratz und gmainden bishar noch laid gwessen, die selben personen aber ain grossen anhang. Item daß och Ysenhut vor jarnn vom Franzosen 6 , als er bott gesin, 100 kronen gnomen und nit mer dann 20 in der landlüt seckel glegt. (Doch ist aman Ysenhut vor ziten darum rechtlich usgangen
gegen air person 7 .) Item daß er des lantz sigel dem apt Sant Gallen in die stat nachtragen, alda besiglet ussert 8 dem land ains zechenden halb, wie wol sich fint, hör ich, daß er von der kirchhöry im dorff Apenzell sellichs ghaissen 9 . Suma: och ainer, Tyges Zidler 10 , alt landschriber, zygen wirt 11 , daß er wider ir gschworen landtzbuch wider nach der pentzion gschriben oder gstelt hab 12 . Die zwo personen 13 habend vergangner tagen vertrösten 14 müssen jeder 2000 gulden, sin lib und gut nit zu veraberwandlen 15 , oder in gfangnus. Uff nächst mitzwuch 16 sintz baid für recht gstelt, kontschaften fil ghört, und wild ain andren gsin, ufgewütschen 17 , und etlich schlechtz 18 an der trostig nit verneigen haben wellen, sonder in gfängnus, ja die vor der ratstuben. Uff yetz nächst mitwuch 19 ist der ander rechtztag gsetzt; wais nit, wie es gat. Etwar 20 hoffet wild. Doch bedunckt mich, es werde, so es wol gang, ain lantzgmaind gen. Es sind gross partygen. Gott füg es zu sinem lob. Item was ir von Safoyger und Jenffer 21 handel vememend, sid ir nächstmals 22 minem lieben hern Vadian geschriben 23 , begerend wir von üch. Item ich wolt gern 1 fuder 24 win gen Zürich den Bodense nider gon lassen. Wais nit, ob ich in nun bis gen Stain 25 oder Schaffhusen gon lassen sol, wederm ort er besser gen Zürich zu füren wäre; pit ich üch, etwan ain verständigen zu fragen, mich brichten. Item Maister Wernn Stainer disses biligends brieffly 26 zu gen pitt ich üch. Min frow 27 , och ich, lassend üwer husfrowen 28 , och lieby muter 29 , alle grutzen. Der her tröste üch. Grüssend mir, ob mir etwar nachfragt.
Yn yl gschriben. Was ir gebend zöger 30 , ist hoptman Ambrosis sälgen son 31 ; es ist ain gutz, früntlichs manly, der warhaitt, hoff ich, nitt find. Actum S. Gallen, uff zinstag vor Othmary anno 35. U[wer]williger etc. Hans Vogler, noch zu Sant Gallen. [Adresse auf der Rückseite:]An min hernn und getrüwen Mayster Hainrychen Bullingern, prediger zu Zürych, zu handen. [675]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 13. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 85 (Siegelspur) Ungedruckt Verhandelt über den Kauf von Nachschriften der Vorlesungen Theodor [Biblianders]. Sendet einen Brief Capitos. Franz Kolb ist gestorben. Eine Berner Gesandtschaft wird in Aosta mit dem Herzog von Savoyen verhandeln. Hat den vertriebenen Solothurnern vorgeschlagen, einen Bruder von [Hans und Rudolf]Roggenbach zu Bullinger zu senden. Der Pfarrer von Rifferswil wird nach seiner Rückkehr Weiteres aus Bern berichten. S. Diem hunc vivere non dabitur, charissime Heinrice, quo tibi gratias agere, ne dicam beneficiis respondere possim unquam. Scis multoties iam expertus, quam cupidus sim lucubrationum tuarum et earum etiam, quae a te commendari audiam, quod hactenus multum contulerint ministerio meo quantulocunque. Nunc, cum occasio se tam sancta obtulerit, ut tot lucubrationum Theodori me participem reddere peculianiter studueris 1 , sic apud me constitui: Ubi non facile eas excudi tipis credideris, omnino cupio eas servare precio assignato, utcunque pauper sim et valetudo omnia voret, similiter sumptus ille quottidianus, quem tibi nimirum Sulczerus 2 aliquando indicavit. Quodsi vero excudi deberent, ipse nosti, quam egre eas non emerem. Tuo igitur in me paterno animo omnia committo. Quod tibi visum fuerit, hoc age. Nihil autem ages, id quod mihi persuasissimum est, quam quod etiam mihi commodissimum. Mitto
tibi duos coronatos 3 , ut si mihi emendos visum fuerit, mulieri viduae 4 reddas. Ubi vero prae paupertate et tercio eget coronato, aut hunc tu nomine meo accomodabis aut Lenczburgico praefecto 5 scribas. Is solvendo nomine meo non deerit. Sic autem cuperem, ut dum volumina mittere velis, Lenczburgum per praefecti nuncium 6 , qui has tibi reddit, probe curata, ne tempestas aut pluvia obsit, ad praefectum ipsum mittas. Is curabit aut mihi tuto reddi, aut ego illuc a nobis nuncium mittam, qui adferat 7 . Tracto autem pro contionibus Genesim ab initio adhuc, unde percuperem, quandoquidem audio dumtaxat 31 capita a fratre illo defuncto absoluta, absolverentur reliqua succisivis diebus, ut ad festum pascale partem reliquam possem pretio scriptorio probe soluto habere. Ceterum mitto ad te literas Capitonis 8 , quas cum consilio et responsione tua remittas, ut et nos vobiscum convenire possimus. Migravit ab hoc seculo felici certe morte pius collega meus Franciscus Kolbius 9 , cuius memoria non facile excidet. Quamvis Conzenus 10 pie et cum ecclesiae totius applausu doceat, tamen pectus hoc christianum multis me consolatus est. Ad 20. huius mensis convenient legati nostri ducem Allobrogum in Ougstal pro pace absque arbitris sarcienda 11 Exulibus Salodorensibus misi certo nuncio copiam tuarum literarum manu mea scriptam 12 . Consului, ut ad te fratrem Rockenbachiorum 13 mitterent alioqui rerum omnium instructissimum, non tamen e numero novem illorum, qui nunc apud nos Nidoae 14 habitant. Num fecerint, nescio. Tu interim vale et fac, ut cepisti et fecisti semper, ne unquam a te veluti patre meo deserar. Certe breves sunt dies mei, nisi dominus me miraculo servet. Fuit apud nos his diebus parochus vester ex Rapferswil prope Capellam 15 . Is, dum ad te venerit, referre poterit, quae viderit.
Tercium coronatum viduae, quam primum scripseris, mittam, aut si expectare non possit, age, ut supra indicavi. Vale rursum. 13. novembris anno 35. Tuus B. H. [Adresse auf der Rückseite:] An Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich, sinem insunders günstigen herren und bruder. [676]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 13. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 84 (Siegelspur) Ungedruckt Möchte die Nachschriften der Vorlesungen Theodor [Biblianders] von der Hand des verstorbenen Pfarrers von Kloten auch im Falle einer späteren Drucklegung der Vorlesungen erwerben. Wird durch seine Krankheit ständig an den Tod gemahnt, wie es auch bei Franz [Kolb] der Fall war. Fragt nach der Fortsetzung von Bullingers Kommentarwerk zu den Paulusbriefen. S. Misi a nundinis nostris Martinianis per praefectum Lenczburgensem 1 literas 2 et duos coronatos 3 iis inclusos, quae si receperis, intellexisti nimirum, quid factum velim cum adnotationibus per Clotenum ecclesiasten scriptis 4 . Interim tamen, dum meam prae oculis pono valetudinem, video, etsi Theodorus excudi permittat, me interim aut illis egre cariturum aut diem hunc non victurum, qua prodeant in lucem. Cum igitur noster hic nuncius 5 S. Gallum petierit, iussi, ut per urbem vestram transiret redeundo, quo Genesim imprimis aut alia, quae potest, secum adferat. Ubi vero Lenczburgum miseris praefecto, accipiet illic nuncius, quantum ferre poterit. Coronatum proximo nuncio mittam. Quod si vidua 6 omnino eguerit, tantillum temporis vel tu accomodabis vel praefecto Lenczburgensi dum scripseris, accipies. Interim vale. Ah, mi frater, struma perpetuus mortis monitor fuit Francisco 7 , ut ipse sepe in ore habebat. Quid aliud monet herniosa illa struma mea (onus importabile, quod me non permittit quadruvium quantumvis domui meae vicinum petere,
nisi interquiescam), quam ut in dies mortem mediter? Interim tamen, dum vixero et vires dominus suppeditarit, officio fideliter incumbam. Vale, charissime Heinrice. Si quid amplius in Paulo tuo excusum 8 , mittat typographus. 13. novembris anno 35. Tuus B. H. [Adresse auf der Rückseite:] An den frummen, wolgelerten Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich, sinem insunders geliepten herren und bruder. Gen Zürich. [677]Bartholomäus Bertlin an Bullinger [Waltenhofen], 14. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 356, 4 (Siegelspur) Ungedruckt Dankt für den Brief und die Geschenke und ermuntert Bullinger, auch im Namen seiner Kollegen, mit dem Erklären der biblischen Bücher fortzufahren. Bittet, ihm gegen Bezahlung durch Peter [...] weitere Kommentare zu den Paulusbriefen zukommen zu lassen, und schickt ein Stück Leinwand als Geschenk für Bullingers Gattin. Versichert Bullinger seiner Geneigtheit und Verehrung. Gratiam et pacem a domino. Magnas tibi habeo agoque gratias, doctissime Bullingere, qui me ignotum indoctumque iuxta non solum litteris 1 verum et donis piis eruditis catholicisque honoraris 2 . Video, sentio, imo habeo verum ardentem christianum arnorem tuum, quo flagras a in omnes veri studiosos, quorum hoc seculo plurimi vocati, pauci, ut evangelice dicam cum Christo, vero electi 3 . Magnas, inquam, tibi ago gratias, non tam meo nomine quam aliorum fratrum, quorum plures nobiscum sunt, de te tuisque sanctis lucubrationibus querentes, adsiduo legentes spiritusque sancti charismata in te diffusa venerantes. Quare age perge, vir dei, divino spiritu adflatus reliquas sacrosanctas scripturas simili b fide, diligentia dexteritateque enarrare elucidareque.
Easque que in divi Pauli epistolas enarrationes absolvisti 4 , cura ut habeam, hoc nostro Petro 5 pretium diligentissime numerante. Sed quid precium, nummis quibus venditur? Ceterum ne prorsus ingratus, donorum immemor ac totus inhumanus videar, humanissime vir, linulum hoc - cur enim alio nomine digner tam tenue munusculum? —coniugi tuae 6 castissimae dono mitto 7 . Rogo precorque, ut illud boni equique consulas. Anno sequenti, modo Christus vitam faveat, ingens apud nos lini cultura futura, tibi plura domino volente a me transmittentur. Nihil habeo dignum, quo te possum honorare, preter sincerum animi in te adfectum, amorem adeoque benevolentiam adsiduamque fidelem et constantem pro te tuaque sancta ecclesia ad patrem omnis boni largitorem orationem, quo possis non solum tuae, verum catholice in deo prodesse ecclesiae. Hoc illud animi mei estuans desiderium, hii gemitus, Christum testor, hec nostra suspiria. Hec, scio, exaudiet pater dabitque, licet cum tentatione, proventum. Si que extant tua tuorumque in divinas scripturas commentaria, qualiacunque sint, modo catholica, ut hactenus fuere, licet a nuper e terra natis condemnata, cura, ut Petrus ille meus emat. Vale, patrone mi et omnium sacrarum litterarum studiosorum delitiae. Que hic voluit calamus designare, resecui, ne audiar c palpo. Ex nostro domicilio, secunda ante Ottomarum anno etc. 35. Barptolomaeus Bertlinus, tuus ad pedes discipulus, ubi humillime sedeo, te audio etiam non presentem. [Adresse auf der Rückseite:] Viro vere docto vereque pio Heinricho Bullingero, ecclesiae Tigurinae episcopo vero probatissimoque, suo domino in Christo venerando.
[678]Nikolaus König an die Pfarrer von Zürich Hunaweier, 15. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 337, 114 (Siegelspur) Ungedruckt Dankt den Zürchern, daß sie Erasmus Schmid geschickt haben; die Pfarrer in Reichenweier werden ihn gerne als Lehrer und Vorsteher annehmen. Da ihr Fürst [Graf Georg von Württemberg-Mömpelgard] verreisen mußte, wird sich Schatzmeister Johannes Frosch um Schmid kümmern; die Zürcher brauchen sich keine Sorgen um ihn zu machen, denn er wird es [in Reichenweier]mit einem gesitteten Volk zu tun bekommen. Graciam et pacem a domino. Non possum vobis, viri fratres facile charissimi et multo omnium doctissimi, gracias non habere agereque immortales, quod illustri nostro principi a1 hactenus egre expectanti et illius ecclesie nobisque ministris 2 anxie deprecantibus tandem morem gessistis b , insuper et me haud frustra laborasse nec quicquam coram principe et tota ecclesia vel fictum vel mentitum attulisse iam comprobastis, in hoc quod nobis desideratissimum et omnibus desiderabilem Erasmum 3 misistis, quem ego sane, quantum mea interest, loco tum parentis tum preceptoris perpetuo sum habiturus. Non solum autem ego, sed et omnes fratres mei, collegae et symmiste eius doctrine et imperio parere seque subditos futuros iam dudum summo desiderio prestolabantur, neque opus est eum nobis commendasse c , id quod nos illi et vobis debere profecto agnoscimus. Est autem illustris princeps, comes Würtenbergensis, qui illi providebit et iam triduo aut quatriduo eius adventum expectare non potuit 4 . Habiturus est autem bonos et pios praefectos, presertim Ioannem Froschium 5 , doctissimum virum nostrique amantissimum, qui quum hactenus omnibus verbum amantibus et ministris d admodum favens fuerit. Nimirum hunc nostrum omnibus desiderabilem Erasmum negliget? Et nos fratres pro nostra tenuitate curabimus,
ut ne quicquam illi desit, qui nobis in precio summoque loco habendus est. Omnem ergo curam et solicitudinem e deponite; non enim collegam vestrum ad alienos a charitate Scythas 6 aut alios exteros misistis, sed ad pios fratres et fideles et ad magistratus et populum tametsi agrestem, tamen verbi divini cupidum et qui necessitatibus fidelis episcopi communicare bene font. Quod autem hunc Erasmum nobis misistis, gracias vobis dignas ne unquam referre possumus; sed deus et pater domini nostri Iesu retribuat vobis in futuro seculo, ad cuius gloriam et illius ecclesie profectum et edificationem eiusmodi viri pii conatus cedant. Et cum princeps ille pastorum custos adparuerit, immarcessibilem ab hoc coronam glorie accipiatis 7 . Valete in Cristo, viri eruditissimi simul ac integerrimi, et deum orate pro nobis, perinde atque nos pro vobis. Datum Hunawyler, 15. f novembris anno 35. Nicoiaus g Kinnig, totus vester. [Adresse auf der Rückseite:] Doctissimis ac piissimis parochis et ministris lectoribusque verbi in Tiguro, amicis et fratribus charissimis.
[679]Erasmus Schmid an Konrad Pellikan
und weitere Pfarrer und Lehrer von Zürich Reichenweier, 15. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 337, 113 (Siegelspur) Ungedruckt Sorgt sich um seine Gattin und seine Kinder und bittet, diese nach Stein am Rhein zu bringen. Reiste gut nach Reichenweier und ist froh, daß Leo Jud den Zürchern erhalten bleibt; Pellikan, der Urheber [der Entsendung Schmids], möge für ein gutes Gelingen beten. Bei seiner Ankunft war der Fürst [Graf Georg von Württemberg-Mömpelgard] eben nach Mömpelgard abgereist; er soll jedoch bald wiederkehren. Empfiehlt ihnen seine Frau und seine Kinder. Grüße. Gratia et pax a domino. Quod pauca ad vos scribo, charissimi fratres, in causa est, deo gratia, quod multa scribere non habeo necesse. Unum a vobis omnibus flagito, id scilicet, ut detis operam in praesentiarum, uxor 2 et liberi 3 mei recte habeant, atque ut quam celerrime fieri poterit Stainiam 4 deducantur. Id si feceritis, omni me solicitudine liberabitis. Posthac scribam accurate, quae vos ignorare non decet. Quod ad praesens iter attinet, satis commode Richevillam veni 5 . Sed nollem Leonem nostrum sic illo venisse, non quod quicquam querar, sed quod malo illum Tiguri esse, non tam ob patriam quam etiam ob patrem et oculum nobis non ereptum. Pellicano nostro hoc praecipio, ut, quandoquidem totius huius rei author est, pro me instantissime apud dominum praecetur, una vobiscum dulcissimis symmystis meis, quo sermo illius felicissime currat in gloriam et laudem Christi et verbi sui, id quod unice specto deo teste; itidem pro vobis cum ecclesia nostra facturi sumus. Princeps 6 eo quo die Richevillam veni, abiit Montpellgardam 7 , cum me exspectasset, ut ferunt aulici, quotquot apud nos sunt, dies fere decem, id quod unice me male habet; sed brevi aiunt reversurum. Tum vero scietis, quidquid vos scire oportebit, ubi cum illo loquutus fuero et ille mecum. Multa mihi pollicentur de eo, qui adhuc apud nos sunt. Nimii fere sunt in praedicandis
illius donis et evehendis virtutibus. Dominus det, ut ita esse comperiar, quemadmodum narratur, neque dubium mihi erit verbum domini circumquaque propediem triumphaturum. Commendo vobis amatissimam coniugem meam, itidem et dulcissimos liberos meos et quicquid praeterea mei iuris, uti fratribus et patribus fidissimis semper. Valete in domino et concorditer Christum praedicate et mutuo diligite, colendissimi patres et fratres in domino dilectissimi. Richevillae, 15. novembris 1535. Salutate autem mihi omnes, qui ex animo cupiunt promotam evangelii gloriam, quicunque tandem illi sint. Eos vos deligite e fructibus evangelica professione dignis. Matrem Bullingeri 8 et uxures vestras volo ex me salutetis. Et rogate dominum pro principe populoque universo nobis commisso. Dominus vos cum uxoribus, liberis et fratribus servet semper incolumes. Vester ille Erasmus homuntio deditissimus. [Adresse auf der Rückseite:]Heinrycho Engelhardo, Leoni Iudae, Bullingero, Pellicano, Theodoro 9 , Batto 10 , Rodolpho Dumysen 11 , Zeendero 12 et reliquis patribus, praeceptoribus, dominis et fratribus in Christo colendissimis Tiguri. Mynem lieben gfatter 13 Pellicano. [680]Sulpitius Haller an Bullinger [Lenzburg], 16. November 1535 Original von der Hand Hemmann Haberers: Zürich StA, E II 360, 283 (Siegelspur) Ungedruckt Überschickt Briefe von Berchtold Haller und ist gerne bereit, auch Sendungen Bullingers an diesen zu übermitteln. Dankt für das Büchlein [Bericht der Kranken]. Politisch steht es für Bern gut, den Genfern ist der freie Verkehr [durch savoyisches Gebiet]zugesichert, und eine Berner Abordnung wird demnächst in Aosta mit dem Herzog [Karl III. von Savoyen] verhandeln. Bittet um Nachrichten über den Kaiser; wird seinerseits berichten, was er über die Verhandlungen mit dem Herzog zu wissen bekommt. Grüße. Franz [Kolb] ist gestorben.
Min früntlich, gutwillig dienst bevor, insonders günstiger Meyster Heinrich. Ich überschick üch alhie disse brieff. Hatt mir her Berchtolld 1 uffgäben, üch zu überantwurtten. Deßhalb, waß üch anglägen, hernn Berchtold zu zeschicken, es sye brieff oder bücher, das wellend nun mir harüber fertigen 2 . Wil ichs üch allwäg 3 wol ußrichten und versorgen. Danne so sag ich üch grossen danck umb üwere schencke 4 und trost büchly 5 .. Wo ich das möchte beschulden 6 , söllte es mitt a guttem und willigem gemütt beschächen. So dan nüwer mären halb 7 kum ich jetz von Bärnn, weyß doch nüt anders, dan das alles wol stande, und ist die straß den Jänfferen uffthan 8 . Es rittend ouch jetz mine g[nedigen]h[erren] hinin zum hertzig 9 ins Ougstall 10 . Da will er sich b allein mitt minen herrenn vertragen 11 und enbütt sich vil gutz 12 . Hoff, die Jänffer werden zu guttem vertrag kommen 13 etc. Wytter, günstiger herr, bitt ich üch, so ir ettwas gewüssner meren 14 von keysser 15 betten, das ir ouch mich därren wellend berichten. So bald dan ouch ich vernimmen, waß zwüschen dem hertzig und minen g. h. gemachtt und gehandlett wirtt, will ich üch ouch alls bald zu wüssen thun etc. Hiemitt gott, unßrem einigen, bevolchen. Grüssend mir gutt herrenn und gsellen. Datum zinstag, waß Otthmary, anno 35. U[wer]]allzyt guttwilliger göner Sulpitius Haller, obervogt uff Lentzburg. So wüssend, das unser gutter bruder Frantz von hinen gescheiden ist 16 .
[Adresse auf der Rückseite:] Dem erwirdigen, wolgelertten herren Meyster Heinrich Bullinger, diener und verkünder göttlichs wortt der statt Zürrich, minem sonders lieben herrnn und [...]c göner. [681]Hans von Waldkirch an Bullinger [Schaffhausen], 16. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 362, 3-5 (Siegelspur) Gedruckt: QGTS II 116f Weist die in Zürich ausgestreuten Verdächtigungen zurück, wonach er falsche [nämlich täuferische] Lehren begünstige, und bittet Bullinger, ihn bei allen zu rechtfertigen. Dankt für die Übermittlung[?]eines Berichts an Herzog Ulrich von Württemberg. Gnad unnd frid von gott, dem vatter, durch Jhesum Christum. Lieber Maister Hainrich, mich ist glouplich angelangt, wie ich vor uch, unnd ane zwyvell nitt ainig 1 vor uch, sunder ouch vor anndern minenn gunstigen, lieben hem, als ainem ersamen ratt by uch, ettlicher fallschen leren und maynungen halb verschraitt a2 , deren ich nitt allain anhengig, ja dero ain sunderlicher unnd furnemer schirmer sye 3 . Welichs mich nitt wenig (alls billich ainen jeden christen soll) beduret 4 ; dann ich es fur die gröst unnd ergerst schmach acht, wo man ainem ettwas, das gott, der warhaitt unnd synem hailigen wortt, ouch waren, christenlichen glouben ungemäß unnd zewider ist, zulaitt, unnd das mitt unwarhaitt b . Darumb ich mich uß mergklicher miner aischenden 5 nothurfft nach dißmall in der kurtze nitt anderst unnd wytter enntschlahen 6 wil (in hoffnung, es schick sich 7 , das ich es gegenwurtig 8 vor uch mit mer worten thüge), wann ich deren artigklen unnd uffschuben 9 glych alls wenig gemaintt will syn, alls lutzell 10 ich ir gesinntt bin, ja so wenig, alls vyl unnd starck diejhänigen es von mir redent. Sunder zum beschluß mich berüff unnd bezug uff c gott unnd Christum (dem doch min zügen verborgen syn müste, wo ich in nitt Wytter, dann ich vilicht verdacht möchte werden, hiellte), fi4 ||4 was ich von gott gloub unnd warhaitt hallt, namlich nüntzit verkertts oder
zerthailits von gemainer und ordenlicher christenlicher killchen, die allain uff Christum unnd syn hailigs wortt gebuwen ist, sunnder alles nach wysung göttlichs wortts d unnd maß deß hailigen, waren, christenlichenn gloubenß. Amen. Hierumb, allerliebster Maister Hainrich, min fruntlich, ernnst, vlyssig unnd trungenlich e pitt an uwer ersamkaitt ist, ir wellennd mich mitt diser miner unnvermydlichen, ainfalltigen unnd ungeschicktenn verannttwurtung vor uch lassen enntschlagen syn, ouch mich by allen fromen unnd christglöubigen (vor denen in uwerm bywäsen sölich ungegrundtt erdichtungen angezaigtt unnd gerett)11 gunstigklichen verannttwurten unnd enntschulldigen, biß vilicht gott fügtt, das ich selbs munttlich unnd zugegenn aller ding, stucken unnd artigklen halb verannttwurtung thun mag, das ich dann von hertzen mitt bestenndiger warhaitt hoffenn unnd ze thund gedenncken. Der allmechtig gott verlyhe uch syn gnad unnd chrafft, in der fryhaitt (dero der hailig Paulus begertt) 12 syn ewig wortt mitt stanntthaffte ze verkunden. Wellennd uch ouch harinn minem sundern vertruwen nach bewysenn; das statt mir ganntz frunttlich und willig ||5 umb uch ze beschullden 13 . Ich sag uch ouch dannck von wägen uwer guttwilligkaitt deß berichts zum hertzogen von Wirtemberg 14 . Dattum zinstags Otmari anno etc. 35. Johanns Walldkilch, burgermaister zu Schaffhusen. [Adresse auf S. 6:] Dem wolgelertten, ersamen Maister Hainrich Bullinger, wonhafft in Zurich, minem besonndem, gunstigenn, lieben herrnn.
[682]Jakob Hewer an Bullinger und Leo Jud Walenstadt, 17. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 355, 60r.-v. (Siegelspur) Teildruck: Jakob Kuratli, Geschichte der Kirche von Wartau-Gretschins, Buchs 1950, S. 124f Nachdem er im Juni in Zürich die Unterstützung von Johannes Haab [gegen die Anklage wegen Landfriedensbruchs auf der Tagsatzung]erlangt hatte, ließ ihn der Landvogt von Sargans [Rudolf Haas] in Ruhe; weil dieser nun aber erneut gegen ihn vorgeht, bittet er Zürich um Hilfe, damit er angehört wird. Salutem a domino. Amen. Lyeben herren und brüdern, es ist uch wol zu wüssen, wye ich by uch zu Zürich hür im brachet 2 gesen byn und uch angezaigt, wye myn her landvogt von Sandgans 3 mit mir ungeschycklich gehandlet hab 4 und besorget, er wurdi mich abermals underston zu verklagen uff der rechnig, dy er a Ioannis zu Baden 5 müsti tun. Ir mich dozumall 6 maister Hab 7 bevolhen hatten und mich untzher 8 der obgemelt vogt belyben hat lassen. Nun setzt er uff mich aber ämmal 9 und nympt haimlich vor kuntschafft b yn 10 von denen, dy ym gefallen.
Waiß nit, wye er mit mir c handlen wyll, ob er hye by uns mich straffen wyll oder mich vor den aiggnossen verklagen oder mich zur antwor lassen kommen. Den ob er schon kuntschafft uberkäme von 2 oder 3 personen, so welt ichs doch mit gemainen kilchgnossen ussbringen 11 , das ich den lantzfriden 12 nit berürt hab, es syg den sach, das man mich misverston welle. Es haben myne herren von Glariß ius patronatus uber myne pfrund, und haben och kuntschaff yngenomen, mee den von 20 personen. Das will der offt gemelt landvogt nit vergut haben 13 , ursach halb, es gehöre für dy hohen gericht und für yn und nit fur 14 miner herren von Glaris nider gericht. Also muss ich warten, was gott durch disen yetz offt gemelten landvogt handlen welle. Darumb ich uch ermanen und byt d , in wellend mir gegen mynen herren ||60v. von Zürich das best reden und des handels sy berichten und raten und helffen, das ich och müge recht erlangen und zu antwurtt kommen moge. Opto vos fratres in Christo semper bene valere. Amen. Date ex Walenstad, in aedibus Iacobi Nusbommer 15 , 17. die novembris anno 1535. lacobus Hewer, minister verbi in Wartow. [Adresse darunter:] Den frommen und wolgelerten Maister Hainrich Bullinger und Maister Lewen Jud, Zürich, mynen besunderen lyeben herren und brüderen.
[683]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 17. November 1535 Autograph: Zürich StA, E lI 351, 170 (Siegelspur) Ungedruckt [Ulrich] Eisenhut ist am vergangenen Sonntag aus dem Gefängnis [von Appenzell] nach Altstätten geflüchtet. Eine appenzellische Gesandtschaft mit [Ulrich] Broger, [Bartholomäus] Berweger u. a. war vor dem Rat in St. Gallen. Der zweite Gefangene, [Ulrich Holderegger], wurde gegen Kaution freigelassen. Vogler organisiert den Umzug nach Zürich; laßt [Jakob] Rordorf und Hans Müller bitten, ihm Wintervorräte zu besorgen. Wünscht Neues über Genf zu hören; Grüße. Kaspar Zollikofer, der mit Vadian [1531] bei Bullinger in Bremgarten war, laßt grüßen. Min arm vermügen üch billichen berait etc. Min herr, geliepter bruder. Ich hab üch nächstmals geschriben von der Appenzeller wegen 1 , die gefängnus aman Ysenhutz und noch ains 2 , der gegen im glegt, in gezigen 3 , etlich gelt vor jarn vom Franzosen 4 gnomen (wie wol aman Ysenhut vor jaren disen darum mitt recht erlangt 5 ) etc. Alsso sind sy bed in ysen glegen in ainer stuben. Alss uff yetz sontag abentz vergangen 6 , hat man 3 frowen und ainen mann 7 zu im glassen, mit im zu trincken. Nach dem trunck hat er, in den ysen, inen für thür das glait geben. Die hütter sind inerhalb air tür gstanden, sinen nit geacht. Alsso hat er, als er sagt, das ain ysen am bain ufgethon und das also am ainen bain ufhe zogen, und hinder dem rathus über ain brugck durch das pirg in das Rinthal gen Altstetten komen nachtz um die 10. stund, anklopfet an das thor. Der wächter hat im nitt wellen ufthon. Hat er begert, den aman 8 zu holen. Also ist er inglassen, und der schlosser im das ysen ab dem ainen schenckel och gethon. Die von Appenzell habend 12 man usgeschickt zu suchen, 3 zu S. Gallen. Do die gen Altstetten komen, ist er zu inen uff der gassen gangen und mit inen gret, och den Appenzellern empotten, sy söllend niemand zychen, sonder gott hab im durch sich selpst usgholffen; und inen das ysen zugeschickt etc.
Ittem uff gester dato haind die Appenzeller alhie vor aim ersamen rat der statt Sant Gallen 4 botten ghept, aman Broger 9 , Berweger und noch zwen 10 , von wegen dess paners, der redenn, so in ir land sich erloffen, alls ir vor wissend, ettwas abzulainen 11 , nachpurschaft zu milteren. Item der ander gfangen 12 ist uff trostig 13 och usglassen, und uff hütt dato, acht ich, werd das urthel über Ysenhut gon zu Appenzell 14 etc. Uff gester hab ich gen Wyl geschickt, mir um fur zu dingen 15 , minen blonder 16 bis gen Zürych zu furn. Und so das nitt ghindert, wils gott, ich entlich vor wienacht by üch zu sin. Die fur wirt bestelt in der wochen vor wienacht. Ich hab mitt minem vatter Vadiano das letzt mal sampt andern schon ghalten in minem hus. Darum wil ich kommen. Pitt üch mitt minen gliepten, Rordorffer und Hans Müller zu manen, min mitt dem korn und haber sampt holltz nitt zu fergessen. Den ich gloub, uff Sant Thomas tag 17 ze nacht da ze sin. Was ir habend von Yenff 18 oder sunst, berichten uns, und grützen uns baiden üwer uxor 19 et mater 20 . Der herr erhalte üch. Ob ir minem hern Rösten sagen Appenzeller halb, so grützen mir in. Actum Santt Gallen, uff mittwoch nach Othmary anno 35. jar. U[wer]williger Hans Vogler. Es begert an mich ain fürnämer, mitt namen Kaspar Zollikoffer 21 , alt seckelmaister, der mitt Vadiano zu Bremgarten bott gewessen 22 und in üwerm hus gsin, sagt vyl früntschaft, üch sinen gruss zu schribenn. Er togett 23 ain wenig.
[Adresse auf der Rückseite:] An minen sonnders geliepttenn hernn unnd günner M. Hainrychen Bullingern, prediger zu Zürych. [684]Sulpitius Haller an [Bullinger] [Lenzburg], 21. November [1535] Original von der Hand Hemmann Haberers: Zürich StA, E II 441, 559a r.-v. (Siegelspur) Teildruck: Kessler, Sabbata 437f. —Teilübersetzung ins Französische: Gilliard, Les combats 8f Wird Brief und Bücher an Berchtold Haller weiterleiten. Berichtet über den Zug der Berner Freischärler, die unter der Führung von Jakob Wildermut aus Neuenburg und Erhard Burger aus Nidau den bedrängten Genfern zuziehen wollten, jedoch [bei Gingins], in der Nähe von Nyon, in einen savoyischen Hinterhalt gerieten und -nachdem sie das Gefecht siegreich überstanden hatten - von den Berner Gesandten Ludwig von Diesbach und Hans Rudolf Nägeli sowie vom savoyischen Landvogt in der Waadt [Aymon de Genève-Lullin] wieder nach Hause geschickt wurden. Die Genfer haben einen Ausfall unternommen, um gestohlenes Vieh zurückzuholen, und dabei ungefähr ein Dutzend [Savoyer]getötet. Min früntlich, guttwyllig dienst bevor, insonders günstiger herr. Üwer brieff sampt den büchern, her Berchtold 3 zuhörig, hab ich entpfangen 4 . Sy söllend ouch mit guter sicherheytt im überantwurtt wärden. Denne 5 der handlung zu Niews in Saffoy 6 halb so wüssend, das Jacob Wildermut
die mitt obbemellten 17 houptlütten söllichen anschlag 18 zewägen bracht. Sind allso söllich 415 man mitt ein anderen hinin durch gebirg gezogen, keinen rächten wäg, ettlich nütt bewertt dan allein ir schwertter getragen, ouch nitt me dan vier in harnisch. Hand sy ouch ir vier, so solltend Jänffer syn 19 , gefürtt. Die aber ir verretter gewäsen, deren einer sy vor dem angriff zetod gehouwen hand, und sind innen die dry entrunen zu der finden huffen 20 . Alls sy nun noch gan Jänff zu kommen und in dryen tagen nütt geessen habend, an einem sontag frü 21 , ouch den Jänffren am samstag zu nachtt fürgäben 22 , in meinung, das sy jetz hinuß zu inen kommen und hin in beleytten solltentt, und sy sich vom gebirg hinab an die straß durch ein d gassen gelassen, sind die find under der gassen wol gerüst und gewertt mitt 3000 e manen in zwöen huffen und ir schützen hinder eim starcken grun hag gelagen, darzu die fiend gutt stein in henden gehebtt, uff sy geschossen und geworffen und nit anderst verwändt 23 , dan es söllte ir keiner entrünnen. Hatt Erhartt Burger, der die schützen gefürtt, deren ouch by 100 gesyn, noch dem enner 24 uff sy abgeschossen, geworfen und gefällt, syner knaben 25 under dem hag umb gefürtt und näbent dem hag inhar an sy kommen und ir schütz wol angeleytt 26 , dan wenig under inen me dan einest hatt mögen zuschiessen kommen. Die andren durch den ||559a v. hag gebrochen und allso zu sammen kommen, und doch disse lütt inn söllichem fortell und weri gefunden und besonders die edlen, so zu fuß und roß uff sy gehallten 27 , das die thatt die unßren nieman dan gott allein zumessend, ders dan ouch allein gethan hatt. Sind allso in sy trucktt und ir gewalltig worden 28 und haben inen erschlagen verzellter mannen, so uff der waldstatt beliben, 440 man; sagend wol, das es aller sammen, so allenthalb noch gestorben und gefunden, by 600 mannen syend umbkommen. Alls nun inen gott das glück gäben, sind sy inen nitt lang nochgelouffen, sonder sich widrumb zusammen versamlett in meynung, irre reyß gan Jänff zu zevolstrecken, und da gar vom find nütt genommen, dan 29 sich widrumb bewertt, sind ouch f inen büchssen, schäfftt und wery fast alle gebrochen. Wie sy nun gan Jänff zu zogen, do sind unser g[nedigen] h[erren] botten, juncker g Ludwig von Dießbach und juncker Hans Rudolf Nägely 30 , mitt dem landvogtt in der Wadt 31 ongefärd
Sidhar sind die Jänffer abbermalls (alls inen fych genommen) haruß gefallen, innen daß fich widrum gnommen und innen by eym doczen erschlagen und inen einer umbkommen; doch habend enner nit wellen beytten 40 , sonder erzytt 41 die fluchtt gnommen 42 . Nitt wytter jetz, dan gott allweg mit unß allen. Datum sontag vor Katteryne. Sulpitius Haller, obervogtt uff Lentzburg, ü[wer]allzyt guttwilliger. [685]Peter Simler an Bullinger Kappel, 23. November 1535 Autograph: Zürich StA, E lI 340, 71b (Siegelspur) Ungedruckt Schickt Bullinger ein Kalb; die Kosten wird er ihm nennen, sobald er [nach Zürich]kommt.
Min früntlich diennst zuvor. Ersamer, getrüwer, lieber her gfatter 1 , uff üwer beger schick ich üch ein kalb. Han ich by einem nachpuren 2 erfragt. Gott wellt, es wär üch zu diser zit gelegenn. Ich han aber keiner zit künnen faren; dann 3 , dwyl sy jetz seltzam 4 sinnd, han ichs gschickt, so bald ichs han ankommen 5 . Darumb nemmend min dienst imbesten an unnd sinnd damit gott bevolhenn. So ich zu üch komm, wil ich sagen, was es kost. Datum zinstags vor Cathrinen 1535. Petrus Simler. [Adresse auf der Rückseite:] Dem wolgelerten, ersamen heren Meister Heinrich Bullinger, predicant Zürich, minen lieben heren und gfatter. [686]Ludwig Oechsli an Bullinger Schaffhausen, 25. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 359, 2748 (Siegelspur) Gedruckt: QGTS II 122 Bittet Bullinger, sich für den Überbringer des Briefes, einen ehemaligen Anhänger der Täufer, der in Laufen widerrufen hat und zu einer Geldstrafe verurteilt wurde, einzusetzen. Graciam et pacem Christi. Miraberis forsitan, doctissime vir, quur te severioribus rebus occupatissimum importunis meis literis obtunderim. At mirari desines, posteaquam, quid me ad scribendum impulerit, intelliges. Nosti sane, quid elapsis diebus actum sit cum anabaptistis in ecclesia parrochiali Louffen 1 . In quorum numero praesentium lator 2 exstitit a , qui tametsi in sententiam illorum non iuraverit, hospitio tamen eos suscepit et insania nescio qua ductus nonnunquam eos sequutus ad revocationem coactus est adiuncta paena peccuniaria, quam nequaquam persolvere potuit nec potest. Qua[!] causa fuit unica, quur ab infantibus et ineducatis pueris suis recedere cogeretur. Quibus praeter mendicabulum restat nihil. Hanc ob rem a me petiit literas commendaticias sperans sibi has infoelicitati
suae profuturas. Ego, utcunque dementiam illorum hominum abominor, ita paratus sum omnibus viribus inniti, quo ab incepto errore revocentur. Ne igitur homini ansa praebeatur plus insaniandi, rogatus rogo, ut pro innata tua benevolencia efficias, quo intelligat meam commendationem sibi nonnihil profuisse, mercedem a deo expectaturus, quum ego rependere non possim. Scribsissem senatoribus nonnullis, quos scio mihi faventissimos, nisi veritus essem hominem, ut mos illorum est, ad vomitum rediturum. Cum hiis vale quam foeliciter. Actum Scaffhusiae, 25. novembris anno 1535. Lodovicus Bovillus, ex animo tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Eruditissimo viro Henrico Bullingero, Tigurinae ecclesiae praefecto primario, Zürich. [687]Erasmus Ritter an Bullinger [Schaffhausen], 25. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 362, 35 (Siegelspur) Gedruckt: QGTS II 121 Bittet Bullinger, sich beim Landvogt auf der Kyburg [Hans Rudolf Lavater]für den Überbringer des Briefes, einen reuigen Täufer, einzusetzen. Mit Martin Lingg disputierten sie zweimal, das erste Mal über den Eid, das zweite Mal vor allem über die Kindertaufe; der Rat will nun entschieden gegen das Täufertum vorgehen. Gracia et pax etc. Qui 1 has ad te perfert litteras, catabaptistarum neniis aliquamdiu intricatus fuit, verum utcumque nunc resipuerit et coram ecclesia Loffensi 2 recantaverit, mulctae tamen genus sibi iniunctum non habet unde a dissolvat, quum praeter uxorem ac liberos nichil possideat omnino. Rogavit igitur, ut ego apud te, tu vero apud dominum a Kiburg 3 , cui charum te esse omnes novimus, intercederes, quod sibi hac in re misericordia exhiberetur, qua maxime opus habet. Fac igitur, mi frater, ut miser ille operam tuam sentiat impensam. Ceterum nos cum Martino Linggio 4 bis iam contulimus, semel de iuramento praesentibus quibusdam senatoribus ad hoc ordinatis, secundo vero de vanis, praesertim tamen de baptisma parvulorum, et quamvis versipellis sit homo, egregius scripturarum obnubilator, sophistarum argutiis non omnino ignarus, attamen maxima laude veritatis maximoque cum fructu omnium, qui interfuerunt,
secum contulimus. Nam in secundo congressu liberum fuit omnibus, qui vellent, interesse 5 . Praeterea 20. novembris iudicio imperii 6 stetit Linggius. Quod sententiam in eum ferre noluit b , nisi prius iudices certi essent, cuius sentencie senatus magnus esset et an opem ferre vellent pro extirpanda hac zizania. Heri igitur convocatus est senatus magnus, qui subsidium egregie pollicitus est, et decreverunt simul, ut catabaptistarum lues penitus eradicetur 7 . Quapropter senatum severius in catabaptistas animadversurum speramus, siquidem lenitate non tolluntur, sed stabiliuntur potius. Vereor Linggium vix vita posse elabi. Vale. 25. novembris 1535. Erasmus Ritter, ex animo tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Dem wolgelerten herren Meister Heinrich Bullingeren, praedicanten zu Zürich, minem lieben herren und guten freundt.
[688]Peter Simler an Bullinger Kappel, 27. November 1535 Autograph: Zürich StA, E lI 340, 71a (Siegelspur) Ungedruckt Von Kappen-Hans weiß er, daß Bullinger in der folgenden Woche [nach Kappel]kommen will; er selber wird am Mittwoch in Zürich sein, so daß Bullinger am besten am Montag oder dann in der darauffolgenden Woche kommt. Gnad unnd frid von gott. Lieber her gfatter 1 , Kappen Hanns 2 hett mir gseyt, ir wellint die wuchen 3 kommen, welches mich von hertzen fröwty. Ich versich mich 4 aber wol, ir kommt nit vor zinstag. So thun ich üch zewüssenn, das ich uff mitwuch, ob 5 es der will gottes ist, wird gan Zürich ryten. Darumb, ob ir erst dann ouch welltind kommen, so sparents in die annder wuchen oder kommend uff mentag. Datum ze Cappell, samstags vor Anndree apostoli 1535. Üwer williger Petrus Simler. [Adresse auf der Rückseite:] Dem wolgelerten, ersamen heren Meistern Heinrichen Bullinger, predicanten Zürich, minem lieben gfatter.
[689]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 29. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 86 (Siegelspur) Ungedruckt Bittet um Entschuldigung für das Ausbleiben einer Antwort der Solothurner "Banditen"auf den durch Bullinger vermittelten Vorschlag Zürichs; wie es scheint, haben sie sich außer Landes begeben. Gratia per Christum. In sunders geliepter herr und bruder, ich hab lenger dann billich verzogen, üch ze schriben umb der panditen willen 1 . Das weiß ich: Als mir üwer gschrifft 2 zu kam, hab ich sy her Crispin Vischer anzeigt -dann er einen vetter under den panditen hett 3 —, welches inn von herczen erfröwt, vermeint och, sy wurdints mitt grossem danck uffnämen und ein versuch thun. Also hab ich üwer meinung inen so gwisß ze wissen thon, als gwisß ir disen brieff läsend, aber sidhar 4 von keinem menschen nimmer meer gehört noch vernommen, wo sy doch syind. sich enthaltind 5 oder wesß fürnämens sy syind 6 . Ich hör ouch nitt, daß sich ire herren meer ab inen klagnind, ist iren aller dingen gschwigen by unß. Nun weiß ich wol, das sy üwer guten herren trüw und früntlich erbieten nitt verachtend, wellind ouch sy dessi entschuldiget han gegen inen, welche dann die syind, so sich guts erbotten, zu iren sachen zereden, sunder es muß inen enanderer rattschlag fürgfallen sin, ein zitt lang sich uss dem land zethun, ob villicht ir gegen part erkaltete und man naher, so man gsähen, daß sy nitt uff sy fürer trungind 7 , dist ee 8 zu einem guten bericht möchte kummen. Ich besorgen, si syind vil meer vor den 10 orten 9 verzeiget, dann si villicht gschuldiget, doch weiß ichs nitt. Hab ouch kein zwifel, werdend si sich neiswa 10 wider in das land lassen, si werdint üwern fürschlag nitt verachten. Ich hetti langest gern geschriben ein satte antwurt, ist aber mir nitt zu kummen, wellend hie mitt sy und mich entschuldiget han. Hie mitt sind gott befolhen. Datum uff 29. tag novembris imm 35. jar. Üwer allczit Bercht. Haller. [Adresse auf der Rückseite:] An den wolgelerten Meister Heinrich Bullinger, predicanten ze Zürich, sinem lieben herren.
[690]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 29. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 88 (ohne Siegel) Ungedruckt Bittet um einen neuen Termin für den Theologenkonvent in Aarau, da die Einladung zu spät eingetroffen ist. S. Literas tuas 1 serius nimio accepimus; datae enim sunt Tiguri 19. novembris, redditae vero una cum libris mihi tantillo precio charissimis 2 29. novembris hora quarta pomeridiana. Deinde, quas scripseras 26. novembris, quinta hora eiusdem diei portione accepimus. 28. novembris scripserat Miconius de conventu inter nos celebrando 3 , quam utilis scilicet et necessarius is foret, sed quo tempore quoque loco mox habendus sit, praeteriit. Respondimus illi nobis non displicere conventum, quem nimirum optima occasione Basilienses nostratibus indicere possent et vobis a . Iam videtis, qui factum sit, ut nos hunc conventum neglexerimus. Petimus tamen, ut ab instituto vestro, quandoquidem summe pro dei gloria et ecclesiarum nostrarum profectu facere videtur, nequaquam desistatis, sed diem alium conventus eodem loco, Arouiae scilicet, in tempore indicatis, ut certo scire possitis nos esse conscios et ad ipsum invisendum paratos. Et quanto occultius unquam fieri potest, tanto libentius adfuturi sumus. Quodsi omnino non commodum habere poteritis nuncium ad nos, agite ad praefectum Lenczburgensem 4 mittatis literas, sed ut eas suis nunciis mox ad nos perferri curet, id quod faciet, ubi vel minima schedula illi indicaveritis. Noscitis eum virum esse bonum, cui omnia tuto credere poterimus utrinque. Nihil igitur nos remoratum est, quam quod vestras tardissime accepimus literas et quod ex Miconii literis intelligere non potuimus diem iam esse constitutam. Interim vale, mi Heinrice, cum ceteris simmistis, viris et fratribus nobis omnibus in domino charissimis. 29. a cena hora nona novembris, anno 35. Tuus B. Hall. [Ohne Adresse.]
[691]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 29. November [1535] Autograph: Zürich StA, E II 343, 4r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Dankt für Bullingers Vermittlung beim Erwerb von [Vorlesungsnachschriften]. Berichtet auf dessen Bitte ausführlich über die Genfer Angelegenheiten: Das Burgrecht mit Genf geht auf Machenschaften [von Bernern und Freiburgern] zurück; Ursache allen Übels ist das damit verbundene Parteiwesen. Bern ist nicht zum Krieg bereit, da der Sold für den letzten Krieg erst teilweise ausbezahlt ist und Freiburg, Solothurn und die V Orte feindlich gesinnt sind; im übrigen ist weder den Abgesandten Savoyens noch jenen Genfs zu trauen. Eine Freischar, die von Neuenburg aus den Genfern zu Hilfe kommen wollte, ist verraten worden, hat aber die Savoyer überraschend geschlagen; von den Boten Berns heimgemahnt, sind die meisten Söldner zurückgekehrt, einige wenige sind nach Genf gezogen und haben sich dort an einem Ausfall beteiligt. Bern verhandelt in Aosta mit dem Herzog von Savoyen und hat diesem wie auch Genf Maßnahmen für den Fall unfreundlicher Handlungen angedroht. Während Genf Hilfe von Frankreich erhalten soll, wollen die V Orte angeblich Savoyen unterstützen. Anspielung auf die Verhaftung von [Antoni Bischoff]. S. 29. novembris per nuncium Lenczburgensem 2 libros 3 , thesaurum certe selectissimum nihilo ferme, sed tua opera comparatum, salvos accepi, pro quibus tamen eodem mane nuncium proprium 4 , ut adferret, emiseram. Quam vero mihi gratificatus sis hoc munere, visne, ut scribam, cum id minime possim? Accepi deinde 9 ursigeros 5 ; sed quid opus erat hos remittere, cum tu plus papiri meo nomine insumpseris? Taceo tot commentarios et libros, quibus me munificentissime gravas, ut nullus unquam respondendi relinquatur locus. Audio vos iam primum a in Levitico laborare 6 . Utinam reliquam b Pentateuchi partem aliquando apprehendere possem! Sed de his alias. Gaudeo me hec habere, atque id tuo beneficio; ea enim semper sunt gratissima, quae tu in sinum meum effundis.
Ceterum de Gebennensibus vis, ut multa scribam. Ich weiß, ir wüssend Zürich mee drumm weder ich ze Bern. In summa: Das burgrecht 7 ist underm bapstthum mitt bäpstleren durch geltsüchtig c eigennüczig practiken 8 der rechten practicanten in Nuithonum urbibus 9 gemacht, invito toto senatu nostro 10 . So dem seckel der boden usss 11 , hatt er denocht sin party hinder imm gelassen 12 , wie ouch Allobrogum regulus 13 . Das leet unß immer dar den sattel uff den ruggen 14 , den wir wol mitt besseren eeren abgeleyt hettind denn Costencz und Strasburg 15 , ja wo party nitt wäre gsin. Nun liest ursach allen unrats 16 . Min herren ergäbend sich in kein krieg, lidend ee 17 kosten mitt röslen 18 und tagen, wie wol si fern 19 ze Tunung 20 1000 gI. verrösslet und nütt geschaffet 21 , ist aber meyster party ursach. Zum ersten, die lantlüt sind noch nitt bezalt desß vordrigen kriegs 22 und der statt nütt worden, statt noch usss an dem selben sold 9900 kronen, werdent in irem kosten die wyte sorgliche reiß nitt thun. Zum andren habend wir lieb fründ: Friburgenses, Salodorenses et Antronios 23 , die unß desß nästs, als zebesorgen, wurdint hüten, und in summa von allen enden fyend schnyen 24 und wenig fründ erschinen; habes causam, cur iam dudum bello non fuerimus accincti. Zum dritten, so gäbend beeder partyen botten, ab Allobrogis et Genevis, so dick und vil luginen für, daß wir nitt wissend, wäm wir globen söllend. Das ze erkunden hatt man ein bottschafft geschickt gen Jenff, bsunder do man vernam, daß von Nüwenburg durch das Burgund by 414 knecht vor Jenff
einem berg zu d bi Goppet und Nieus gezogen 25 und da denen von Jenff mitt für 26 ein worzeichen gäben, inen entgegen zezihen, da mitt si sicher gen Jenf kummen möchtind. Indem wie die knecht durch das Burgund zogen, nitt all Berner, sind si verraten und uff sy gewartet 500 büchsenschüczen. Dessi sy e gewarnet worden und dry tag ungessen 27 durch berg und holcz gefurt. biß daß si uff ein sunnentag amm morgen 4 puren fiengend, die sich ergabend, sy in ein dorff ze füren, darin si spis fundend. Also habend die knecht die 4 puren gebunden und von denen gfurt, und wie sy an eim berg an ein läbendigen hag und gstrüpp kummen, hend die 4 puren, wie wol gebunden an den henden, angfangen louffen, den fyenden, so hinder dem hieltend, zu eim worzeichen; sind si von den unseren von stund an erstochen worden. Indem habend die Saffoyer by 300 schücz lassen uff si abgon, all gefält, darnach mitt steinen so hart uff die unseren gworffen, daß si rügglingen und wie si mochtend, inen mustend den hag abloffen 28 und nider tretten. Do habend die unsern uff die Saffoyer (deren by 1500, ettlich sagend bi 2000 gsin) gstochen und in die flucht gschlagen, iren bi 400, ettlich sagend 500, umbbracht und also uff iren anzeigten berg kummen. Da sind unser botten 29 gsin, habend die Berner knecht allein heim gmant, dann unser ordnung der reisglöffen semlichs fordret 30 . Habend die knecht nitt gewellen, si habind denn sicherheit und profiand biß gen Orban 31 , hert Friburg und Bern zu. Das habend die Saffoyer bewilliget und gethon. Do hend die andren knecht ouch nitt wellen bliben, ist jederman heim zogen. Hettind wol in eim halben tag gen Jenff mögen kummen. Jecz wend inen die Jenfer nütt gen 32 . Jedoch sind ettwas knecht zu den Jenferen kummen, mitt denen si an eim morgen usßbrochen und abermals ein angriff an die Saffoyer gethon 33 , aber mitt verlust ze beiden siten, doch vast weniger personen. In dem allem hett der herczog beworben ein tag, selbs persönlich on alle mittler mitt minen herren in friden ze handlen. Habend min herren semlichs bewilliget, ir bottschafft von raten und burgeren gen Ougstal zu dem herczogen mitt 1000 gl. ze verrösslen abgefertiget 34 . Wartend jecz alltag bottschafft, was und ob si handlind. Die wil aber der herczog ettlich kriegs volck in sim
land, doch nitt ferr von Jenf, byenandren hett, och die Jenfer ettlicher zusätzer 35 , habend sich ||4v. min herren erkent, wo die Saffoyer neiswas 36 unfrüntlichs handlind mitt den Jenferen, wellind min herren von stund an ir botten heim vordren und sich witer beraten, wo aber die Jenfer inducias nitt hieltend, wellind min herren ir burgrecht inen uffgäben 37 . Hie zwischend sind loffend reden, doch globwirdig, das ettlich Franczosen ze rosß und fusß, bi 300 minder oder meer, habend denen von Jenff wellen zu zühen, sind onferr 38 von Jenff durch den saffoyschen züg 39 gewendt und hindersich gewyst 40 . Jedoch gatt die reed, capittel und artickel syind gestelt von den Franczosen und Jenferen gegenenandren 41 . Da wurdint wir ein guten nachburen han! Denne ist aber ein reed, Antronii habind 400 man usß zogen, schickend si per strumas 42 Allobrogis zu Wissend wir nitt, was es gen will. Es loffend all tüfel darzwischen, das der friden nitt gmacht werd. Noch schryet alle welt uff unß, wir wellind uff den fleischbanck gen 43 und weiß nitt was. Visne plura scribam, cum plura nesciam? Aut prius sine plura evenire, quae scribere possim. In cavea custodimus avem, cuius cantum olim, cum manifestus fuerit, tibi depingam 44 Rursum vale. 29. novembris noctu, anno 31[!]. Tuus B. H. [Adresse darunter:] Heinrico Bullingero, ecclesiaste Tigurino, fratri suo charissimo.
[692]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 30. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 96 (Siegelspur) Ungedruckt Die Berner haben einen Boten an die Abgeordneten Zürichs zum Theologenkonvent in Aarau gesandt, damit diese die Ankunft Meganders abwarten; falls sie noch nicht eingetroffen sind, soll ein neuer Tag angesetzt werden. Haller kommt auf seine Briefe vom Vortag zurück und deutet an, daß ein Tag der VII Orte stattgefunden habe. Über Kommentare Bullingers und Meganders. Ob sich die ihm zugesandten Artikel als Grundlage für ein öffentliches Bekenntnis eignen, soll dem Urteil des bevorstehenden Konvents überlassen bleiben; vorbildlich scheint ihm Bullingers Brief an Bucer [oben Nr. 562]. Erkundigt sich nach neuen Werken Pellikans. In Bern befindet sich ein gefährlicher Aufrührer [Antoni Bischoff] in Haft. S. Scripseram nuper sub noctem de conventu Araugiae servando 1 . Dubii autem reddebamur, quid faciendum. Penitebat nos, si frustra itineris pericula et incommoda vestrates subirent nosque abessemus in negocio tam arduo. Misimus ergo 30. novembris nuncium 2 ad Aroiam, ut si illic essent vestri, non discederent, sed expectarent celerrimum Megandri adventum, deinde si illic non essetis, nova dies tempestivius indiceretur, quam Basilienses nobiscum inviserent. Quid futurum sit, nescio. Deinde de Gebennensibus quae habui, festinando descripsi 3 , ut nunquam relegerim. Credo tamen te intellexisse. Addidi, ut petebas, de exulibus responsionem 4 . Si quid interim aliud acciderit aut si quid aliud velis, indica. Quod de Antroniis addideram 5 , ex secretis 6 est. Tu facile apud tuos percontari poteris. Nunc sit, convenerint sub a ardente lucerna 7 . De commentariis tuis in reliquas Pauli epistolas nihil addideras 8 . Thimotheum Megandri nondum vidi; nescio, excusus sit necne 9 . Articulos concordie 10 remisi. Inter te et me facile conveniret iis verborum ambagibus, quoniam amica charitas defert, quicquid potest, citra fidei dispendium,
sed num nobis sic liceat concordiam in publicum confiteri, sit conventus fratrum iudicium. Unam epistolam semel ad Bucerum scripsisti, cuius copiam ad me quoque miseras"; in ea tam aperta et brevia sunt omnia, ut nihil tale unquam a vobis omnibus acceperim. Faxit dominus, ut omnia sinceris animis in domini gloriam fiant. Aiunt Pellicanum meditari registrab in biblia seu novas concordantias, deinde et commentarios in totum novum testamentum 12 . Qualia haec, si saltem, futura sint, vel uno verbo significa. Video iam lectionum vestrarum diligentiam 13 . Qui apud vos sacra discere nolunt, certe stupidi sunt. De avicula quadam in cavea detenta scripseram 14 , cuius cantum, ubi primum inteliexero, ignorare te non patiar. Ex primatibus unus est 15 , qui tantae seditionis incusatur, ut si voti compos factus esset, miram omnium rerum vidisses mutationem. Homo, ni fallor, tibi cognitus est. Vides nunc me egregie diluere notam insignis illius inertiae et pigriciae, quam mihi non immerito impingere volebas. Rursum vale. 30. novembris, hora 11. antemeridiana. Tuus Berch. H. [Adresse auf der Rückseite:] An Meister Heinrich Bullinger, [predicanten]c ze Zürich, sinem insunders ge[liepten]d herren und bruder.
[693]Kaspar Megander an Leo Jud und Bullinger Bern, 30. November 1535 Autograph: Zürich StA, E II 343, 106 (Siegelspur) Ungedruckt Bedauert, daß die Einladung zum Theologenkonvent in Aarau zu spät in Bern eingetroffen ist, und bittet um erneute Ansetzung der Zusammenkunft. Gratiam a domino. Bullingeri, charissimi nostri fratris, scripta 1 novembris penultima sub noctem accepimus, unde non modico maerore affecti -quod petitis, satisfacere non datum est. In tempore enim dies indicta insinuata si fuisset, per nos nequaquam neglecta foret. Consilium enim habendi conventus, praesertim fratrum in Helvecia Christum profitentium, a nobis summopere probatur; ut fiat, et brevi quidem, obnixe rogamus. Opere precium -quid dico? — e re ecclesiarum nostrarum esse videtur, ut de veritate inter nos conveniat et ad eventum omnem confirmetur. Quin igitur hac vice negotium[?] non successit, fratres charissimi, alia a vobis erit indicenda dies illaque per certum nuncium et in tempore significanda nobis a . Locus Aroae 2 ut omnibus fere nobis aptus non displicet. Berne, ultima novembris anno 35. Megander, totus ex animo vester. [Adresse auf der Rückseite:] Leoni, Bullingero Tigurinis, fratribus suis in domino charissimis.
[694]Johannes Stumpf im Namen der Pfarrer des Wetzikoner
Kapitels an Bullinger Bubikon, 2. Dezember 1535 Autograph: Zürich StA, E II 340, 70 (Siegelspur) Ungedruckt Sie haben für die Unterbringung der hinterlassenen Kinder des [hingerichteten] Hans Lux [Riem]gesorgt, brauchen aber noch die Hilfe der Obrigkeit; sie bitten Bullinger daher, zusammen mit Georg Syz beim Bürgermeister dafür einzutreten, daß das beiliegende Schreiben rasch behandelt und beantwortet wird. Die bis zum Jahr 1534 abgeschlossene [eidgenössische] Chronik wird er Bullinger bald zuschicken. Gratiam et pacem a domino. Lieber her und bruder, uwer schryben 1 , Hans Luxen selgen testament 2 betreffend, habend wir 3 alles inhalts mit grosßem kumber verlesen. Daruff dennocht 4 die brüeder der zugeordneten kindlin halb 5 und die anzenemmen gantz willig sind. Nun habend mittler zyt unser g[nedige] herren dem obervogt geschriben 6 , wie ir dan des ein copy hierin verschlossen findend. Daruff wir nun warlich ernstlich mit müey, arbeit und kosten die sach der kindlinen halb zu guttem bracht, sover unser herren ouch nur ein wenig das best thon wölten. Deßhalb wir inen hiemit unsern willen und erbieten schrifftlich zusendend; des wir uch hierin ouch ein copy byhendigend 7 , darin ir allen handel 8 verston mögend. Diewyl aber die kindli arm, ouch wir sonst vil kostens hiemit erlitten, haben wir zeugern 9 dißer briefen zu uch abgefertiget, sampt eyner fürschrifft' 10 des obervogts, mit früntlicher pit, ir wöllind sampt her Georg Sytzen 11 bym burgermeyster 12 vermögen, das die brieff bald fürkommind 13 , und
uns uff unßer schryben, unßer nodturfft nach, gnedige antwort begegne. Ob sich die sach allein ein tag und nacht verzuge, so mögend ir den botten wol da innen 14 heyssen warten; wo es sich aber lenger verzüchen, mögend ir den botten faren lon 15 und ir in unserm namen die antwort empfachen. Schickend unß die ingelegten copyen 16 verschlossen wider. Die missive an unser herren stad dennocht ettwas ordenlicher, weder 17 das original 18 ußwyßt. Die chronicken han ich vollendet biß zu end des 1534. jars ordenlich 19 ; wils uch bald schicken. Sind mynen alzyt ingedenck und sampt uwerm folckli 20 dem herren bevolhen. Datum donstag, 2. decembris anno 1535. Tuus Io. Stumpfius nomine omnium scripsit. Ich hab nit mögen der wyl haben, diß wider abzeschryben. [Adresse auf der Rückseite:] An Meyster Heinrichen Bullingem, verkündern des evangelii Zürich, myn lieben herren und bruder.
[695]Joachim Vadian an [Bullinger] St. Gallen, 3. Dezember 1535 Kanzleiabschrift a : St. Gallen Stadtarchiv Vadiana, Trucke XXVI, Nr. 3 Gedruckt b : Vadian BW VII 60f Was Anton Sprüngli aus Zürich über den Verlust eines sanktgallischen Banners an die Appenzeller in einer Chronik gelesen haben will und in St. Gallen erzählt hat, ist so falsch wie die Behauptung einiger Appenzeller, St. Gallen habe das verlorene Banner zurückgekauft. Zwar wäre der Verlust eines Banners nichts Ehrenrühriges -auch die Appenzeller haben ja bei Bregenz und bei Marignano Feldzeichen verloren -, doch gegen eine offenkundige Unwahrheit braucht man sich gar nicht zu verteidigen. Damit aber kein Unfrieden entsteht, soll Bullinger vertraulich mit Sprüngli reden, ihn vom Verbreiten der falschen Behauptung abhalten, die Angleichung der Chronik veranlassen und über das Gespräch mit ihm berichten. Mein berait, willig dienst zuvor. Insonders lieber herr und bruder, eß ist kurtzverschiner tagen 2 in unser statt ain eerlicher gsell von Zürich by zwayen vertruwten guten [gsellen]c3 gsessen, sol Anthony Sprüngli 4 haissen. Der hatt sich under andern (als red entsprungen ist von deren von Appentzell und unser wegen 5 ) merken lassen und geredt, eß sye im wol wüssend, hab das och Zürich in ainer cronica gelesen, das vor jharen wyr von S. Gallen sampt ettlichen stetten mer an den 6 von Appentzell unser paner verloren 7 etc. Welich red so vil ußbrochen 8 , das sy an min herren9 kommen ist, die sölich red, wie ich wol vernomen, etwas beduret hatt,
in ansehen 10 , das in aigentlich wissent ist 11 , sölichs nie geschehen sin, und och verschriben 12 worden von unsern vordern, wie eß dotzemal 13 ergangen, wie och der von Appentzell aigen cronicken und verschriben geschichten meldend und antzaigent 14 ; und aber sy von hörsagen vermaint, sy habind unser paner, das sy aber in disem jhar gsucht und gar nit funden 15 , jha kain anders spüren mögend, dann das ir kronica recht gmelt 16 und viler lüten red und hörsagen letz und los 17 gsin, geschwigen das wyr inen sölich paner durch practick 18 und hinderlist söltind mit gelt abgnomen und von iren landtlüten erkoufft han, wie ettlich unrüwig und uffrürisch 19 im land Appentzell verschiner tagen wider willen und gfallen der oberkait ußgossen 20 und erdicht hand. Nu verston ich nit, das minen herren so hoch daran gelegen, ob sy schon ain paner verloren und das mit der warhait da oder dört lege; dann wyr vor hundert jharen und lenger ouch ettlicher stetten paner gwunnen, so noch an iren orthen ligend 21 , die nüt dester minder 22 eerlich und ansehlich 23 und desse nünt vermügend 24 , das gott inen des sigs nit gonnen und der gstalt unfall hatt zukommen lassen. So hanget dero von Appentzell paner zu Pregentz inn der kirchen 25 , des sy selbs bekantlich 26 , wissent och, wann und wie eß verloren ist; deßgleich ain vendlin zu Lion, so von inen zu Marian verloren 27 , und achtend sich billich 28 nünt dester minder biderb 29 lüt sin. Also werenn wyr zu S. Gallen nüt dester unfrummer 30 , so wyr schon ain verloren paner by unsern nachpuren von Appentzell ligend hettend 31 . Dieweil aber uns wol wissend, 19 19 19
wie eß ergangen, und sölichs och in chroniken, so im truck ußgangen 32 , gnugsamlich gemeldet wirt, und [man]d aigentlich waißt, welicher stetten paner dotzemal verloren sind, ist je nit von nöten, die unwarhait ze widersprechen 33 . Hieharumb 34 min gar früntlich pitt an üch ist: wellenn in gehaim mit Sprüngli red halten und loßen 35 , ob er das geredt und uß was grund eß geschehen, und daby in zu vermögen 36 , sölicher reden umb ursachen willen, üch wol zu ermessen, abzeston 37 ; dann ich ungern welte, das ainicher 38 widerwill 39 , besonder von ungegründt 40 reden wegen, zwüschen unß und üch entston sölte. Wüssend, min gmüt wol gonn ainer statt Zürich eeren und guts, und fröw mich des günstigen willens, so sy gegen minen herren trait, der sich mit hilf gottes fürter 41 unserhalb meren und nit mindern sol. Möcht och wol leiden, das Sprüngli sin chronica verbesserte, damit sy andern verschribnen, im truck ußgangnen kronicken in diesem puncten glich sehe. Mit beger, wellet dis min schreiben by üch blyben lassen, dann eß in vertruwen geschehen, und was ir antwurtswyß by Anthonin findend, widerumb by kommenlicher bottschafft 42 wissen lasssend. Gott mit uns zu aller zeit. Amen. Zu S. Gallen, uf 3. tag december, im 1535 jhar. Vadianus tuus. [Ohne Adresse.]
[696]Johannes Zwick an Bullinger [Konstanz], 3. Dezember 1535 Autograph: Zürich StA, E II 346, 29-34 (Siegelspur) Ungedruckt Entschuldigt sein Schweigen. Dankt für die [den Brüdern Blarer und Zwick]gewidmeten Bücher. Bittet Gott, obwohl die Pest aus dessen Hand anzunehmen ist, um Bewahrung der Zürcher Prediger. Will nichts verheimlichen, was die Konkordie betrifft; weiß nicht, ob in Augsburg eine Schrift gedruckt wird, die sich darauf bezieht. Luther plant einen Theologenkonvent; auch die Straßburger wünschen ein Gespräch, an dem aber Zwick trotz Capitos Aufforderung nicht teilnehmen möchte. Unterstützt das Verlangen der Straßburger, die Zürcher sollten nun von der Veröffentlichung einer Verteidigungsschrift absehen. Empfiehlt, das Treffen [der Schweizer, Straßburger und Konstanzer]bis zur Rückkehr des Konstanzer Gesandten vom Bundestag in Schmalkalden aufzuschieben. Bittet, keine scharfen Briefe zu schreiben. Die Straßburger sind den Zürchern nicht übel gesinnt, doch Bucer wirft Bullinger und den Konstanzern vor, die Zustimmung zu seiner Schrift "Ad Monasterienses"zurückgenommen zu haben. Zwick versichert Bullinger seiner Aufrichtigkeit. Warnt vor Entzweiung unter den Schweizern, rät zu einem Treffen mit den Straßburgern und bittet um rasche Antwort. [Edward Fox], Gesandter [Heinrichs VIII.] am [Schmalkaldischen]Bundestag, hat in Straßburg Erfreuliches aus England berichtet, hingegen soll der Kaiser zunehmend über die Protestanten erbittert sein. Grüße. Zwick billigt die Zürcher Gottesdienstordnung, abgesehen vom Engelsgruß. Gratia dei patris per filium Iesum sit nobiscum. Vivo etiamnum, atque utinam vitam vivam Christo dignam! Quid faciam, novit dominus, etiam rerum secretissimarumque cogitationum scrutator 1 . Cur sileam, non una causa est, precipue quod oportunitatem in horas expectavi exhortandi te et reliquos fratres de quibusdam, quorum nec hodie, uti vellem, certus sum per omnia. Libellos nobis dedicatos 2 et dono missos accepimus dudum. Gratiarum actio non sine nostro rubore hactenus dilata est, verum nunc copiosissimas agimus, et quod ad me adtinet, plane indignus sum tanto praeconio et tali munere. De pestis tyrannide quid facias? 3 Expectanda et ferenda est domini manus 4 . Omnes plagae dei quid a sunt aliud, mi frater, quam benedictio dei, piis scilicet, cumque mundus ob impietatem funditus pereat, soli nos Christo servatori addicti servabimur ab interitu 5 . Invoco autem patrem illum caelos inhabitantem, ut te cum fratribus doctissimis et piissimis incolumes servet sua bonitate,
ne ecclesiae quoque pastoribus orbatae pessum eant, hoc maxime seculo, quo timendum est, ne ex nobis ipsis oriantur viri loquentes perversa. Non cessabimus genua nostra flectere ad misericordem illum nostrum parentem fuji precibus adiuti 6 , ne vos deserat, quos b ecclesiis tam magno redemptis praefecit c . ||30 Nunc quod de concordia ad me scribis 7 , esto securo animo. Ego te nihil celabo earum rerum, quas scitu vel d dignas vel e necessarias existimavero, modo me quoque f non lateat, quod geritur. Augustae an qua concordiae ratio sit sub prelo, omnino nescio 8 , verum intelligo sic sese rem habere. Lutherus ambit congressum cum praecipuis ecclesiarum ministris. Ad hoc negotium Argentoratenses quoque propendent; utrinque existimant profuturam multis modis de constituenda ecclesia collationem 9 . Rogat Capito 10 , ne ego tantum molestiae subfugiam, quod in iter sit insumendum. Sed ego non is sum, qui vel possim aut velim interesse doctorum hominum coetui. Ego veritati simpliciter studeo neque intelligo argutas illas de constituenda ecclesia cogitationes. Sed fiat domini voluntas 11 . Scribunt praeterea ad me Argentoracenses 12 nihil adeo timere se, quam ne vos intempestiva quapiam apologia 13 turbetis Lutherum aequiorem factum; deinde, ne forte in consilium vocati negetis g congressum. Rogant itaque, ego ut fratris offitio fungar erga vos vestramque mentem hac in re impetrem, id quod facturum me sum pollicitus 14 . Hinc vos iterum atque iterum hortor, ut, quicquid apologiarum conceperitis, tantillum temporis contineatis, donec audiatis, quis sit futurus congregationis exitus. Deinde precor quam possum diligentissime, ne quidquam causati ||31 absitis ab amico congressu, si vocari vos contingat. Atque utinam duo illa polliceri possem Argentoracensibus vestro nomine! Semper locus erit rescribendi apologias, ubi priores illi vos notarint et datis occasionibus iustis. Hortabimur etiam ad reddendam fidei vestrae rationem. Fachends nun nit an 15 und lassend uch privatas literas, und was man sunst unutz 16 ding sagt, nit bewegen. Lidend uch 17 und sechend zu und haltend uch in der sach, wie es gang, das der glimpf 18 uff uwer syten sye, und
was ir hernach thugind, das frum lüt sagen mögind, ir syind darzu notwendiklich verursacht. Hinc, si conventum estis celebraturi, obsecro, ut hanc rem diligenter examinetis. Utinam vero differretis hunc conventum vestrum tantisper, donec legatus noster 19 ex Schmalckhalden rediret h ! Convenient enim ad sextum huius mensis principes et urbes foederis christiani, et omnino adferetur ad nos novi aliquid. De renovando autem faedere agetur inter caetera, si non falsa narrantur 20 . Post reditum vero legati nostrae urbis polliceor aut me aut fratrem germanum adfuturum vobis 21 . Quodsi vero expectatio illa inconsulta vobis videbitur sintque occasiones conventum maturandi, fac, ne me condictus dies lateat. E re enim et vestra et totius causae evangelicae futurum est, ut sciam. Anxie i vero rogo, ne quid interim ||32 moliamini nobis insciis. Syncero autem animo sumus in vos neque quidquam a vobis petimus labiis dolosis 22 , sed cum fructu optaremus omnia geri. Abstinete quoque ab acerbioribus epistolis; pleraque enim scribuntur, quae nihil ad rem faciunt, quae denique fratrum animos nescio in quam suspitionem rapiunt, neque omnes fide digni sunt, ad quos scribitur, et inveniuntur certe non pauci, quorum aliquot studio, aliquot imprudentia dissidium inter fratres parant. Suspicamini forte, ne alii vobis minus velint bene. Ego vero nihil tale audio ab Argentoratensibus. Contestantur, quam sint ab omni simultate alienissimi. Tantum offendit Bucerum nonnihil, quod tu, Bullingere, epistola ad eum scripta libellum Monasteriensibus dicatum non paucis commendaveris, quod scilicet tuam in illo mentem expressisset, quod tuo spiritui testimonium reddidisset, postea vero dissimulaveris vel negaveris etiam 23 . Quam inconstantiam nobis quoque exprobrat bonus vir 24 , quanquam non desit, quo abtergamus[!] hanc maculam. Sedulo autem hortantur me, ego ut vos ab omni fastidio ipsorum custodiam, deinde, ut faciam vos ad colloquendum paratiores, postremo, ut remorer
apologiam 25 ad tempus, qua unitatis studium posset offendi. Ego itaque confido non gravatim vos morem gesturos et polliceor mihi omnia iam impetrasse a vobis, cum ab k omni fuco sim quam alienissimus ||33 et, quicquid faciam, optima fide faciam. Huius tamen admonitos vos interim volo: Cavete, ne a vobis dissideant Bernates et Basilienses. Inveniuntur enim, qui putant Basilienses fratres omnibus pedibus ivisse 26 in quarundam concordiarum sententiam 27 . Aliis l etiam Vadianus suspectus est m , solos nos refragari dicunt n . Nunc si talia sunt concordandi argumenta, qualia a Basiliensibus recipi possunt, certe o et a vobis recipi possunt. Si recipi non possunt, impedite p etiam illos et curate, ut quam optime inter vos conveniat. Resistite satanae insigniter triumphaturo, si frigidam inter vos suffunderet 28 . Hinc quidam sunt, qui non inconsultum putarent, si conventum statueretis Basileam 29 convocatis ad vos Argentoracenibus, a quibus et vos intelligeretis omnes concordiarum rationes, et illi non haberent ullam de vobis conquerendi, quasi colloquium fugeretis, occasionem. Sed ut uno verbo dicam: Primum tu mihi, Bullingere, quam potes citissime ad has literas responde 30 . Deinde nihil tentate nobis insciis. Non q est arrogantiae, quod peto, sed fidutiae meae erga vos et eximiae benevolentiae vestrae erga me. Istis addo, quae ad me ex Argentorato de regis Angliae legato 31 . Is triduo cum doctis contulit. Episcopus est eruditus, acutus et, ut bonis visus est, etiam pius. Mandatum habet r ad principes et urbes foederis christiani, sed qua de re, non indicavit. Testatus est ||34 communi omnium procerum sententia pontificis Romani tyrannidem pridem et prorsus eliminatum esse. Acerrime egit cum Argentoratensibus in monarchiam pontificiam graviterque conquestus est videri res ecclesiasticas ab ipsis tractari inconstantius, in quos tamen rex suus tanquam religionis principes respiceret. Produxit illis etiam quedam Philippi et Buceri scripta 32 . Quemadmodum vero haec de Anglo felicia nuntiantur, ita de caesare 33 quaedam tristia; aiunt enim illum in nos magis atque magis exacerbari.
Hinc e re foret evangelici negotii, si citra veritatis offensam possemus in domino coire. Haec communica Pellicano, Theodoro 34 Leoni 35 , fide dignissimis fratribus. Dominus conservet vos ab omni malo. Vale. 3. decembris 1535. Tuus Io. Zvick. In ratione ritus ecclesiastici nihil displicet 36 . Tamen salutationem angelicam obmissam vellem 37 , cum illa ad preces non modo nihil faciat, sed etiam superstitionis s causam praebeat. [Adresse auf S. 28:] Ornatissimo viro d. Hainricho Bullingero, antistiti Tigurino, fratri charissimo. [697]Bullinger an Joachim Vadian Zürich, 12. Dezember 1535 Autograph: St. Gallen Stadtarchiv Vadiana, Trucke XXVI, Nr. 4 (Siegelspur) Gedruckt a : Vadian BW VII 61f Anton Sprüngli hat zugegeben, mit Peter Graf und Othmar Widenhuber über einige [in den Appenzellerkriegen] erbeutete Banner gesprochen zu haben, und hat sich auf eine Chronik berufen, in der vom Verlust eines St.-Galler Banners in der Schlacht am Stoß die Rede sein soll; er wollte aber St. Gallen nicht beleidigen und hat gebeten, seine Entschuldigung weiterzuleiten. Min bereydt, willig dienst bevor. Insonders günstiger, lieber herr, Anthoni Sprüngly ist beckantlich 1 , das er gägen Peternn Graffen 2 und Othmaren Widehubren ettwas sich habe mercken
lassen 4 , das S. Gallen ettliche paner und Apptzel 5 ettliche paner gewonnen. So habe er in einer chronicka (sye imm rächt 6 ) geläsen, das die statt S. Gallen amm Stooß ze Apptzell habe ein paner verloren 7 . Sölichs könne er nitt lougnen, er habe es geredt, er habe es aber under vertruwten 8 geredt und nitt vermeint, das es imm söllte einigen nachteyl bringen. So habe er liebere lüt nitt gehept dann Santgaller, züge er ann gott 9 ; dorumb er sömlichs inn ghein wäg ze schmach der statt geredt, sunder alein uß anzug 10 und wie ein red die ander gäben. Hatt mich gar früntlich gepätten, denen widerumb, vonn denen mir die gschrifft 11 fürckummen 12 , 12 , ze schryben und früntlich zu bitten, sy wöllind verhälffen, das nützid 13 uß der sach wyter gemacht, dann er es ye 14 geläsen und uß gheinem argen 15 geredt; wölle allwäg 16 ein guter Sangaller sin. Dorumb bitt ich üch trüngenlich 17 , ir wöllind inn der sach das best thun; dann er sust gar ein redlicher, frommer, guthertziger xell 18 ist. Lassend mich allter kundtschafft 19 unnd früntschafft geniessenn. Hiemitt sind gott befolhen. Datum Zurych, 12. decembris 1535. Heinrych Bullinger, üwer gantz eygner. [Adresse auf der Rückseite:] Dem frommen, ersammen, fürsichtigen unnd wysen h[errenn] Joachimen vonn Watt, burgermeisternn zu Sangallen, sinem lieben herrenn b .
[698]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 12. Dezember 1535 Autograph: Zürich StA, E II 336, 146 (Siegelspur) Ungedruckt Hat, wie auch Grynäus, in Aarau Bullinger anzutreffen gehofft, dessen Stellungnahme zur dort erzielten Übereinkunft er nun erbittet. Ist unter bestimmten Voraussetzungen zu dem von Capito vorgeschlagenen Konvent oberdeutscher Kirchen bereit und rät, ein solches Treffen noch vor Weihnachten abzuhalten, da die Spannungen um Mailand zunehmen. Empfiehlt den Briefüberbringer, einen Bruder von [Franz]Lambert. Capito hat über eine englische Gesandtschaft nach Frankreich berichtet. In Schmalkalden wird in Anwesenheit von Gesandten Englands, Schottlands und Dänemarks über gewichtige Fragen wie den Frankfurter Reformationsprozeß verhandelt. Grüße. S. Te, te inquam, expectabamus d. Grynaeus et ego Araugiae 1 , non quidem quod reliquos simus aversati, sed quod totum, cuius causa convenimus, ad te non inter postremos pertinebat. Verum quia res aliter cecidit, scire percupio, quid tibi videatur de confessione, quam verbis tam brevibus tamque claris ac simplicibus statuimus 2 . Nihil hic video mutatum de sententia, quam usque adhuc servavimus, nisi quod verba decurtavimus, hoc ipsum tamen non sine ratione, quam expositam vidisti 3 . Adversarii sunt callidi, quibus visum est simplicitate contraeundum. Concordiae authores a quibusdam notantur inconstantiae, quamobrem et cum his per veritatis claritatem agendum esse, dum deus dederit, putavimus. Igitur melius et verius quidpiam condere nobis non licuit. Equidem dum rem magis magisque repeto, magis ac magis placet, et mirari incipio, an habenti fidem possit displicere, quisquis ille tandem sit. Caeterum de conventu communi superiorum ecclesiarum a urget nos Capito 4 . Ego quidem illud video, rem facile confectum iri, modo tui et Bernenses consentiant. Non eucharistiam, sed utilitatem ecclesiarum communem causari oportet atque illam non excludere tamen. Aderunt enim ex laicis, si convenerimus, sine dubio, coram quibus nihil non tractabitur. Quocirca dispiciendum mox ab initio, ut caute cum eis agamus, ne moti reddantur magis. Quod sunt, hoc est meticulosi. Si vera sunt, quae dicuntur de Mediolano 5 , tempus esset profecto conveniendi nunc. Post natalem domini nanque, levitas aeris ubi fuerit percepta, volabunt milites sursum deorsum, ut itinera non sint omnibus pervia
sine periculo. Festinandum igitur videtur. Propediem sciemus etiam de magistratu, quid rei sit. Reliqua sunt: Qui has tibi reddit, Lamberti illius 6 dicit se fratrem fuisse 7 . Videtur bonus vir esse; an sit, nescio. Effeci, ut duobus aureis sit hic donatus. Polliciti sumus autem, si redierit ad nos, hominem nos [ad]tempus b non deserturos. Praeterea scribit Capito in postremis ad me literis 8 Anglum in hoc esse praecipua legatione 9 , ut Gallum (quem audio a domino horrende visitatum 10 ) in nassam compellat evangelicam.
Smalcaldi regum ut minimum trium legationes sunt: Angli 11 , Scoti 12 et Dani 13 , praeter principes evangelio faventes valde multos. Res serias tractare feruntur, inter prima vero de proscriptione Francfordensium 14 . Expectandum, quid novus annus nobis laturum[!] sit. Vale et diu vive cum tuis et cum observandissimo Utingero nostro. Salutabis fratres omnes diligenter. Basileae, 12. decembris anno 35. Os. Myconius tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero, Tigurinorum ecclesiastae primo, fratri in domino charissimo suo. [699]Jakob Hewer an Leo Jud und Bullinger Wartau, 13. Dezember 1535 Autograph: Zürich StA, E II 355, 61 (Siegelspur) Gedruckt: Jakob Kuratli, Geschichte der Kirche von Wartau-Gretschins, Buchs 1950, S. 125f Der Landvogt von Sargans [Rudolf Haas] hat ihm ein Predigtverbot auferlegt; bittet die Zürcher, sich dafür einzusetzen, daß seine Pfrundherren [Glarus] und die Gemeinde Wartau über seinen angeblichen Landfriedensbruch angehört werden und daß das Verbot wieder aufgehoben wird. Gnad und fryd von got, unserem vatter, durch Jesum Christum, unserem herren. Amen.
Lyeben herren und brüder, nachdem yr von mir gschrifftlich und muntlich bericht synd 1 , wye myn her lantvogt von Sanganss wyder mych handlet 2 , soll uwer lyeb wüssen, das er mir yetzund am anderen suntag nächst vor wyenacht 3 ain pott 4 thon hatt uss bevelch syner herren, der V orten, namlich, das ich yetzund zemall des predigens halben styll ston sölle untz 5 byss uff den nächsten tag, do der syben orten tagherren zusammen kommend und myr ain entlieh 6 urkund gebind 7 . Darumb ist myn ernstlich byt an üch wye formals, yr wellend druff und dran syn, das myner lehen und schyrm herren myner pfrund 8 kuntschafft och verhört werde und ain gantze gmaind zu Wartow. So wirdt es sich wol erfinden, ob ich den lantzfryden gehalten hab oder nit. Och wellend versuchen, ob mir das pott wider abgelossen 9 werden möcht. Domit synd bevolhen domino Sadai 10 , cui soli honor et gloria in secula. Amen. Datae in Wartow, secunda feria dominicae, secundae ante natalem domini anno 1535. Jacobus Hewer, minister ecclesie in Wartow. [Adresse auf der Rückseite:] Den frommen dyeneren und evangelisten der kilchen zu Zürich, Leoni Iudae und Heinricho Bullingero, mynen lyeben herren und brüder.
[700]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 13. Dezember 1535 Autograph: Zürich StA, E lI 351, 173 (Siegelspur) Ungedruckt Eine englische Gesandtschaft ist auf dem Bundestag in Schmalkalden und führt möglicherweise - wie Württemberg, Augsburg und Pommern -Aufnahmegespräche; die Tagung wurde wegen der Verspätung von Johann [Friedrich, Kurfürst von Sachsen] verlängert. [Gerwig] Blarer, der Abt des Klosters Weingarten, soll von Hans Thomas [von Rosenberg]entführt worden sein. Um Mailand wird gerüstet. Kaspar [Nasal] und [Ulrich] Stoll haben seiner Frau geraten, mit dem Transport nach Zürich noch zuzuwarten. [Ulrich] Eisenhut, der sich in Voglers Haus in Altstätten aufhält, wollte das Fußeisen nach Einsiedeln bringen. Die Appenzeller werden am 14. Dezember eine Landsgemeinde durchführen; Landammann Broger und Weibel [Bernhard Tanner] werden wohl im Amte bleiben. Das beiliegende Schreiben für [Theodor] Bibliander kommt durch [Eberhard]Zangmeister aus Augsburg. Hofft, an Weihnachten in Zürich zu sein; wundert sich über Bullingers Schweigen. Möchte Neues über Genf hören. Grüße. Min dienst, was ich ernn vermöcht, üch zuvor etc. Min herr und bruder. von erst acht ich 1 , ir vor wissend filfaltig dess tags Schmalckalden 2 etc. Doch sagt mir och ain ratzfründ 3 von Costentz, daß der künig von Engelland gwiss sin bottschaft daselpst habe 4 , fillicht och in irnn punt begert. Dann der tag syg zu wittrer volstreckung 5 dess puntz, zu dem och denen zu lieb, die vor nitt darinn, und aber jetz darin begern, als Wirttemberg, Ogspurg, Bomerenn und ander stett 6 . Es syg och gwiss darum der tag volstreckt a worden bishar allain hertzog Hansen zu lieb, damit er wider von Wienn haruff selpst in aigner person komen mög 7 etc. Gott erlös andre und geb, daß man es in siner forcht bruche etc.
Ittem es sol gwiss der aptt von Wingarten 8 enett Rafenspurg etc. von Hans Thoman 9 hinweg gfürt und gfangen worden 10 ; wo hin, waist man nit, doch sagt man, daß er allweg der recht handler syge wider ettlich. Er sol kurtzlich mit 20 pfärt gen Wien griten sin 11 , fil durch in ghandlet. Etwarn 12 gedunckt, er hab underschloff in Wirttemberg; villicht werd er Hessen och zu sechen 13 . Es ist eben der apt, welchem der lantgraff 14 im krieg uff die achseln gschlagen, gsagt: "Äptly, was wärs, wenn wir zu dir komen wären?" Diser apt ist ain Plarer 15 von Costentz, als ich hör, dem apt von Ainsidlen nach gfrünt 16 . In Mayland rüst man sich gwiss haimlich und bhend 17 . Item maister Kaspar 18 und meister Stoll 19 habend mir frowen 20 so fil graten, jetz nit gen Zurich, bis sy ir zu wissen thon. Sy hat die fur abgschlagen 1
Ittem Appenzeller sach 22 stat alsso: Isenhut ist in minem hus zu Altstetten, gen uch gret 23 . Als erm rat Apenzell gschriben 24 , daß er das ysen gen Ainsidlen tragen welt; als er har gen S. Gallen zu mir kam und über etlich tag inhe 25 wolt, hab ich mit gottes hilff imm das mit ernstlichen worten beredt, daß er wisse, wie gott die berg kilchen ghalten 26 , dessglich, ob er das ysen zu air ewigen zügnus dem land oder den sinen dahar hencken welt 27 etc., so fil, daß er welt das schriben underwegen glassen. Patt ich in, daß er in ghaim mir frowen das ysen zu ghalten gäbe. Das er gethon etc. Und uff jetz zinstag 28 habend die Apenzeller aber 29 ain grosse gmaind angesechen, ernstlich; dann filen fil ding zu schwär bedunck, namlich das onmässig spilen erlopt; wellentz nit haben. Wie wol man acht, der aman Broger und der waibel 30 , so yetz sind, blibend 31 . Gott schick es zu sinen eren. Amen. Item disen biligenden b[rieff] kompt von Mämingen har, vom Zangmaister 32 , von Ogspurg im überantwurt. Ghört dem Theodor 33 . Haissend dem knaben 34 1 batzen gen; hab ich verhaissen.
Wills got, so wil ich uff wienachten ongfar lugen 35 , was ir thügend. Mich wundert, daß ir mir nit schribend, wie wol nächster 36 bott 37 sagt, ir hettend in ghaissen wider komen; da waren ir nit anhaimsch 38 . Sind ir min find, so sagend mirs. Item wie es um Jenff 39 stand. Grüssend mir frowen 40 och mir alles hus, och min her Rösten, maister Kasparn und ander. Yn yl, Sant Gallen, uff mentag, den 13. tag december anno 35. jar. [Adresse auf der Rückseite:] An min gelieptte[n]b hernn und fr[ündt]c , M. Hainrichen B[ullinge]rn d , prediger z[u Zür]ich e . [701]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 14. Dezember 1535 Autograph: Zürich StA. E II 343, 87 (Siegelspur) Ungedruckt Nach der Zusammenkunft in Aarau befürworten die Berner Pfarrer ein weiteres Treffen, um auch über die Frage des Abendmahls hinaus Übereinstimmung zu erzielen. Der Basler Gesandte [Hans]Rudolf Frey hat in Bern einerseits wegen Genf vorgesprochen, das sich nach dem Abbruch der Verhandlungen zwischen Bern und dem Herzog [von Savoyen] in großer Bedrängnis befindet, andrerseits wegen einer Zusammenkunft von Schweizer Pfarrern. Haller hat Frey wie auch [alt]Schultheiß [Hans Jakob] von Wattenwyl empfohlen, Vadian einzuladen, nicht aber die Straßburger, hingegen sollen Schaffhausen und Biel beigezogen werden. Bittet um eine Abschrift der Apologie [Biblianders] und rühmt Bullingers Brief an Bucer [Nr. 562]. Übt Kritik an einer [in Aarau diskutierten] Konkordienformel. Ist verletzt, weil seine Briefe [Nr. 689-691] in Aarau geöffnet wurden. Fragt nach Bullingers Pauluskommentar. Empfiehlt den Basler Boten. Neuigkeiten aus England soll [Hans Rudolf Frey] mitteilen. Der französische König soll einen Schlaganfall erlitten haben. Haller war zwei Wochen lang bettlägrig. Äußert Anerkennung für die Bemühungen der Straßburger. S. Post conventum Araugiae habitum 1 , charissime Heinrice, et perpensis pro nostra tenuitate his, quae illic fratres egerant, convenimus inter nos, cum scripto iam dudum experti simus rebus tam arduis nihil rite expediri posse longeque melius, ut verba dentur et audiantur coram, omnino a vobis, sed
tempestivo nuncio aliam conventus diem designandam, qua non solum, quae ad eucharistiae, sed ad a omnium ecclesiae rituum faciunt, inter nos conveniret, ut quacunque saltem occasione vel concilii generalis vel principum et civitatum christianarum Germaniae postularetur tale quid a nobis, in promptu esset, quod una voce unoque ore bona conscientia exhibere possemus. Ecce intercipit consilium nostrum certe pro votis Rudolfus ille Fry Basiliensis 2 et me prius clanculum audito dictatores urbis petit - tum ex parte Gebennensium, quorum res in summo est periculo. Nuncii enim nostrates infecta re a duce redierunt 3 , quandoquidem nostrates primum petierunt verbum domini esse salvum et liberum in urbe imperii libera. Quo audito multis praetexuit dux caesarem 4 , citra cuius iussum et consensum ne quicquam admittere ausit. Nostri in commissis habebant, ut nisi verbum salvum esset, nihil amplius tractarent, sed redirent. Wirt äben gon wie mitt Bremgarten, Fryen Emptem und Lenderen 5 . Tum etiam pro conventu laboravit ministrorum aliquot Helveticarum ecclesiarum. De priori nescio, quid responsum sit, aber, lieber bruder, wo man unß nitt scheidet 6 mit Jenff, so wirts übel gon und wirß 7 dann noch nie. Wir sind, förcht ich (tibi dico), bsässen mitt partyen, partyeschem kib 8 , da manglet dann wisheit, dapferkeit, einmütikeit b etc. Si quid Basiliensis ille apud tuos aut tui apud Immontanos 9 aliquid possent, obsecro cura, ut nihil intentatum relinquatur. De posteriori pro voto legato Basiliensi successit. Ego insinuaveram et huic legato et nostro consuli a Wattenwil 10 , ut cum Gallenses 11 vocarentur ad conventum, nominatim Vadianus peteretur, deinde ut soli, qui in Helvetiis sumus, conveniremus, dicebat enim Basilenses facile etiam Argentinenses advocaturos esse, sed nescio, quid apud nostros de iis duobus sit actum. Vos interim videte et curate apud vestrates, quod vobis videatur ad profectum ecclesiarum spectaturum. Nam conventus vester omnino Vadiano carere non debet. Adsint et Schaffhusani. Nos die indicta laborabimus pro Bielensibus 12 . Interim obsecro te, mi Heinrice, qui hactenus nunquam mihi defuisti, si sit possibile, proximo ad me mittas nuncio apologiae vestre 13 copiam. Ego ante
omnia desidero apertam omnium rerum declarationem, quam a te uno expecto, quod apud te unum hactenus invenerim. Nunquam e memoria excidit epistola tua ad Bucerum, cuius copiam communicasti 14 . Utinam totum eucharistiae negocium ita a te per articulos esset digestum! Certe a verbis articulorum concordiae propter veritatis claritatem et ecclesiarum offensionem abhorreo 15 ; propter fratres meo sensu aliquot admitterem. Intelligunt nonnulli in 2. articulo "himmelschlicher und göttlicher wiß": Id est modo supernaturali, divino et ineffabili. Ego fidem intelligerem. Tercium articulum certe non intelligo. Ita laboramus in verbis ditissimi verborum summa inopia et obscuritate. Interim me scripturae et prophetarum spiritibus semper subiicio semper doceri paratus. Ich verston, mine brieff zu dir gschriben, namlich dry inenandren bschlossen 16 , syind ze Arow uffbrochen. Gfalts dir, so muß es mir gfallen. Ego fatuos meos affectus fatue non secus ac meis parietibus effundo. Quod si docti quique viderint, facile me me prodere, qui sim, iudicabunt. Tuo iudicio omnia relinquo. Vale. Paulum tuum voco, si quid interim prodiit 17 . 14. decembris anno 35. Commendo vobis Basiliensem nuncium 18 ; bonus vir semper apparuit. Tuus B. H. Nova ex Anglia referat legatus. Aiunt regem Gallorum apoplexia tactum 19 . 14 dies nunc lecto incubui 20 hodie primum egressus domum. Non dubito, quin Argentinenses bono zelo omnia hactenus fecerint et maxime petant ecclesias nostras a suis non avelli, quodque ambiunt interesse nostro conventui. Sed vos facite, quod vobis videtur commodum. [Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiastae Tigurino, fratri suo charissimo.
[702]Oswald Myconius an Bullinger Basel, 14. Dezember 1535 Autograph: Zürich StA, E II 336, 147 (Siegelspur) Ungedruckt [Valentin]Krautwald und Fabian [Eckel], aber auch andere Pfarrer in Schlesien und Preußen, werden wegen ihres Widerstandes gegen eine Konkordie mit Luther hart bedrängt; in Straßburg soll ein Abt - wohl [Paul] Volz - mit Bucer wegen dessen Konkordienplänen in Streit geraten sein. So wirft die Konkordie ihre Schatten voraus und könnte sich sogar als Gefährdung des Evangeliums erweisen. S. Crautwald 1 , vir pius et nobiscum sentiens in causa eucharistiae 2 , Fabianus 3 item, quem novit Theodorus 4 , patiuntur a Lutheranis multa apud Slesios, quod nolunt concordiam Lutheri 5 . Monachi in Slesia et Prussia sectantes hac in parte
Lutherum 6 sacrificis se reliquis ita obponunt, ut conentur eos omnes eiicere. Abbas, concionator apud Argentinenses (ego puto Volzium esse 7 ) sic se obiicit Bucero, ut eius concordiam nolit. Dicunt aliquid inter eos non sani certe superioribus diebus exortum. Sic specimina dat concordia futura, priusquam vere coepta sit. Quid putas consequutum iri, siquid hic negabitur Luthero? Facit hoc nuncium, ut cogitem initia pulchra esse ad extinguendum evangelium. Precibus instemus, quaeso, ut deus potentem manum suam aliquando protendat. Nolui, ut haec nesciretis. De Slesiis et Prussiis scripta sunt ad nos 8 , de abbate rumor est. Vale per Christum cum tuis. Basileae, 14. decembris anno 35. Os. Myco. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Heinricho Bullingero suo.
[703]Bullinger an Oswald Myconius [Zürich], 19. Dezember 1535 Autograph: Zürich StA, E II 342, 49 (Siegelspur) Ungedruckt Hat Myconius' Brief [oben Nr. 698] durch den Bruder von F[ranz]Lambert am gleichen Tag erhalten, an dem [Hans]Rudolf Frey die Zustimmung des Zürcher Rats [zum geplanten Konvent] erlangt hat. Möchte die Straßburger erst gegen Ende der Beratungen zulassen, da er nutzloses Gerede und Streit befürchtet und die von ihnen vertretene Auffassung von der Vergegenwärtigung Christi kraft der Amtsgewalt ablehnt. Wünscht als St. Galler Delegaten Vadian. Billigt die [in Aarau verabschiedete]Abendmahlsformel. Gratiam et pacem a domino. Commodum et in tempore mihi tuas, vir ornatissime et charissime, literas 1 attulit frater ille F[rancisci]Lamberti 2 ; nam eodem die Rodolphus ille Phrigius, vir integerrimus et fidelissimus, legatione sua functus, quae petiit a senatu nostro, impetravit 3 . Conveniemus ergo, ubi nostratibus fuerit visum. Verum nolim ego primo conventui interesse Argentoratenses 4 . Non odi homines, deum testor, neque illorum execror aut detrecto colloquium, in praesenti modo nolim istos nostro interesse colloquio. Nosti, quanta illi utantur verborum turba, quantis ambagibus. Audivimus semel Bucerum apud nos de re, quae paucis exponi potuisset, aliquot horis disputare 5 . Futurum ergo est, ut totos dies rebus interim infectis disserturi sint, si illos admiserimus in colloquium. Und wirt nüt anders druß dann ein wild gehäck 6 . Concident et nostrorum animi, ubi istorum audierint mitigationes. Invenient apud vestrates et nostrates, imo et apud Bernates. quibus mitigatio rerum omnium placeat. Quid fiet? Committentur nostri, omnisque plebs acclamabit nobis hoc epiphonematis: "Seducimur a pfaffis istis", "dissentiunt inter sese". Caeterum si nos, quibus una est confessio 7 , primum inter nos conspiremus sancte conscribamusque dogmatum et rituum capita simplicia et plana, demum in colloquium Argentoratenses admittere fuerit tutum, in colloquium, inquam, cui literati modo intersint. Tu iam expende negotium. Nam quod isti per minsterii verbi potestatem praesentiam Christi supernaturalem fulcire volunt, probare non possum nec probabo unquam. Indicabitis vos diem in tempore, vocabitis nominatim
Vadianum. Nisi enim vocatus et nominatus fuerit a , alium mittent. Plura de his Phrigius. Confessio illa 8 non displicet. Placent, quae a vobis prodeunt. Nosti, quo in te et Gryneum animo praeditus sim. Valebis. Legatus festinat. 19. decembris 1535. Gryneum salutabis, reliquos item. H. Bull. tuus. [Adresse auf der Rückseite:] Domino Myconio suo. [704]Diethelm Keller an Bullinger Thun, 20. Dezember 1535 Autographa: Zürich ZB, Ms F 62, 348r.-v. (Siegelspur) Ungedruckt Dankt für die ihm trotz eines Vergehens zuteil gewordene Förderung. Ist [in Thun]bereits kein Fremder mehr und wird oft zusammen mit seinem Lehrer Urs Völmi eingeladen. Hat bei solcher Gelegenheit Klagen vernommen, daß der Zürcher Rat gottlose Vögte in die Gemeinen Herrschaften entsende, wie das Beispiel des Thurgauer Landvogts [Hans Edlibach] beweise; Bullinger soll die Seinen mahnen, damit nicht ein Feind des Evangeliums zum Nachfolger des Berner Landvogts in Baden [Benedikt Schütz] ernannt wird. Berichtet über den Fortgang seines Studiums. Grüße. Heinrico Bullingero, Tigurinae ecclesiae archiepiscopo, domino ac patrono suo plurimum colendo Diethelmus Keller in Christo foelicitatem. Benefitia tua usque in me collata infinita cum sint, domine observande, inhumanum atque impium esse ducerem, si non conditionis meae omni ex parte foelicissimae, quam per tuum auxilium consecutus sum, certiorem redderem, quem ego scio omnium studiosorum successu b summopere laetari, nedum suorum, gratias agens, tot laboris ac molestiae mea gratia quod hauseris non solum hac in re promovenda, sed et in preterita illa, qua merito (syncere fateor) reiectus essem, ni tanta vestra erga me fuisset benignitas, quae vitae
rationem honestiorem expectabat ac preteritorum correctionem 1 . Ea spe non frustrabimini c , deus optimus maximus opem ni negarit suam. Impie enim agerem, si prius peccatum novo aliquo cumularem, neque dignus, vestram ut consequerer misericordiam, nedum dei; erraveram enim. Id mihi condonatum est, sed hac lege, ne quid posthac tale committatur. Id ne fiat, sedulo curabo deum orando, spiritu suo meos uti dirrigat gressus non ad nequitiam pravamve libidinem, sed ad vitae integritatem ac pietatem, qua proximus iuvetur, non offendatur meus. Sed ut hiis ommissis ad alia me conferam, scias me huius loci amoenitate non parum delectari. Omnia enim copiose adsunt, oculos quae iuvare possunt. Id aedes nostrae in monte, urbi qui imminet, exstructae facile prestant, longos quae prospiciunt agros et eos amoenissimos. Ostendunt et homines iucundam d mihi familiaritatem, qua non parum afficior. Non enim me tractant ceu peregrinum, sed tanquam ibi tum natus cum educatus siem; ad convivia vocant una cum praeceptore ac domino Urso Volumnio 2 , a contionibus nobis qui est. Ubi saepenumero (preterire certe nequeo, quocirca audire aut legere ne pigeat) varia dicendo me interrogant, quanam ratione fiat, Tigurini semper plerumque impios sibi ut e deligant prefectos (presertim eo, quo quinque illi pagi 3 una cum Bernensibus per vices substituere solent f ), qui impiis succedentes malitia, impietate et miserorum oppressione eos non aequent g , sed superent h longe, in evangelio opprimendo affligendisque piis non pares sint, sed multum excellant. Id autem nimirum corruptissimi senatus culpa fieri, qui non miseris subditis evangelicam veritatem avide cupientibus prospiciunt, hiis aliquid ut prosint, sed prefectis, ut miserorum pressionibus ditescant. Id satis patuisse ex eo i Turgaviae qui praefuerit 4 , ac se nihil magis vereri, quam ne et Thermis 5 suo praefecto 6 impius quispiam succedat, qui ea, quae iam in meliorem formam translata sunt k , solvat ac contraria omnino tum iustitiae tum evangelicae veritati substituat. Id ne fiat, magna ex parte in te situm est (domine colendissirne), si saepius pro cancellis eos admonueris, ne ||348v. prefecti iam statim Thermas mittendi electione evangelicae veritati se hostes prodant. At in mare hercle aquas fundere aut in sylvam ligna ferre (ut proverbiis dicitur
Sed ut ad meum redeam statum: Scias me, quantum ad litterarum profectum attinet, haudquaquam negligi. Praeceptorem enim habeo mihi per omnia fidum, quod in eruditione communicanda praecipue prestat ac exhibet. Hebraica enim rudimenta tanta fide tantaque diligentia tradit, relatu dificile ut siet. In graecis ipse me exerceo, in latinis etiam n ittidem ac in graecis pergo o . Si quae desunt, ipso per omnia benevolo consultore utor; haud gravatim enim omnia dicit. Simili modo et pro annuo victu non nimium postulavit. Octodecim enim aureos ultro obtuli p , quos benevolo accepit animo neque quid ultra postulavit. Supersunt ergo 14 adhuc aurei, quos ad meam necessitatem insummere pottero. Omnia ergo pro votis consecutus sum, modo deus omnipotens sanitatem et animi et corporis non neget. Quod ut fiat, usque precibus fatigabo meis. Vale, Mecoenas 8 mi, meque tibi omnino deditum una cum parentibus 9 meis usque commendatum habeas hancque pietatis meae (quam tibi merito debeo q ) immagunculam boni consule, meliora de me, quin et maiora sperans. Uxorem tuam 10 , liberos 11 matremque grandaevam 12 meo nomine plurimum salutes, enixe rogo, precerisque, ut hic annus bonis auspiciis ineat, procedat melioribus, letissimis exeat. Dunis 13 , 20. die decembris r , anno vero salutis humanae 1535. Diethelmus Kellerus tibi deditus, quantus quantus est. [Adresse auf f. 349v.:] Domino Henrico Bullingero, divini evangelii apud Tigurinos fido praeconi, domino suo plurimum amando. Zürich.
[705]Berchtold Haller an Bullinger [Bern], 25.128. Dezember [1535] Autograph: Zürich StA, E II 360, 43 (Siegelspur)/E II 343, 92 (ohne Siegel)2 Ungedruckt Zu seiner Erkundigung nach neuen Werken Pellikans hat ihn eine Äußerung Nikolaus Pfisters veranlaßt. [Antoni]Bischoff ist überraschend begnadigt worden, andere Aufrührer haben die Stadt inzwischen verlassen. Haller erhofft sich von der bevorstehenden Zusammenkunft [von Vertretern schweizerischer Kirchen]Übereinstimmung in Glaubensfragen. Hat um die Apologie [Biblianders]gebeten, weil er selbst nicht schriftstellerisch begabt ist. Billigt das Ergebnis des Aarauer Theologenkonvents, plädiert jedoch für Klarheit und Einfachheit und kritisiert erneut die [in Aarau diskutierte]Konkordienformel. Bullinger ist mehr als andere befähigt, sich der Sache anzunehmen. Auch Vadian sollte beigezogen werden. Die vertriebenen [Solothurner] haben eine Verteidigungsschrift erscheinen lassen. Bittet um Weiterleitung eines Briefes an Vadian und um Auskunft über den Zürcher Bruchschneider. Die Berner Gesandten haben die Verhandlungen mit dem Herzog [von Savoyen]abgebrochen, weil dieser nicht bereit war, die Genfer bei ihrem Glauben zu lassen. Bern hat das vom Herzog begehrte Stillhalteabkommen abgelehnt und nach Rücksprache mit Genf und Basel die Bündnisse mit Savoyen aufgekündigt. Berner Söldner haben sich in Genf an einem Ausfall beteiligt. Der Baron von La Sarra hat etwa hundert zur Unterstützung Genfs anrückende französische Reiter überrumpelt, zwei nach Genf entkommene Hauptleute wurden dort mißhandelt, weil man sie nicht erkannte. Weitere [französische]Hilfstruppen sollen im Anmarsch sein. S. Ad omnia respondes nec quicquam omittis, quo mihi obsequi poteris, charissime frater 3 . Respondebo nunc ad tua, ut nullus unquam scribendi sit finis, quandoquidem nihil est, quo magis mole corporis gravante animus sublevetur, quam cum a te amicam accepero consolationem. Pellicani registrum et illius in novum testamentum annotationes ad prelum iam iam parandas Nicolaus Balingius retulerat 4 . Quem, cum forte apud vos sinistre intellexisse negocium videbar, nolui te latere, maxime quod Pellicanum sic tibi iunctum sciam, ut utrique consilia omnia sint communia. Laborem tuum nemo non perpendit, qui saltem cum iudicio legit. quae in Paulum meditari cepisti 5 . Siquis desiderat veterum iudicia, linguarum variationem, proprietatem et schemate genuinum locorum etiam obscurissimorum sensum, coherentiam, argumentorum statum, docendi et taxandi iusta occasione, quae
contextus adfert, certe, ubi attendent, apud te inveniet. Video enim a te diligentissime revolutos et veteres et neotericos scriptores. Hoc ergo onere tunc exoneraberis, cum perfeceris. Quod uno volumine omnia excudantur, doleo mea ex parte, sed curabo interim, ut dolor ille tollatur 6 . De Episcopio 7 nihil a me amplius expectabis. Video literas non esse tutas 8 . Dimissus est et a morte precibus multis liberatus, cuius mortem plebs publica sententia denunciandam duobus expectavit diebus, sed frustra. Veri Catiline 9 sua sponte ab urbe exulant 10 . Quorum oligarchia tantum potuit, ut non mox deprehenderentur praesentes. Qui iam amplius prendi non possunt, sed nocere maxime. Conventum futurum esse gaudeo 11 . Utinam tantum utilitatis pariat, quantum cupiam! Nec ego velim plus aequo in ceremoniis anxius esse, sed potius in dogmatum conformitate, quamvis magistratus nostros desideraturos sciam quam maxime. De hac apologia scripseram 12 , propter quam te olim Bernam venturum receperas, omnium scilicet dogmatum et rituum ecclesiae vestrae. Scis ipse, quam mihi in scribendo curta sit supellex. Animum dedit dominus, dona vero mihi multa desunt. Qua de re tua atque aliorum semper videre cupio, ut illorum opera adiutus ecclesiae meae nihil negligam. De iis, quae ab Aroia vestrates et Basilienses scripserunt 13 , iudicium meum petis. Num sus Minervam iudicabit? 14 Satis pia et docta ac vera a videntur; Grinaei in his et stilum et spiritum etiam lecto incumbens, cum Megander praelegeret, intellexi. Ego non dubito, quin docti quique huius seculi doctissime
hac de re scribere possint, velim tamen pro mea tenuitate, ut tam clare, simpliciter, aperta omnia dirigerentur, quatenus omnibus animus noster, fides et doctrina capi posset, ut eam corde credimus et alias ore fatemur. Timeo nos nimium confundere nimiisque aliaeosibus studere in explicando esu corporis Christi et sacramenti, timeo nos vocum quarundam varietate ita obscurare negocium, ut tandem nemo sciat, quid velimus. In tercio articulo concordie Luterane 15 dicunt: "Der lib und das blut des herren, da mitt brott und win warhaffticklich und tatlich übereicht wirt, doch himmelscher und göttlicher wiß". Si per hoc intelligis supernaturali et ineffabili modo, ubi probabitur scripturis? Sin vero per fidem, cur non notius pro ignotiori scribitur? In summa: Hec amphibologica obscuritas in re tam aperta quomodo unquam commendari poterit a veritatis studiosis? Maledicta caritas, quae veritati derogat et fidei! Tercius articulus talis est, ut monstrum esse potius credidero quam concordiae basim, nisi male intellexero, quemadmodum semper timeo. Hinc etiam tibi soli scribo. Si confitemur nobis adesse, dan et exhiberi Christum in caena fidelium, quare non explicamus modum praesentiae, dationis et exhibitionis per verba expressa et non suspendimus lectorem amphibologia? Dicent[?] secundum articulum primi esse explicationem, sed sic explicat, ut me potius intricem. Docti forte sic loqui solent, ego post fornacem meam semper versatus 16 aliquando me ipsum non intelligo. Tu vero, cui peculiaris gratia prae caeteris a domino data est clarissime quaeque proponere, in hoc quoque nunc incumbes, ut talento hoc tibi credito foenores 17 et nobis, qui in Helvetiis sumus, commodes. Vadianum omnino nolim abesse. Interim, ut male semper valeo, tu felicissime cum coniuge 18 , liberis 19 , familia et symmistis valeas. Ipso die natalis. Tuus B. Hall. Edita est typis apologia quaedam germanica nomine exulum 20 , quam nisi certo crederem iam dudum apud vos esse, misissem eam. Quodsi carueris, proximo mittam nuncio. Literas hasce meas Vadiano certo nuncio reddi cures 21 . Consilium illius quaero super hernia mea. Depinge mihi vestrum incisorem 22 ; nam nostro Rudolpho 23 nihil fidere ausim.
[Adresse auf der Rückseite:] Heinrico Bullingero, ecclesiae Tigurinae antistiti fidelissimo, fratri suo charissimo. ||E II 343, 92 Der Jenferen halb stat es also: Wie dann unser botten 24 in befelch hattend, vor eroffnung ir instruction 25 dem herczogen 26 zu zemuten, die von Jenff, die wil sy ein frye rychstatt 27 , by irem globen lassen ze beliben, hat er sampt sinen räten und desß keisers bottschaft 28 semlichs abschlagen und begert, daß unser botten iren globen imm in gschrifft wellind gäben, desß sich unser botten gewidriget und geantwurt, unser glob sy verfasset in göttlicher biblischer gschrifft alts und nüws testaments; achtind wol, es synd biblinen gnug in Saffoy, Pemund 29 etc. In summa: Unser botten, die wil sy kein anderen befelh hattend dann zum ersten desß globenß halb ein antwurt ze han und demnach sich wyter eroffnen, hett der herczog wellen wissen die gancze instruction und zum lettsten vom globen lassen reden, das unser botten abgschlagen, wider heim kert sind. Mitt denen hett der herczog widerumm sin bottschafft gen Bern gschickt 30 , eins anstands 31 begert 6 monat, darin min herren nitt bewilliget, sunder den Jenferen semlichs zugschriben 32 , und wie es ze Ogstal uff dem Tag ergangen, und darby inen anzeigt, wie daß zu diser gfarlichen zitt uss vil ursachen nitt gelägen sin welle, mitt dheinem krigschen b züg 33 inen zu helfen und zu ze zühen, mögend hierinn den anstand annämen oder handlen nach irem gfallen. Daruff sy geantwurt 34 , si mögind wol erkennen, das sy die von Bern nitt manen mögind lut desß burg rechten, dann es in irem vermögen nitt sy 35 . Jedoch die wil vil früntlichs zusages inen beschähen, wo sy gottes wort annämind, und sy das angenummen, hie mitt Friburg und ander fründ müssen lassen faren, ermanind si min herren by christenlicher lieb, sy nitt zeverlassen. Uff das hend min herren ein botten gen Basel gschickt 36 , sy uff ir beger alles handels
bericht und ires rats begert. Was minen herren da geraten oder geantwurtet, weiß ich nitt. Aber gestert sind alle buntbrieff, so ein statt Bern mitt dem herczogen und huß von Saffoy uff die 200 jar gehept, sinen botten vor räten und burgeren überantwurtet, abkünt und hinusß gäben. Und wie wol der bott 37 die selbigen nitt wellen nämen, acht ich doch, sy werdind dem herczogen by eim rytenden botten zugschickt. Was darusß werde, enpfil 38 ich gott. Wie aber den Jenferen geantwurt, hab ich nitt verstanden 39 . Dasß weiß ich aber, wie der herczog ettlich huffen lüten nach 40 by der statt Jenff hatt liggen, die handlend übel mitt armen lüten, schnidend den frouwen die kleider ab, schickends inn aller kelti 41 heim. Denne ligend 45 knecht, Berner und ander, zu Jenff, von inen bsoldet, die sind sampt andern hinusß gfallen und thunds täglich, habend gscharmüczt uff zwo stund mitt 500 Saffoyer 42 , inen nün man umbbracht, aber iren ein keiner geleczt, wie fil doch uff si gschossen ward. Ist grosser jomer 43 und ellend nitt allein by den Jenferen, sunder och bi desß herczogen armen lüten, die ouch hie mitt verderbt werdend. Denne so habend ettlich Franczosen ze rosß, ich wen 44 bi 100, gen Jenff wellen zühen inen zehilff, ist der herr von Laserra 45 , ein Saffoyer und fräfner 46 kriegman, imm bürg 47 iren innen worden, hett si für und hinder zogen 48 , iren by fünfczgen gfangen, dann ire rosß erlägen 49 , in 16 milen 50 nie gfutret c . In disem huffen der Franczosen sind 2 hoptman 51 , all beed selb 12 52 , von den
andren geilt, an die statt Jenff kummen, von den knechten nitt bekant und übel gschlagen, biß das si sich uff gethon irs willens; sind jecz ouch in der statt Jenff, mitt gelt wol verfasset. Ist wol ein reed darbi gangen, es söllind innen 4 tusent fußknecht nachkummen, weiß aber nütt gwisses. Nitt meer ist mir ze wissen von disen zitungen. Wellist sy nitt gfarlich usß spreiten 53 . [706]Hans Vogler an Bullinger St. Gallen, 30. Dezember 1535 Autograph: Zürich StA, E II 351, 165 (Siegelspur) Ungedruckt Der Briefüberbringer aus Altstätten kommt für seinen Vetter nach Zürich, um dessen Eheschließung bei der Gesandtschaft des Herzogs [von Württemberg]beglaubigen zu lassen, da er [beim Chorgericht]in Radolfzell, bei Wendelin [Oswald] in Einsiedeln und in Luzern erfolglos war; bittet Bullinger, zu helfen, damit die armen Leute vor überrissenen Gebühren verschont bleiben. Grüße. Gott mitt unns etc. Yn yl. Min herr, gliepter bruder, es kompt zu mir zöger 1 , ein guthertziger von Altstetten us dem Rinthal, der tript 2 und loft von wegen sines vetter 3 , och von Altstetten, ain fromer man. Der hat aine genomen 4 . Suma, was der span 5 syge, darum man sy umzogen 6 . Dessglichen wißt ir och, daß alle, balder globen, im Rinthal gen Zell 7 , lut ains abschaids von den acht ortten oder den sibnen, rechten müssend 8 . Da er och gsin. Item zu Ainsidlen by Wändelin 9 .
Item zu Lutzern. Alsso um das ir 10 alda wellen bäpstlichen a gwalt suochen. Gott erbarmen. Item jetz, sagt er, syg im embotten 11 , er finde Zürich zum "Roten Hus" hertzogen botschaft 12 ; mög er komen, ob er well, die brieff ufrichten 13 . Doch, well ers ufgricht haben, zum ersten geaischet 30 duggaten, darnach 27, jetz ze letst 24 duggaten, ach gott, mitt grosser armut etc. Pitt üch, in zuferston 14 und ze ratten, damit, wie Paulus sagt, daß doch sy mitt gott zu samen komen 15 um ain klin gelt oder mer; dann es in irm vermügen hart 16 . Doch ist söliche lieby, daß die frow und der man zu samen legen im plutigen schwaiß, ob sy by ain andern bliben 17 etc. Mins ratschlag halb aber wirt er üch brichten, so es üch och nutz bedunckte. Item daß der bott sich nitt sechen liess 18 , sonder so ist air zu Zürich, burger von Altstetten, daß der selbig als ain lantzman täte, als ob im gschriben wäre 19 . So ver ers etwa mitt aim par g[uldi]n oder 2 glösen 20 möchte, welt er thon 21 . Sins bedunckens wurdend die armen lüt nit witer druf legen. Wie oder welche weg ratend etc. um gottes willen. e Grüssend uns üwer hus. Actum S. Gallen, donstag vorm nüwen jars tag anno 35. jar. U[wer]williger Hans Vogler. [Adresse auf der Rückseite:] An min günstigenn hernn unnd fründt Maister Hainrichen Bulligem, prediger zu Zürych, zu handen.
Register In das Register sind Personen- und Ortsnamen aufgenommen. Nicht berücksichtigt wurden Heinrich Bullinger, Zürich, dichterische, mythologische und biblische Namen sowie Personen nach 1600. Halbfett gesetzte Namen bezeichnen Korrespondenten. Halbfett gesetzte Seitenzahlen betreffen von ihnen ausgehende, kursiv gesetzte an sie gerichtete Briefe. Ein * weist auf Mitteilungen über Leben oder Beziehungen des Genannten zu Bullinger in einer Anmerkung hin. Die römischen Ziffern bezeichnen die einzelnen Bände der Edition |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||



